Ocena brak

HISTORIOGRAFIA FILOZOFICZNA, historia filozofii

Autor /Scholastyka Dodano /18.10.2012

Dyscyplina metafiloz. przedstawiająca w sposób uporządkowany
dzieje —> filozofii (I); przyjmuje formę uzależnioną od
zakładanej koncepcji rozumienia —» historii i filozofii jako:

° dokumentacyjno-interpretujące przedstawienie kultury filoz.
(zwł. bardziej oryginalnych dokonań poszczególnych autorów,
kierunków i szkół ujawniających się w praktyce dydaktycznej),

° systemowa analiza indywidualnych rozwiązań
(rzadziej prądów i kierunków) podjęta w perspektywie sformułowanych
przez ich twórców założeń lub całokształtu dokonań,

° prezentacja historycznego rozwoju problemów i
rozumienia pojęć filoz. oraz sposobów uzasadnienia filoz.
twierdzeń, 4 element współtworzący systematyczną filozofię
poprzez postawienie omawianych zagadnień filoz. w dyskusji
z całym dotychczasowym dziedzictwem,

° filozofia (lub tylko
jej pewna forma), która podkreślając wartość postrzeganego
hermeneutycznie doświadczenia, utożsamia się z badaniem
dziejów pojęć filoz.,

° także dział historii kultury, zwł.
historii literatury.

1. S t a r o ż y t n o ś ć - H.f. od czasów staroż. byla ujmowana
jako składnik systematycznej filozofii; Platon tłumaczył
jej hermeneutyczną funkcję, odwołując się do ontologii związanej
z koncepcją —> preegzy stenej i duszy ludzkiej; podkreślał
bowiem rolę wspomagającego autorytetu „starszych" w
uprzytamnianiu sobie sensu idei; jej funkcje sprecyzował bliżej
—» Arystoteles (II 3), widząc w hist, doświadczeniu fundament
wszelkiej wiedzy przez postawienie analizowanych problemów
w dyskusji (—» aporia) z wcześniejszymi dokonaniami
(metoda odkrycia) oraz poprzedzając każdą wypowiedź przytoczeniem
poglądów poprzedników (element wykładu); tę
erudycyjną praktykę upowszechnił —> Teofrast.

Starożytną h.f. kształtowali:

° — doksografowie od Teofrasta
do Arystoklesa z Mesyny (II w. po Chr.), zestawiający
poglądy różnych autorów na poszczególne problemy filoz. (Doxographì
graeci I-II, B 1879, 19654),

° bliscy średniemu platonizmowi
erudyci z biblioteki w —» Aleksandrii (Eratostenes,
Kallimach z Cyreny), zbierający w postaci katalogów, bibliografii
i wyciągów materiały dotyczące gr. filozofii,

° biografowie
od Antygonosa z Karystos i aleksandryjczycy (Kallimach, Hermippos
ze Smyrny i Śatyros z Kallatis, którzy dla wyjaśnienia
poglądów filozofów odwoływali się do okoliczności ich życia,

° historycy z czasów diadochów (od Arystona, Sobiona, Heraklidesa
Lembosa do Antystenesa, Filodema z Gadary i Dioklesa
z Magnezji), przyporządkowujący poszczególne poglądy
szkołom filozoficznym.

Odtworzenie tej wielokierunkowej
praktyki (większość tych dokonań zaginęła lub zachowała się
jedynie w niewielkich fragmentach) umożliwia eklektyczna
summa tych kierunków —» Diogenesa Laertiosa z 1. pol. III w.
po Chr., która poprzez łac. tłumaczenie stanowi gł. źródło i
przykład późniejszej h.f.; reprezentuje ją np. dzieło z przełomu
XIII i XIV w. W. Burleya De vita et moribus philosophorum
(Kö 1472; wyd. kryt. H. Kunsta, T 1886, F 1964).

Formułując swoistą rei.-filoz. wizję świata, filozofia —» chrześcijańska
wykorzystała dla —» apologii chrześcijaństwa oraz
uporządkowania i sprecyzowania jego doktryny dziedzictwo
filozofii gr.-rzym. (-» hellenizacja II); wyciągi z pism
filozofów (dokonywane m.in. przez Klemensa Aleks., Orygenesa
i Euzebiusza z Cezarei) stanowiące summę staroż. wiedzy,
a także —» encyklopedie (I) wykorzystywano jako materiał erudycyjny
związany z wykładem —> artes liberales, który stanowił
element racjonalnego uzasadnienia wiarygodności w formie argumentu
„z tradycji" (—» topika teologiczna).

