Ocena brak

HERMENEUTYKA - W NAUKACH HUMANISTYCZNYCH

Autor /Zefiryna Dodano /17.10.2012

Najogólniej
h. zajmuje się problemami związanymi z rozumieniem, interpretacją,
tekstem, człowiekiem, jego dziejami i kulturą. Hermeneuta
nie zadowala się łatwo uchwytnym sensem, lecz poszukuje
ukrytej, głębszej lub normatywnej prawdy. Różnice
między koncepcjami h. mają podstawę w badanym przedmiocie
(pojmowaniu —» tekstu), stawianych pytaniach, bliższych
i dalszych celach, metodach interpretacji i rozumienia oraz w
mniej lub bardziej jawnych epistemologicznych i ontol. założeniach.

Wyróżnić można następujące typy hist, desygnatów
h. -

° praktyka lub rezultat interpretacji i rozumienia tekstu,

° układ reguł stanowiący metodę interpretacji i rozumienia
tekstu,

° metodyka interpretacji (teol., filol., prawniczej lub
ogólnej - human.),

° ogólna teoria interpretacji i rozumienia
tekstu,

° teoria (metodologia) poznania human.,

° kierunek
filoz. w postaci ontologiczno-epistemologiczno-antropologiczno-
historycznej teorii rozumienia w ogóle.

A. DZIEJE - W rozwoju h. charakterystyczna jest tendencja
do trojakiej uniwersalizacji: przedmiotu interpretacji i rozumienia
(od tekstu mówionego i pisanego poprzez dzieje i kulturę do człowieka i otaczającego go świata), procedur rozumienia
(od praktycznej umiejętności interpretacji, jej kanonów,
sztuki rozumienia, zabiegów filol. i metody nauk human,
do sposobu poznawania i istnienia człowieka) oraz samej
h. (od filol. reguł i teorii interpretacji, pomocniczej dziedziny
teologii lub prawa do metodologii humanistyki, a także
epistemologii i ontologii).

Wzmożone (praktyczne i teor.) zainteresowanie
h. było znamienne dla kryzysowych momentów
kultury eur., kiedy pojawiała się potrzeba połączenia obcych
sobie tradycji (w zaraniu filozofii gr., u schyłku starożytności,
w momencie zetknięcia się średniowiecza z dziedzictwem
staroż., w czasie przełomu renesansowego, a także w
procesach przejścia od kultury rei. do laickiej, od mentalności
wiejskiej do cywilizacji przemysłowej i informatycznej). W
staroż. Grecji reguły interpretacji stosowano do mitów, słów
bogów i wyroczni, pism poetów oraz ustaw prawnych (stoicy,
Filon z Aleksandrii; nie umieszcza się tu Peri hermeneias
Arystotelesa, pisma poświęconego semantycznej stronie języka).
Zorientowana praktycznie i normatywnie (midrasze i
Talmud) h. judaistyczna wywarła wpływ na egzegezę chrzęść.
(Orygenes i Hieronim). W średniowieczu h. sprowadzała się
do techniki interpretacji tekstu bibl. i filoz. (lectio, quaestio i
disputano).

Do zaostrzenia dyskusji hermeneutycznych doszło
w czasach reformacji, kiedy M. Luter ustalił radykalną
regułę interpretacji sola Scriptura. Przeciwstawił się temu
Kościół kat., uważając, że Pismo św. należy interpretować w
świetle całej dotychczasowej tradycji Kościoła. Protestancka
h. pietystyczna podkreślała praktyczne znaczenie Pisma św.
dla człowieka (J.J. Rambach). Humaniści-filologowie przyswoili
Europie gr. i rzym. spuściznę lit., co przyczyniło się
do podjęcia refleksji teor. nad sztuką przekładu (L. Humphrey,
M. Flacius). Rozwijały się (odpowiednio do 4 wydz. uniwersyteckich)
nowe dyscypliny - h. teologiczna, filol., prawnicza
i (mało do dziś przebadana) medyczna.

Nowożytność dokonała sekularyzacji h. (księgę świętą zastąpiła
księga natury), humanizacji (ostateczną instancją
kryt. jest rozum ludzki), autonomizacji (h. jest niezależna od
teologii i nie stosuje podziału na teksty święte i świeckie),
racjonalizacji (miejsce Boga zajęło naturalne światło rozumu)
i uhistorycznienia (rozumienie jest uwarunkowane przez
dzieje).

