Ocena brak

HIERARCHIA - DZIEJE i RODZAJE

Autor /Zefiryna Dodano /18.10.2012

Termin h., obcy staroż. językowi
gr., posłużył Pseudo-Dionizemu Areopagicie w Peri tes
uranias hierarchias do określenia h. aniołów (—» anioł), a w
Perl tes ekleslastlkes hierarchias do oddania hierarchicznej
struktury Kościoła; można w tym widzieć wpływ, charakterystycznego
dla —» neoplatonizmu, kosmicznego —» gradualizmu
bytowego, któremu odpowiadał porządek zbawienia (—* historia
zbawienia) dokonujący się w zhierarchizowanym Kościele;
ta teologiczno-prawna koncepcja (komentowana i rozwijana
przez licznych autorów średniow., m.in. przez Eriugenę
i Tomasza z Akwinu, a w renesansie przez M. Lutra wyróżniającego
h. ekon., polit, i kośc.) stała się dogodną podstawą
do uzasadnienia, traktowanych jako realizacja ładu Bożego
(porządek w świecie stworzonym i kierowanym przez
Boga), ówczesnych struktur życia społ.-państw, (tzw. hierokracja
w formie monarchii stanowej), którego harmonijna jedność
była warunkowana społ. zróżnicowaniem interpretowanym
w kategoriach zależności o charakterze organicznym
(—> organicyzm); w dobie nowożytnego podważania stanowej
struktury społeczeństwa (sprzężonej z —» absolutyzmem 5) i
ujawniania się tendencji antyklerykalnych (—» antyklerykalizm)
poprzez podkreślenie uprawnień jednostki w demokratyzujących
się (przynajmniej w formie postulatywnej) strukturach
społ.-państw, (np. oświeceniowy —» indywidualizm i
XIX-wieczny —» liberalizm) pojęcie h. stało się synonimem
konserwatyzmu społ.; nowoż. pluralizm życia społ. przyczynił
się jednak do upowszechnienia tego terminu, stosowanego do określenia podporządkowania występującego na różnych
płaszczyznach ówczesnego życia, m.in. w formie h. państw.
(G.W.F. Hegel), h. władzy, zwł. w postaci h. urzędników
(biurokracja) i h. wojskowej (J.J. von Görres) oraz h. praw
(M. Weber);

od czasów C.H. Saint-Simona i A. Comte'a h.
stała się podstawowym pojęciem z zakresu nauk społ. (h. zjawisk
społ.) i metodologii nauk (ustopniowana h. nauk w zależności
od ich pochodzenia oraz zależności merytorycznej wyrażającej
się m.in. w postaci h. praw nauk.), a od A. Schopenhauera
w obrębie filozofii (np. h. sądów czy pojęć), zwł.
zaś w —» aksjologii (I) na określenie h. wartości; zróżnicowanie
społ. ukazywano najczęściej za pomocą kategorii klasy
społ. uzależnianej początkowo w sposób redukcjonistyczny
od czynników ekon. (K. Marks), a nast. uwzględniającej różnorodność
uwarunkowań życia społ. (np. Weber wyróżniał
h. społ. w aspekcie ekon., kulturowym i polit.).

We współcz. f i l o z o f i i akcentuje się zarówno fakt zróżnicowania
bytowego (h. bytów; —» byt II 2; —* pluralizm),
jak i wielowymiarowego ustopniowania w obrębie h. —> wartości
(np. mor. czy estetycznych), które stanowią m.in. normatywną
podstawę w wychowaniu (—» aksjologia w wychowaniu);
w e t y c e termin h. służy do określenia h. dóbr (—»
dobro I) wyznaczającej h. celów (—» cel III); stanowią one
ontyczno-antropologiczny fundament prawa naturalnego i pozyt.
(—» prawo), tworzących h. norm prawnych, będących
m.in. podstawą funkcjonowania struktur władzy w poszczególnych
społecznościach, takich jak rodzina, a zwł. państwo
(uzależnionych od siebie i specyfikowanych hierarchicznie na
zasadzie rodzaju —» dobra wspólnego (4), który realizują
wspólnoty, zakładając, iż miarą ustopniowania jest zakres
społ. urzeczywistnionego dobra), a opartych na h. podległości
prawnych odpowiadających kompetencjom poszczególnych
jej organów, których charakter uporządkowania wyznacza
ustrój społ. i polit, państwa.

W m e t o d o l o g i i n a u k h. przybiera postać —> klasyfikacji
(będącej wielostopniowym —» podziałem logicznym),
przyjmującej w dziedzinie przedmiotów empirycznych
formę systematyki (—> systematyzacja); ustopniowany charakter
mają również wielorakie —» klasyfikacje nauk, oddające
podporządkowanie poszczególnych nauk w całości
ludzkiej —» wiedzy w porządku dowodzenia (—» dowód) i
dydaktyki (—» nauczanie), przybierających gl. w naukach
formalnych (przez wykorzystywanie —» dedukcji) postać
systemu o zhierarchizowanej wielopoziomowo strukturze (—»
systemów teoria).