2. W w i e k a c h ś r e d n i c h rozumienie h.f. pozostawało
w ścisłym związku z kształtowaniem się właściwych tej epoce
metod uprawiania filozofii i tworzeniem odpowiadających im
lit. form dzieł filoz. i teol.; lektura dorobku myślicieli staroż.
rozpowszechnianego w formie lac. tłumaczeń i opatrzonego
komentarzem staroż. autorów (teksty Arystotelesa interpretowane
przez Boecjusza czy Mariusza Wiktoryna), a nast. filozofów
arab. (—> Arabowie IV) była stopniowo wzbogacana
—> glosami przechodzącymi w komentarz (ad litteram), jak u
Awerroesa i Tomasza z Akwinu, przyjmujący niekiedy formę
parafrazy tekstów klasycznych, jak u Awicenny i Alberta
Wielkiego; ściśle związany z wykładem problemów teol. był
materiał erudycyjny zawarty we —> florilegiach, przekształcających
się w zbiory — sentencji, a nast. w monumentalne -»
summy; wykorzystywały one charakterystyczną dla —> scholastyki
metodę ważenia —» autorytetów, ujętą najpełniej przez
P. —» Abélarda (tzw. analiza „sic et non"); stosowana w —»
dysputach teologicznych historyczno-racjonalna argumentacja
(jej świadectwem są np. —» quodlibety) stała się erudycyjnym
elementem —» quaestiones disputâtes. W sensie właściwym
h.f. do końca XVIII w. była zdominowana przez nurt biogr.,
reprezentowany w średniowieczu przez takich autorów jak —»
Wincenty z Beauvais (Speculum doctrinale stanowiące II cz.
powstałego 1256 Speculum malus, Str 1474), R. —» Grosseteste
(przypisywaną mu Summa philosophiae wydał L. Baura
w: Die philosophischen Werke des Roberts Grosseteste, Mr
1912), —» Jan z Salisbury (jego poemat filoz. wydał C. Petersen
pt. Entheticus sive de Dogmata philosophorum, H 1843),
R. —» Bacon (Opus malus I-II, Ox 1897, wyd. przez J.H.
Bridgesa), —» Otton z Freisinga (autor Chronica wyd. 1912 w
Hanowerze przez A. Hofmeistera oraz 1960 w Berlinie przez
W. Lammersa) czy Hartmann Schedel (Liber Chronicarum,
m 1493).

3. R e n e s a n s o w y krytycyzm wobec scholastyki i eklektyzm
sprzyjał ożywieniu świadomości hist, w studium filozofii;
powrót do źródeł klasycznych zaowocował pogłębieniem
znajomości platonizmu (Plethon, Bessarion, M. Ficino; —»
Akademia Florencka) i neoplatonizmu (Ficino), stoicyzmu
(Justus Lipsius) czy epikureizmu (P. Gassendi); choć postulowano
odkrycie autentycznego sensu tekstów staroż., faktycznie
nie wyzwolono się od późniejszych interpretacji (np. rozumiano
—» arystotelizm w duchu —» tomizmu, —» szkotyzmu,
—> aleksandrynizmu i —> awerroizmu).

Dopiero od XVII w. w tytułach prac z zakresu h.f. pojawia
się współcześnie brzmiący tytuł Historia philosophiae; publikacje
te zawierają nie tylko przegląd życia, dzieł oraz poglądów
poszczególnych autorów, ale stają się także historią szkół (sectae)
filoz. i prowadzonych przez nie dyskusji (F. —» Bacon wydał
De saptentia veterum; Th. Stanley History of Philosophy,
Lo 1655, 17434, rozpowszechnione w edycji łac. Historia philosophiae.
Vitas, opiniones resque gestas et dicta philosophorum
secute, A 1690, L 1711, 1740 ) oraz prezentacją poszczególnych
okresów w historii filozofii (J. de Launoy De varia Aristotelis in
Academia Parisiensi fortuna, P 1653, 16623; J. Jonsius De historia
peripateticorum, Vittembergae 1720); sprzyjało temu skanalizowanie
ówczesnego życia filoz. w szkołach odwołujących się
do tradycji-autorytetu mistrza (czy raczej mistrzów kierunku,
których opinie tworzą swoistą hierarchię autorytetów).

Stopniowo pogłębiana analiza starożytnych źródeł h.f. (J.
Jonsius De scriptoribus historiae philosophiae libri IV, F 1659; wyd. ponownie przez J.Ch. Dorna - Je 1716) sprzyjała
podjęciu rozważań nad jej metodologią (E. Gerhard Dissertano
académica. De studio historiae philosophiae, Je 1705,
1711) i zaowocowała krytyczno-racjonalną eksplikacją dokonań
poszczególnych myślicieli (Ch.A. Heumann Acta Philosophorum
oder gründliche Nachrichten aus der „Historia Philosophiae"
I-XVIII, Hl 1715-26). Dominacja sceptyczno-prepozytywistycznych
tendencji w dobie eklektycznie nastawionego
oświecenia tłumaczy rozkwit erudycji hist, podbudowanej
odpowiednimi analizami metodol. (J. Brucker Kurze Fragen
aus der philosophischen Historie I-VIII, Ulm 1731-36;
tenże, Historia critica philosophiae, a mundi incunabulis ad
nostram usque aetatem deducía I-V, L 1742-44, I-VI, 1766-
-672; tenże, Institutiones historiae philosophicae, L 1747,
17903; A.F. Boureau-Deslandes Histoire critique de la philosophie
I-UE, A 1737, I-IV, 17562) przedstawiającymi rozwój
filozofii jako dzieje ducha ludzkiego zgodnie z oświeceniową
koncepcją kumulatywnego rozwoju kultury (N.A. Condorcet,
A.R.J. Turgot), tłumaczącą metodol. prawomocność
eklektyzmu (R. Góckel Conciliator philosophicus, Kas 1609;
tenże, Lexikon philosophlcum, F 1613, a zwł. — Wielka Encyklopedia
Francuska).