W XVIII w. niem. filozofia szkolna (Ch. Thomasius
i Ch. Wolff) traktowała h. jako część szeroko pojętej logiki.
Przedstawicielami h. racjonalistycznej byli B. Spinoza, J.M.
Chladenius, S.J. Baumgarten, J.S. Semler, J.A. Ernesti,
G.F. Meier i A.F.J. Thibaut. Przy końcu XVIII i w XIX w.
powstały koncepcje h. filologicznej F. Asta, F.A. Wolfa i A.
Boeckha. Punktem zwrotnym w dziejach h. jest pierwsza
ogólna teoria interpretacji F. —» Schleiermachera, uważanego
za ojca współczesnej h.; twierdził on, że przedmiotem interpretacji
jest każdy i cały tekst (pisany lub mówiony), a jego
rozumienie jest możliwe dzięki ostatecznej podstawie w „duchu".
Recepcja h. Schleiermachera rozwijała się w 2 kierunkach:
psychologizuj ącym - przez zwrócenie uwagi na autora
artefaktów i jego przeżycia (W. Dilthey), oraz ontoloeizującym
- przez zainteresowanie się ontol. momentami rozumienia
(M. —* Heidegger).

Duży wpływ na kształt h. współczesnej wywarła historyzująca
(—> historyzm), niem. szkoła hist. (L. Ranke, J.G. Droysen),
która dążyła do nadania historii walorów nauki, traktując
dzieje jako tekst, który bada się metodami h. filologicznej.
Odtąd w historiografii h. oznaczała etap wewn. krytyki
źródeł hist., którego celem było ustalenie ich wiarygodności
w odniesieniu do faktów hist. (E. Bernheim, M. Handelsman).
Nawiązując do Schleiermachera, problematyką obiektywnego
statusu nauk human., przy uwzględnieniu ich autonomii
w stosunku do nauk przyr., zajmował się Dilthey. Podstawą
humanistyki jest h. jako ogólna teoria rozumienia
(przeciwstawianego metodzie wyjaśniania w naukach przyr.)
sposobów manifestowania się życia. W czasach najnowszych
termin h. pojawił się w nowym, ściśle filoz. znaczeniu, daleko wykraczającym poza problematykę filol. i human., służąc
określeniu metody i dziedziny filoz., a nawet całej filozofii.

Złożyły się na to elementy, które h. tradycyjna przejęła z -»
filozofii życia (F. Nietzsche), —* fenomenologii (E. Husserl),
fenomenologii egzystencjalnej (Heidegger), marksizmu, nauk
human., teorii poznania nauk., lingwistyki, a ostatnio - filozofii
analitycznej, pragmatyzmu i psychoanalizy. Tak wyróżnioną
pozycję zyskała h. w XX w. dzięki Heideggerowi (nie
chodziło wprost o danie nowej teorii hermeneutycznej lub
metody nauk human., lecz o właściwe ujęcie sensu bytu); jej
zadania są więc ściśle ontol., polegające na odkryciu ontycznych
podstaw rozumienia, sensu bytu (Sein) i podstawowych
struktur człowieka (Dasein); rozumienie, należąc do ludzkich
egzystencjaliów, jest sposobem istnienia człowieka w świecie.

Idee Heideggera, odniesione do pewnych poglądów Diltheya,
podjął H.G. —» Gadamer. Za kontynuatora h. Diltheyowskiej
(w sporze z Gadamerem) uważa się E. Bettiego, wg którego
nie istnieje jedna, lecz wiele normatywnych h. szczegółowych,
zorientowanych na praktykę rozumienia w naukach
human.; proces rozumienia, zobiektywizowany dzięki odpowiednim
kanonom interpretacji, jest odtworzeniem procesu
kreacyjnego i zmierza do rekonstrukcji pierwotnego sensu.

B. RODZAJE - Dziedziną refleksji hermeneutycznej są teologia
i religioznawstwo, prawoznawstwo, filologia, teoria literatury,
historia sztuki, językoznawstwo, historia, psychologia,
socjologia i pedagogika, a także logika (logika hermeneutyczna
J. Königa, H. Lippsa i G. Mischa).

H. l i t e r a c k a ,
czyli teoria immanentnej interpretacji dzieła lit. (E. Staiger,
P. Szondi), uprawiana jest współcześnie w RFN przez grupę
roboczą „H. und Poetik" (H.R. Jauss, W. Iser) jako estetyka
recepcji, we Francji, gdzie łączy się z neostrukturalizmem w
refleksji R. Barthesa (lit. struktu'alizm) przez J. Derrida i
M. —» Foucaulta, oraz w Stanach Zjedn. jako tzw. „nowa
krytyka" przez E.D. Hirscha, oraz próby R.J. Bernsteina i
R. Rorty'ego łączenia h. z neopragmatyzmem amerykańskiej
filozofii postanalitycznej.