W j ę z y k o z n a w s t w i e , zdominowanym przez —» strukturalizm,
traktuje się —» język jako ustopniowany system
(hierarchiczne warstwy - struktury) oparty m.in. na zależnościach
formalnych zachodzących między elementami poszczególnych
jego płaszczyzn (—> generatywizm) ;w i n f o r m a t y ce
(—» cybernetyka) h. stanowi naczelną zasadę selekcji —»
informacji, stosowanej w informacji nauk. i -* leksykografii,
gdzie hierarchicznemu uporządkowaniu poddaje się elementy
leksykalne (—» deskrypcja), oraz w programowaniu ustopniowanego
nauczania, a także w wielopoziomowym sterowaniu
złożonymi procesami (obiektami), dokonywanym za pomocą
urządzeń koordynacyjno-sterujących (—> organizacja).

W naukach realnych pojęcie h. jest wyzyskiwane w kontekście
dominujących współcześnie interpretacji o charakterze
holistyczno-ekologicznym (—» holizm, —> ekologizm) i strukturalno-
funkcjonalnym (—» funkcjonalizm) do analizy świata
przyrody (—> natura), ludzkiej —» psychiki i społeczeństwa; w
b i o l o g i i dostrzega się m.in. h. występującą w świecie zwierząt
między gatunkami oraz w jednym gatunku, przy czym
dominacja, związana z korzystaniem z przywilejów, połączona
jest zawsze z pełnieniem odpowiedzialnych funkcji w swoim
—» środowisku. H. jest także zasadą struktury —» człowieka
(II); na płaszczyźnie biotycznej stanowi on bowiem —» organizm
złożony z uporządkowanych oraz powiązanych anatomicznie
i fizjologicznie układów.

W p s y c h o l o g i i analiza —» zachowania się człowieka (—»
czynność) ukazuje hierarchiczne uporządkowanie zarówno w
zakresie wielopoziomowej h. —> potrzeb (uwarunkowanej
hierarchicznie przez —» instynkt i —» nawyki), a także h. —»
motywacji postępowania kształtującej się m.in. za pomocą
regulowanej hierarchicznie sieci poznawczej (selekcja i przetwarzanie
informacji utrwalanych w procesie —» uczenia się
w zhierarchizowanej strukturze —> pamięci); pozwala także
odkryć hierarchiczną (wielopoziomową) organizację -» osobowości;
psychologia społ. podkreśla, iż status jednostki w
grupie uzależniony jest nie tylko od pełnionej przez nią roli
społ. (pozycja w grupie), ale także od prestiżu, jakim się cieszy
w określonej społeczności.

W s o c j o l o g i i odchodzącej od ideałów hierarchicznego
organicyzmu traktuje się społeczeństwo jako strukturę stanowiącą
system relacyjny (neofunkcjonalizm), w którym uwidaczniają
się zróżnicowania społ. wyróżniane na podstawie faktu
pełnienia rozmaitych —> ról i —* funkcji społecznych, realizowanych
w formie podporządkowania sobie —» instytucji
społ., umożliwiających dynamiczną równowagę w społeczeństwie
(—» homeostaza) mimo ujawniających się —» dysfunkcji;
obecnie postrzega się stopniowe zacieranie się przedziałów
społ., które dokonuje się pod wpływem głębszego uświadomienia
—» godności człowieka i praw przysługujących —» osobie
ludzkiej oraz związane jest z charakterystyczną dla
współcz. cywilizacji egalitaryzacją życia społ. (—» równość),
typową dla społeczeństw kształtowanych przez ideały — demokracji
w formie powszechnego uczestnictwa w rządzeniu i
pełniejszego dostępu do osiągnięć cywilizacyjnych (owocującego
ujednoliceniem stylu życia); proces ten obserwuje się
także w społeczeństwach rządzących się systemem kastowym
(np. w —;> Indiach), w których przedziały stratyfikacyjne miały
inspirację rei. (—» hinduizm I).