4. Sformułowany przez I. —» Kanta postulat uprawiania
apriorycznej h.f. postawił wyraźnie problem określenia jej
m e t o d o l o g i i ; wg kantystów (z tego kręgu wyszła pierwsza
metodologia historii filozofii - W.G. Tennemann Geschichte
der Philosophie, L 1798, I 19-80) h.f. była traktowana nie
jako pozbawiona waloru naukowości rejestracja faktów, ale
jako interpretacja o charakterze filoz.; oznaczało to odejście
od ujęć biogr.-chronol., gdyż h.f. rozumiano jako rozwój ludzkiego
ducha i akcentowano rolę systemów filoz. (J.Ch.A.
Grohmann Was heisst Geschichte der Philosophie?, w: tenże,
Neue Beiträge zur kritischen Philosophie und insbesondere
zur Geschichte der Philosophie, B 1798, I 1-78; F.A. Cams
Ideen zur allgemeinen Geschichte der Philosophie, w: Nachgelassene
Werke, L 1809, IV 106-136; G. Buhle Lehrbuch der
Geschichte der Philosophie I-VIII, Gö 1796-1805; tenże, Geschichte
der neueren Philosophie I-VI, Gö 1800-05; W.G.
Tennemann Geschichte der Philosophie I-XI, L 1798-1819;
J.M. de Gérando Histoire comparée des systèmes de philosophie,
relativement aux principes des connaissances humaines
I-IV, P 1804-22, 1847).

Ta aprioryczna postawa ujawniająca
się zwł. na gruncie idealizmu niem. zaowocowała wpływową
koncepcją G.W.F. —» Hegla (Geschichte der Philosophie), u
którego h.f. przekształciła się w —» dziejów filozofię (w XX
w. jej echem było utożsamienie h.f. z filozofią u B. Crocego)
traktującą rozwój filozofii jako etapy (dialektyczne ścieranie
się sprzecznych kierunków) kształtowania się jedynej filozofii
i abstrahującą od swoistości indywidualnych rozwiązań; w
szkole heglowskiej zaowocowało to schematyzmem w uporządkowaniu
wykładu (L. Feuerbach Geschichte der neueren
Philosophie I-III, Ansbach 1833-38; LE. Erdmann Versuch
einer wissenschaftlichen Darstellung der Geschichte der neueren
Philosophie I-VI, L 1834-53; E. Zeller Die Philosophie
der Griechen I-III, T 1844-52, I-VI, L 1919-23, 1963; K. Fischer,
Geschichte der neueren Philosophie I-IV, Mannheim
1852-60, I-X 1897-19043; V. Cousin Histoire generale de la
philosophie I-IV, P 1861-64, 1884").

Równolegle rozwijał się
nurt porzucający swoisty konstruktywizm hist, na rzecz badań
opartych na starannej analizie źródeł i wykazujący troskę o
zrozumienie zawartych w nich treści; wywodził się on od —»
hermeneutyki F. Schleiermachera i jego szkoły (Ch.A. Brandis
Handbuch der griechisch-römischen Philosophie I-III, B
1835-66; H. Ritter Geschichte der Philosophie LXII, H 1829-
-53; E. Roth Geschichte unserer abendländischen Philosophie
I-II, Mannheim 1846-58, 1862; V.Ph. Gumposch Geschichte
der philosophische und theologische Literatur der Deutschen
von 1400 bis auf unsere Tage I. Die philosophische Literatur
der Deutschen von 1400 bis auf unsere Tage, Rb 1851; I.J.
Hanusch Geschichte der Philosophie von Ihren Uranfängen an bis zur Schliessung der Philosophenschulen durch Kaiser
Justinian, Olmüss 1850; W. Enfield The History of Philosophy,
from Earliest Times to the Beginning of the Present Century,
Drawn up from Brucker's „Historia critica philosophiae",
Db 1792, Lo Í8392 ; Th. Lapeña Ensayo sobre la historia de
la filosofía I-III, Burgos 1806-07), a rozwinął się w dobie panowania
niemieckiej szkoły hist. (L. Ranke, LG. Droysen),
podkreślającej znaczenie krytyki filol. i analiz porównawczych
oraz dominacji tendencji scjentystycznych (kult faktów
kulturowych). Wymogom tej metody (uchodzącej za synonim
rzetelności nauk.) odpowiadają powstałe w 2. poł. XIX w.
dzieła F. Ueberwega Grundriss der Geschichte der Philosophie
von Thaies bis auf die Gegenwart (I-II, B 1863-65, I-V
1956-5714), W. Windelbanda Geschichte der Philosophie (Fr
1892, 195715), P. Deussena Allgemeine Geschichte der Philosophie
mit Berücksichtigung der Religionen (I 1-2, L 1894-99,
I 1-3, L 1920-223), G.H. Lewesa The History of Philosophy
from Thaies to Comte (I-II, Lo 1867, 1880s), P. Janeta i G.
Séaillesa Histoire de la philosophie. Les problèmes et les écoles
(P 1887), Z. Gonzaleza Historia de la filosofía (I-IV, Ma
1879, 1886 ) i F. Fiorentina Manuale di storia della filosofia
(I-m, Na 1879-81, Tn 1946-47).

Określeniu metodol. statusu
h.f. i właśc. jej metod interpretacji sprzyjały dyskusje z przełomu
XIX i XX w., budujące zręby teorii nauk human. (W.
Dilthey, Windelband, H. Rickert, M. Weber) i akcentujące
rolę historiograficznego historyzmu oraz metody rekonstrukcji
(W. Dilthey Archive der Literatur in ihrer Bedeutung für
das Studium Geschichte der Philosophie, w: tenże, Gesamte
Schriften, St 19594, IV 555-575); w opozycji do pozytywizmu,
traktującego h.f. jako element historii kultury (J. Burckhardt,
O. Spengler, A.J. Toynbee, P.A. Sorokin) oraz berlińskiej
szkoły hist., utożsamiającej h.f. z historią idei, podkreślano
znaczenie tego, co w dziejach jednostkowe i niepowtarzalne
(J. Thyssen) oraz oryginalne (R. Neef), a tym
samym będące formą urzeczywistnienia się autentycznych
wartości (Rickert). Koncepcję tę rozwinął H. Bergson, podkreślający
wagę odkrycia swoistej dla każdej filozofii centr,
intuicji, czyli fundamentalnej perspektywy określającej właściwą
jej wizję rzeczywistości.

5. W s p ó ł c z e s n a h.f. charakteryzuje się wielością ujęć,
a także postępującym procesem specjalizacji. Oprócz wznowień
klasycznych dziś podręczników (Ueberwega, Windelbanda)
powstały w różnych krajach wielotomowe opracowania
całokształtu myśli filoz., m.in. K. Vorländera Geschichte
der Philosophie (I-II, L 1903, I-III, H 1949-79), H. Meyera
Geschichte der abendländischen Weltanschauung (I-V, Wü
1947-50), J. Hirschbergera Geschichte der Philosophie (I-II,
Fr 1949, 1969-749), E. Bréhiera Histoire de la philosophie
(I-II, P 1926-32, 1961-686), F. Coplestona A History of Philosophy
(I-IX, Lo 1946-75; Historia filozofii VIII, Wwa 1989,
IX, Wwa 1991), N. Abbagnana Storia della filosofia (I-III,
Tn 1946-50, 19662), G. de Ruggiera Storia della filosofia (I-
-V, Bari 1920-43), E.P. Lamanny Storia della filosofia (I-II,
Fi 1939-41); ukazało się także wiele opracowań zbiorowych -
pod red. U.A. Padovaniego (Grande antologia filosofica I-
-VI, Mi 1966-76), L. Geymonata (Storia del pensiero filosofico
e scientifico I-VI, Mi 1970-72), E. Gilsona (History of Philosophy
I-IV, NY 1962-68), F. Châteleta (Histoire de la philosophie.
Idées, doctrines I-VIII, P 1972-73). Podjęto też prace
nad przedstawieniem rozwoju filozofii w poszczególnych krajach,
takich jak Portugalia (L. Thomas Geschichte der Philosophie
in Portugal, Li 1944), Włochy (E. Garin Storia della
filosofia italiana I-III, Tn 1966, 1978^), Stany Zjedn. (H.W.
Schneider A History of American Philosophy, NY 1946,
19632), Wielka Brytania (W.R. Sorley A History of English
Philosophy, C 1920), Francja (Les sources et les courants de
philosophie contemporaine en France I-II, P 1933), Niemcy
(wspomniany wyżej Gumposch).

Wzrosło również zainteresowanie
filozofią spoza kręgu kultury śródziemnomorskiej,
owocując opracowaniami filozofii islamu (M. Horten Die Philosophie des Islam, Mn 1924; A. Badawi Histoire de la
philosophie en Islam I-II, P 1972; M. Fakhry A History of
Islamic Philosophy, NY 1970, 19832; wyd. przez M.M. Sharifa
A History of Muslim Philosophy I-II, Wie 1963-66, Karachi
1982), judaizmu (J. Guttmann Die Philosophie des Judentums,
Mn 1933; J.L. Blau The Story of Jewish Philosophy,
NY 1977), Chin (A. Forke Geschichte der alten chinesischen
Philosophie I-III, H 1927-38; Fung Ju-Lan A History of Chinese
Philosophy I-II, Pri 1952-53) czy myśli jap. (P. Lüth Die
japanische Philosophie, T 1944), arab. (H.M. Cruz La filosofia
árabe, Ma 1963; A. Mrożek Średniowieczna filozofia arabska,
Wwa 1967; G. Vajda Introduction à la philosophie juive
et arabe, P 1947; Z. Kuksewicz Zarys filozofii średniowiecznej
II, Wwa 1982, 19862), a zwł. indyjskiej (S. Dasgupta A
History of Indian Philosophy I-V, Ca 1922-57; S. Radhakrishnan
Indian Philosophy I-II, Lo 1923-27, NY 19562; Filozofia
indyjska I-II, Wwa 1959-60; E. Frauwallner Geschichte
der indischen Philosophie I-II, Sa 1953; Historia filozofii indyjskiej
I-II, Wwa 1990; F. Tokarz Z filozofii Indyjskiej kwestie
wybrane I-II, Lb 1974-85, I 19902). Sprzyjały one określeniu
tożsamości kulturowej lub nar., jak np. w odniesieniu do
ekspozycji filozofii afryk. (African Philosophy, red. C. Sumner,
Addis Abeba 1980; A. Diemer Philosophy in the Present
Situation in Africa, D 1981).