 

A. Dempf, Sacrum Imperium. Geschichts- und Staatsphilosophie des,Mittelalters und der politischen Renaissance, Mn 1929. 19623; G. Weippert, Das Prinzip der H., H 1932; W. Schwer, Stand und Ständeordnung im Weltbild des Mittelalters, Pa 1934, 19522; A. Amorth, La nozione di gerarchia, Mi 1936; G. Teilenbach, Libertas. Kirche und Weltordnung im Zeitalter des Investiturstreites, St 1936; L. Manz, Der Ordo-Gedanke. Ein Beitrag zur Frage des mittelalterlichen Ständegedankens, St 1937; H. Krings, Ordo. Philosophisch-historische Grundlegung einer abendländischen Idee, Hl 1941, H 19822; N. Tinbergen. The Study of Instinct, Ox 1951, 19582; G. Hillerdal, Gehorsam gegen Gott und Menschen. Luthers Lehre von der Obrigkeit und die moderne evangelische Staatsethik, Sto 1954; A.H. Maslow, Motivation and Personality, NY 1954, 19702 (Motywacja i osobowość, Wwa 1990); T.L. Campbell, Dionysius the Pseudo-Areopagite, the Ecclesiastical H., Wwa 1955, 1981; S. Beer, Cybernetics and Management, Lo 1959, 1967 (Cybernetyka a zarządzanie, Wwa 1966); M. Kokoszyńska, O dedukcji, SF 6(1963) z. 1, 77-86; R. Mayntz, Soziologie der Organisation, Reinbek 1963; P.E. Sigmund, Nicholas of Cusa and Medieval Political Thought, C (Mass.) 1963; T. Parsons, Social Structure and Personality, NY 1964, 19702 (Struktura społeczna a osobowość, Wwa 1969); L. Dumont, Homo hierarchicus. Le système des castes et ses implications. P 1966, 1979; K. Obuchowski, Psychologia dążeń ludzkich, Wwa 1966, 19834; T. Münz, Die soziale H. komplexer Gesellschaften. Merkmale, Ursachen, Funktionen und Formen der sozialen Schichtung, Erl 1967; M.J. Apter, The New Technology of Education, Lo 1968; R. Mayntz, Bürokratische Organisation, Kö 1968; J. Konorski, Integracyjna działalność mózgu, Wwa 1969; J. Baszkiewicz, Myśl polityczna wieków średnich, Wwa 1970; W. Budohoska, Z. Włodarski, Psychologia uczenia sie. Przegląd badań eksperymentalnych i teorii, Wwa 1970, 19773; A. Martinet, Podstawy lingwistyki funkcjonalnej, Wwa 1970; W. Maurer, Luthers Lehre von den drei H. und ihr mittelalterlicher Hintergrund, Mn 1970; K. Obuchowski, Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych, Wwa 1970, 19822; P. Sztompka, Metoda funkcjonalna w socjologii i antropologii społecznej, Wwa 1971; H. Rausch, HWP III 1123-1126; W.N. Sadowski, Osnowanija obszczej tieorii sistiem. Łogiko-mietodologiczeskoj analiz, Mwa 1974 (Podstawy ogólnej teorii systemów. Analiza logiczno-metodologiczna, Wwa 1978); Funktion und Struktur, Mn 1975; F. Vogel, Probleme und Verfahren der numerischen Klassifikation, Gö 1975; G.M. Weinberg, An Introduction to General System Thinking, NY 1975 (Myślenie systemowe, Wwa 1979); A. Wiśniewski, D. Śleszyński, Koncepcja hierarchicznej struktury potrzeb w teorii Abrahama H. Masłowa, SPCh 12(1976) z. 2, 191-199; R. Kulikowski, Analiza systemowa i jej zastosowanie, Wwa 1977; P. Zdanowicz, O niektórych związkach cybernetyki i ogólnej teorii systemów z naukami społecznymi i filozofią, SF 21(1977) z. 5, 57-70; J.Z. Young, The Programs of the Brain, Ox 1978 (Programy mózgu, Wwa 1984); CS. Nosal, Mechanizmy funkcjonowania intelektu. Zdolność, style poznawcze, przetwarzanie informacji, Wr 1979; P. Rybicki, Struktura społecznego świata. Studia z teorii społecznej, Wwa 1979; J. Szacki, Historia myśli socjologicznej I-II, Wwa 1981, 1983; H. Olszewski, Historia doktryn politycznych i prawnych, Wwa 1982, 19863; S. Ossowski, O strukturze społecznej, Wwa 1982, 19862; H. Rausch, Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politischsozialen Sprache in Deutschland, St 1982, III 103-129; M. Wadsworth, D. Ford, Assessment of Personal Goal Hierarchies, Journal of Counseling Psychology 30(1983) 514-526; F. Wicker, F. Lambert, F. Richardson, J. Kahler, Categorial Goal Hierarchies and Classification of Human Motives, JPSP 20(1984) z. 52, 285-305; Z. Chlewiński, Postawy a cechy osobowości, Lb 1987; W. Wesołowski, Typologia podziałów społecznych i identyfikacje jednostek, Wwa 1989; Z. Chlewiński, Kształtowanie sie umiejętności poznawczych. Identyfikacja pojęć, Wwa 1991; Z. Zaleski, Psychologia zachowań celowych, Wwa 1991.

Podobne prace

Do góry