Oprócz licznych zarysów rozwoju
filozofii w całym świecie, w poszczególnych krajach i epokach
(S. Świeżawski Dzieje filozofii w XV wieku I-VI, Wwa
1974-83; VII. U źródeł nowożytnej etyki. Filozofia moralna
w Europie XV wieku, Kr 1987), przyporządkowanych różnym
ideologiom, np. marksistowskiej (Istoria filosofii, red. G.F.
Aleksandrów, I-II, Mwa 1940-41; Historia filozofii I-III,
Wwa 1961, 19653), i szkołom filoz. (K. Jaspers Die grossen
Philosophen I, Mn 1957), także przedstawiających historię
problemów filoz. czy idei, jak też procesy recepcji poszczególnych
autorów lub nawet dzieł (E. Gilson Index scholastlco-cartéslen,
P 1913, 1979) oraz spuściznę kobiet-filozofów (wyd.
przez M.E. Whaithe A History of Women Philosophers I-II,
Dor 1987-89), powstały prace poświęcone analizom porównawczym
w aspekcie chronol. (zestawienia dokonań poszczególnych
epok) bądź kulturowym (P. Masson-Oursel La philosophie
comparée, P 1923; A. Dempf Selbstkritik der Philosophie
und vergleichende Philosophie Geschichte im Umriss,
W 1947); określeniu związków myśli zach. z kulturami orientalnymi
posłużyły pisma B. Heimanna Indian and Western
Philosophy (Lo 1937), R. Radhakrishnana East and West (Lo
1956), wyd. przez G.J. Larsona i E. Deutsch Interpreting
across Boundaries. New Essays in Comparative Philosophy
(Pri 1988) oraz publikacje w czasopiśmie „Philosophy East
and West". Pomocą w studium i badaniach hist.-filoz. służą
opracowania o charakterze przeglądowym (Questioni di storiografia
filosofica. La storia della filosofia attraverso i suoi
interpreti I-III, Bre 1974-75) czy bibliogr. (W. Totok Handbuch
der Geschichte der Philosophie I-V, F 1986), kryt. wydania
i tłumaczenia klasyków filozofii oraz liczne —> filozoficzne
czasopisma; problematyce z zakresu h.f. poświęcone są
kongresy historyków filozofii i hist, instytuty badawcze.

Rozwojowi h.f. w obecnym stuleciu towarzyszy dyskusja
metodol. (V. Geisler Was ist Philosophie, was ist Geschichte
der Philosophie?, B 1905; G. Uphues Geschichte der Philosophie
als Erkenntniskritik, Hl 1909; D. Einhorn Begründung
der Geschichte der Philosophie als Wissenschaft, W 1919; K.
Sternberg Was heisst und zu welchem Ende studiert man Philosophie-
Geschichte? Ein Beitrag zur Geschichtsphilosophie
der Philosophie-Geschichte, B 1926; R. Reininger Geschichte
der Philosophie als philosophische Wissenschaft, W 1928, 277-
-293; G. Kafka Geschichtsphilosophie der Philosophiegeschichte,
B 1933; J. Gaos Filosofia de la filosofia e historia de la
filosofia, Mexico 1947; La philosophie de l'histoire de la philosophie,
R 1956; L. Braun Theorie de l'histoire de la philosophie,
Str 1985); porusza się zwł. problem związków h.f. z
filozofią systematyczną (M. Gentile Se e come é possibile la storia della filosofia, Pd 1963; W.E. Ehrhardt Philosophiegeschichte
und geschichtlicher Skeptizismus. Untersuchung zur
Frage: Wie ist Philosophiegeschichte möglich?, Bn 1967; S.
Świeżawski Znaczenie historii antropologii filozoficznej, w: O
Bogu i o człowieku I. Problemy filozoficzne, Wwa 1968, 239-
-256; B. Skarga Przeszłość i interpretacje. Z warsztatu historyka
filozofii, Wwa 1987); postuluje się traktowanie h.f. jako
historii problemów filoz. (N. Hartmann Der philosophische
Gedanke und seine Geschichte, B 1936), idei (A.O. Lovejoy
The Historiography of Ideas, Proceedings of the American
Philosophical Society 78(1938) 529-543), pojęć (H.G. Gadamer
Begriffsgeschichte als Philosophie, Archiv für Begriffsgeschichte
14(1970) 137-151; Historia pojąć jako filozofia, w:
Drogi współczesnej filozofii, Wwa 1978, 223-242), jako element
„historii człowieka" (F. Heinemann Die Geschichte der
Philosophie als Geschichte des Menschen, Kant-Studien
31(1926) 212-250; K. Jaspers Weltgeschichte der Philosophie.
Einleitung, Mn 1982) czy historii kultury i nauk human. (E.
Rothacker Philosophie und Geistesgeschichte, DVLG
18(1940) 1-25; E. Bréhier Comment je comprends l'histoire
de la philosophie?, EtPh 2(1947) 105-113; J. Dewey Reconstruction
In Philosophy, NY 1920, Bs I9603). H.f. w ujęciu
analityków ogranicza się w zasadzie do rekonstrukcji dowodów
filoz. przeprowadzonych przez poszczególnych filozofów
(J. Rée, M. Ayers, A. Westoby Philosophy and Its Past,
Hassocks 1978; Philosophy in History. Essays on the Historiography
of Philosophy, C 1984).

Najczęściej postuluje się stosowanie następujących metod badawczych:
genetycznej, funkcjonalnej, strukturalnej i komparatystycznej;
podkreśla się, iż należy dostosować metodę do zamierzonego
celu badań.

Zwiększenie metodol. świadomości
autorów przedstawiających dzieje filozofii owocuje formułowanymi
przez nich dyrektywami metodol. (E. Hoffmann
Über die Problematik der philosophiegeschichtlichen Methode,
Theoria 3(1937) 3-37; J. Kraft Das Methodenproblem der
Philosophiegeschichte, tamże 306-316; R. Mondolfo Problemas
y métodos de la investigación en historia de la filosofía,
Tucumán 1949; W. Goldschmidt Die Aufgaben des Philosophiehistorikers,
ZPF 9(1955) 581-613; F. Lombardi Dopo lo
storicismo in verità e storia, w: Un dibattito sul metodo della
storia della filosofia. Asti 1956, 199-223; M. Gentile II metodo
della storiografia filosofica, R 1967; H. Krämer Funktionsund
Reflexionsmöglichkeiten der Philosophie historie.
Vorschläge zur ihrer wissenschaftstheoretischen Ortsbestimmung,
Zeitschrift für allgemeine Wissenschaftstheorie
16(1985) 67-95); szczególnie podkreśla się rolę kwestionariusza
(S. Świeżawski Z problematyki metodologicznej badań filozofii
XV wieku, RF 13(1965) z. 1, 43-60; L. Geldsetzer Fragen
der Hermeneutik der Philosophiegeschichtsschreibung, w:
M. Dal Pra La storiografia filosofia e la sua storia, Pd 1982,
67-102) pomocnego w wyróżnieniu problemów uznanych za
swoiście filoz., niezależnie od tego, co w danym okresie uznawano
za element filozofii;

zwraca się również uwagę na możliwość
wykorzystania osiągnięć współcz. teorii —» informacji
(związaną z rozwojem technik komputerowych oraz dominacją
strukturalistycznych metod w humanistyce; — strukturalizm)
dla podjęcia badań o charakterze hist.-stat., użytecznych
nie tylko w sporządzaniu słowników języka filoz. (indeksów
terminologicznych) poszczególnych autorów czy
epok, ale także dostarczających rzetelnego materiału do interpretacji
tekstów filoz., zwł. poprzez ukazanie częstotliwości
(preferencja metod ilościowych) i kontekstu wykorzystywanych
pojęć, a nawet odtworzenie swoistego „pola
pojęciowego", oddającego pełniej styl analiz filoz. (R. Barthes,
T. Gregory, A. Robinet); rośnie też świadomość metodol.
związana z kryt. wydaniami tekstów filoz. (Buchstabe
und Geist. Zur Überlieferung und Edition philosophischer
Texte, H 1987).

Obecnie występują dwie zasadnicze tendencje podkreślające
bądź to autonomię h.f., bądź też jej ścisły związek z filozofią
systematyczną, dla której analiza dziejów jest odsłanianiem
prawdy filoz. (P. Ricoeur Histoire et vérité, P 1955, 19643, 66-
-80; Historyczność a historia filozofii, w: Drogi współczesnej
filozofii, Wwa 1978, 243-263; V. Hösle Wahrheit und Geschichte.
Studien zur Struktur der Philosophiegeschichte unter paradigmatischer
Analyse der Entwicklung von Parmenides bis Piaton,
St 1984; J. Ritter Über die Geschichtlichkeit wissenschaftlicher
Erkenntnis, Blätter für deutsche Philosophie 12(1938) 175-
-190; J.H. Randall On Understanding the History of Philosophy,
JPh 36(1936) 460-474; C. von Brockdorff Die Geschichte
der Philosophie und das Problem ihrer Begrifflichkeit, Hi 1906,
Osterwieck 1908; A.P. Carpio El sentido de la historia de la
filosofia, BA 1977), a zwł. wspomniane analizy metodol. Gadamera;
h.f. pojęta samoistnie koncentruje się na badaniu kultury
filoz. w formie systemowej analizy dorobku określonego autora,
ukazując zwł. zależności genetyczne i zewn. uwarunkowania
jego dokonań (Bréhier); umożliwia to uniknięcie niebezpieczeństwa
dogmatyzmu wynikającego z instrumentalnego potraktowania
h.f., której funkcję ogranicza się do formułowania ocen
poszczególnych poglądów filoz. (metoda wartościująca) pod kątem
ich wykorzystania w filozofii systematycznej albo jako podstawę
uzasadnienia światopoglądów czy ideologii (na co zwracają
uwagę m.in. H.L Marrou, J. Ortega y Gasset); wg Gilsona
(The Unity of Philosophical Experience), badanie literatury filoz.
stanowi jedynie fundament dla tzw. właściwej h.f., czyli
poddającej analizie wypracowane przez poszczególnych filozofów
dokonania, abstrahując od kontekstu kulturowo-społecznego,
a koncentrując się na przedstawieniu „czystej i nieosobowej"
treści oraz na ujęciu zachodzących między tymi koncepcjami
i wykorzystywanymi pojęciami związków log. (zwł. w aspekcie
ich rozwoju); tym samym podkreśla się jej znaczenie
dla filozofii systematycznej, gdyż h.f. umożliwia poszerzenie
pola badawczego (będąc swoistym laboratorium filoz.) oraz uniknięcie
znanych z tradycji pomyłek i pseudoproblemów (S.
Świeżawski Zagadnienie historii filozofii, Wwa 1966).

6. A n a l i z ę p i ś m i e n n i c t w a z zakresu h.f. przeprowadził
1659 po raz pierwszy J. Jonsius, a rozbudował 1716 w
ponownym wydaniu jego pracy J.Ch. Dorn; F.A. Carus w
Ideen zur allgemeinen Geschichte der Philosophie zawarł pełny
przegląd bibliogr. ówczesnej filozofii.

Dopiero jednak XX
w. przyniósł studia przedstawiające spuściznę h.f. (J. Freyer
Geschichte der Geschichte der Philosophie im 18. Jahrhundert,
L 1912; L. Braun Histoire de l'histoire de la philosophie,
P 1973); pierwszorzędną rolę odegrała padewska grupa skupiona
wokół G. Santinello, która opublikowała Storia delle
storie generali della filosofia (I-III, Bre 1979-88), omawiającą
rozwój h.f. do czasu dyskusji metodol. podjętej w XIX w.
przez kantystów; rozwój h.f. omawiali także zarysowo M.
Geuroult (wyd. pośmiertne przygotowane przez G. Dreyfusa
Histoire de l'histoire de la philosophie I. En Occident, des
origines jusqu'à Condillac, P 1984) i K. Jaspers (Weltgeschichte
der Philosophie. Einleitung). Węższy zakres mają publikacje
dotyczące h.f. włoskiej (L. Malusa La storiografia filosofica
italiana nella seconda metà dell'Ottocento I. Tra positivismo
e neokantismo, Mi 1977; V. Mathieu La filosofìa italiana
contemporanea, Fi 1978, 223-263) czy dziejów opracowań
filozofii żyd. (E. Seidel Jüdische Philosophie in nichtjüdische
und jüdischer Philosophiegeschichtsschreibung, F 1983); analizuje
się także historię sposobu przedstawiania przez poszczególnych
historyków filozofii dokonań wpływowych myślicieli
lub nurtów filozofii (M. Hagmann Descartes in der Auffassung
durch der Historiker der Philosophie, Winterthur
1955; H. Kraft J.E. Fries (1773-1843) im Urteil der Philosophiegeschichtsschreibung,
D 1980, a zwł. wydane pod red. V.
Mathieu wspomniane Questioni di storiografia filosofica) oraz
ich recepcji w dydaktyce (zakres i formy rozpowszechnienia
myśli) czy nawet obecności w kulturze.

7. W P o l s c e - pierwsze rozprawy z zakresu teorii i metodologii
h.f. powstały pod koniec XIX i w początkach XX w. (W. Lutosławski O znaczeniu i zadaniach historii filozofii,
Ateneum 66(1892) z. 2, 407-421; I. Halpern O metodach historii
filozofii, PF 19(1926) 223-248; B. Jasinowski Stosunek
historii filozofii do filozofii systematycznej a proces rozwojowy
poznania naukowego, PF 37(1934) 343-346); ważnym etapem
w rozwoju refleksji nad metodologią i przedmiotem h.f.
był 1952 dwugłos W. Tatarkiewicza (O pisaniu historii filozofii,
SPAUKr 53(1952) 141-147, 155-160) i R. Ingardena (O
przedmiocie historii filozofii, tamże 273-279).

Całościowego
ujęcia problemów związanych z uprawianiem h.f. dokonał
Świeżawski (Zagadnienie historii filozofii, Wwa 1966); marksistowski
punkt widzenia zaprezentował S. Kaczmarek (O
przedmiocie i zadaniach historii filozofii, Wwa 1968); przegląd
metod h.f. dali M. Gogacz (W sprawie koncepcji historii
filozofii, ZNKUL 7(1964) z. 3, 53-57; O pojęciu i metodzie
historii filozofii, RF 25(1966) 70-80) oraz Z. Kuderowicz
(Przegląd metod historii filozofii, Wr 1978); owocem praktyki
historyka filozofii jest B. Skargi Przeszłość i interpretacje. Z
warsztatu historyka filozofii (Wwa 1987).

W XVIII w. we wstępach podręcznikowych zarysów filozofii
podawano zwięzłe opracowania historii szkół filoz. (K.
Narbutt Logika, Wl 1769); w XIX w. przełożono na język
pol. kilka podręczników historii filozofii (W.G. Tennemann
Rys historii filozofii, według przerobienia A. Wendta I-II, Kr
1836-37; V. Cousin Historia filozofii, Wwa 1863). Najwcześniejsze
opracowania dziejów filozofii pol. pochodzą z lat 60-
-tych XIX w. (F. Krupiński Filozofia w Polsce. Dodatek do
przekładu A. Schweglera „Historia filozofii w zarysie", Wwa
1863, 381-479; J. Niemirycz Rys historii filozofii w Polsce, w:
tenże, Badania filozoficzne tajemnicy życia, Wwa 1869,1 227-
-249).

Od początku XX w. wydawane są także podręczniki
autorów pol. (A. Raciborski Podręcznik do historii filozofii,
z. 1, Lw 1901; W.M. Kozłowski Historia filozofii I-II, Wwa
1904-10); największe znaczenie dla upowszechniania kultury
hist.-filoz. w Polsce ma często wznawiany podręcznik W. Tatarkiewicza Historia filozofii (I-III, Lw 1931, 199012); autor ten
napisał również Historię estetyki (I-III, Wr 1960-67, 19913).
Od pocz. XX w. prężnym ośrodkiem studiów nad h.f., a
zwł. nad filozofią pol. i średniow. był Kraków; 1911 wyodrębniono
tam w PAU Komisję do Badania Historii Filozofii w
Polsce i od 1915 ukazywało się „Archiwum" tejże Komisji.

Rozprawy z h.f. publikowane były w zał. 1897 w Warszawie
przez W. Weryhę „Przeglądzie Filozoficznym". Odzyskanie
przez Polskę niepodległości znacznie poprawiło warunki
uprawiania zarówno filozofii, jak i historii filozofii. Działalność
uniw. zapewniała ciągłość badań oraz kształcenie nowych
pokoleń historyków filozofii; zaczęły ukazywać się
nowe czasopisma - w Krakowie „Kwartalnik Filozoficzny"
od 1922, a we Lwowie obcojęzyczne „Studia Philosophica"
od 1935) oraz „Polski Przegląd Tomistyczny" (—* filozoficzne
czasopisma III). Prowadzono badania nad historią filozofii
staroż. (Lutosławski, T. Sinko, A. Krokiewicz, Tatarkiewicz),
średniow. (K. Michalski, A. Birkenmajer), renesansowej
(M. Heitzman, B. Kieszkowski), nowoż. (A. Żółtowski,
S. Rudniański, L. Chmaj, P. Siwek), pol. (S. Harassek, F.
Gabryl, W. Wąsik); dokonano także licznych tłumaczeń klasyków
filozofii (W. Witwicki).

W okresie powojennym we wszystkich uczelniach państw,
uprawiano h.f. zgodnie z wymogami metodologii marksistowskiej,
wg której dzieje filozofii są okresem dojrzewania „prawdziwej
filozofii", utożsamianej z materializmem dialektycznym
i hist.; jedynie KUL ustrzegł się od tych ideologicznych
ograniczeń; prężnymi ośrodkami badań historii filozofii pol.
były Zakład Historii Polskiej Filozofii Średniow. i Zakład
Historii Polskiej Filozofii Nowoż., funkcjonujące w ramach
Instytutu Filozofii i Socjologii PAN; owocem ich działalności
są takie opracowania, jak wychodzące pod red. Z. Kuksewicza
Dzieje filozofii średniowiecznej w Polsce (I-VII, IX-
-XI, Wr 1975-88) czy 700 lat myśli polskiej (I-III, V-VI, Wwa
1978-80); ważną pomocą dla badań dziejów filozofii pol. jest Bibliografia filozofii polskiej (I-III, Wwa 1955-71).

W sposób
szkicowy rodzimą spuściznę przedstawiali Tatarkiewicz (Zarys
dziejów filozofii w Polsce, Kr 1948), Wąsik (Historia filozofii
polskiej I-II, Wwa 1958-66) oraz J. Domański, Z. Ogonowski,
L. Szczucki (Zarys dziejów filozofii w Polsce, wiek
XIII-XVII, Wwa 1989) i S. Borzym, H. Floryńska, B. Skarga,
A. Wolicki (Zarys dziejów filozofii polskiej 1815-1918,
Wwa 1983). Upowszechnieniu myśli pol. służy słownik Filozofia
w Polsce. Słownik pisarzy (Wr 1971). Podstawowe znaczenie
dla kształtowania kultury hist.-filoz. ma działalność
przekładowa, zwł. w formie wychodzącej od 1953 i obejmującej
przeszło 170 tomów Biblioteki Klasyków Filozofii oraz
kilkutomowej Biblioteki Współczesnych Filozofów (1986-).

Prowadzone są systematyczne badania nad historią staroż.
(A. Krokiewicz, I. Dąmbska, M. Plezia, K. Leśniak), średniow.
(Świeżawski, M. Kurdziałek, Gogacz, Kuksewicz, E.
Zieliński), renesansową (Domański, J. Czerkawski, Z. Szczucki,
Świeżawski, M. Ciszewski), nowoż. (L. Kołakowski,
Skarga, Kuderowicz, B. Suchodolski, M. Hempoliński, J.
Woleński, T. Kroński, B. Baczko); równolegle publikowane
są prace z zakresu polskiej filozofii w średniowieczu (Z. Włodek,
M. Markowski, W. Śeńko, LB. Korolec, Kuksewicz, S.
Wielgus, J. Rebeta, R. Palacz, K. Wójcik), renesansie (Domański,
Szczucki, Czerkawski), nowożytności (Ogonowski, Wolicki,
Skarga, A. Sikora, A. Hochfeldowa, Borzym, Czerkawski).

 

J. Freyer, Geschichte der Geschichte der Philosophie im 18. Jahrhundert, L 1912; M. Dal Pra, La storiografia filosofica antica. Mi 1950; La philosophie et son histoire. Actes du VIe Congrès des Sociétés de philosophie de langue française, Str1953, IV 337-403; Verità e storia. Un dibattito sul metodo della storia della filosofia, Asti 1956; J. Czerkawski, Gilsonowska koncepcja historii filozofii, RF 13(1965) z. 1, 60-72; The Historiography of the History of Philosophy, 's-Gravenhage 1965; L. Geldsetzer, Die Philosophie der Philosophiegeschichte im 19. Jahrhundert. Meisenheim 1968; S. Kaczmarek, O przedmiocie i zadaniach historii filozofii, Wwa 1968; Philosophy of the History of Philosophy, The Monist 53(1969) 523-669 (bibliogr.); L. Braun, Histoire de l'histoire de la philosophie, P 1973; Philosophie et méthode. Actes du colloque de Bruxelles, Bru 1973; M.L. Rybarczyk, Sowjetische H.P., Fri 1975; G. Santinello, La storia della storiografia filosofica, Bolletino della Società Filosofica Italiana 90(1975) 7-15; M.A. del Torre, Le origini moderne della storiografia filosofica, Fi 1976; J. Rèe, M. Ayers, A. Westoby, Philosophy and Its Past, Hassocks 1978; Z. Kuderowicz, Przegląd metod historii filozofii, Kr 1978; G. Micheli, Kant e la storia della filosofia, Studies on Voltaire and the Eigteenth Century 191(1980) 587-595; Z dziejów refleksji nad historią filozofii, Pz 1982; K. Düsing, Hegel und die Geschichte der Philosophie, Da 1983; G. Piaia, ..Vestigia philosophorum". Il medioevo e la storiografìa filosofica. Rimini 1983; R. Kozłowski, Z problematyki metodologicznej historii filozofii, Pz 1984; Philosophy In History, Lo 1984; M. Longo, Historia philosophiae philosophica. Teorie e metodi della storia della filosofia tra Seicento e Settecento, Mi 1986; Philosophie et histoire, P 1987; Filosofia 87, R 1988; L. Geldsetzer, HWP VII 912-921; Que peut faire la philosophie de son histoire?, P 1989.

Podobne prace

Do góry