H. r e l i g i o z n a w c z a , poszukująca
transhist. sensów i wartości, wyjaśniająca strukturalną
jedność i hist, różnorodność religii oraz doświadczenia rei.
(przez uwzględnienie sacrum jako elementu w strukturze ludzkiej
świadomości), znajduje się w programie religioznawczej
szkoły z Chicago (M. Eliade, J.M. Kitagawa) oraz fenomenologizujących
badaniach nad sensem religii J. Waardenburga
(„fenomenologia w nowym stylu").

W t e o l o g i i c h r z ę ś ć , terminu h. używa się na oznaczenie -

° właściwego sposobu postępowania (metody) całej
teologii (każdy teolog jest hermeneutą),

° podstawowego
zabiegu przy kerygmie, głoszeniu prawd bibl. w sposób dostosowany
do współcz. słuchacza,

° metodologii teologii,
czyli rozważań nad metodą teol. i

° samej współczesnej teologii
chrześcijańskiej.

H. —» biblijna może oznaczać -

°
czynność lub zbiór kanonów interpretacji,

° właściwą metodę
—> egzegezy bibl.,

° teorię interpretacji tekstów bibl.,

°
rodzaj metaegzegezy w postaci kryt. analizy założeń i wyników
interpretacji biblijnej.

Współczesna h. teol. jest w różnym
stopniu mieszaniną elementów filoz., human., filol. i ściśle
teologicznych. „Nową hermeneutyczną teologię" (pojęć
teologia i h. używa się zamiennie), łącząc teorię interpretacji
z praktyczną egzegeza, rozwinęli głównie protestanci (K.
Barth, R. Bultmann, F. Bonhoeffer, P. Tillich, G. Ebeling i
E. Fuchs).

H. f i l o z o f i c z n ą pojmuje się dziś jako praktykę i teorię
interpretacji tekstów filoz. (ze względu na ich roszczenia
prawdziwościowe) lub (bardziej fundamentalne) jako rodzaj
refleksji filoz. (filozofia hermeneutyczną), obejmującej współcześnie
wiele różnych typów. Najbardziej charakterystyczna
jest koncepcja Gadamera, traktującego swe poglądy jako końcową
fazę dotychczasowego rozwoju h. Jako filoz. teoria poznania,
pogłębiona o refleksję nad jego ontycznymi założeniami,
h. jest podstawą filozofowania i obejmuje wszystkie ludzkie
sposoby doświadczania świata („tekstem" jest wszystko to, co może być przedmiotem poznania).

Jako metafizyka poznania
h. zajmuje się poznaniem w ogóle (także metodycznym poznaniem
nauk.), dążąc do znalezienia jego ostatecznych, ontycznych
podstaw; wykazuje, że istnieją uniwersalne i prawomocne
sposoby doświadczania świata (w filozofii, sztuce i historii),
które wykraczają poza współcz. pojęcie metody nauk. i że kontekstem
każdego poznania (rozumienia) są dzieje (tradycja) i
język. P. —> Ricoeur usiłuje stworzyć podstawy ogólnej teorii
interpretacji tekstu (pisanego dyskursu), która łączyłaby dialektycznie
procedury rozumienia i wyjaśniania; zajmuje się on w
swej hermeneutycznej fenomenologii (h. kulturowej) interpretacją
mitu, metafory i symboliki (zła).

T r a n s c e n d e n t a l i -
z u j ą c a h. krytyczna (K.O. Apel, J. Habermas) dąży do
uzyskania wiedzy praktycznie doniosłej (—» frankfurcka szkoła);
Habermas korzystając z Dilthey a i psychoanalizy S. Freuda,
a także marksizmu, określa swe stanowisko jako h. głębi,
zajętą kryt. analizą warunków ludzkiej komunikacji na co
dzień; głosi m.in., że poznanie ludzkie nie jest bezinteresowne
i że struktura świata zależna jest od poznającego podmiotu.
Interesem praktycznym, łącząc interpretację z aplikacją,
kierują się tzw. nauki historyczno-hermeneutyczne, nastawione
na zrozumienie sensu tekstu przekazanego przez tradycję.

Za rodzaj h., podkreślając prymat praktyki nad teorią i rezygnując
z metodycznego początku poznania, uważa także swe
poglądy P. Lorenzen, współtwórca konstruktywizmu szkoły
erlangeńskiej. W związku ze zbliżeniem między kontynentalną
fenomenologią i anglosaską filozofią analityczną mówi się
także o h . a n a l i t y c z n e j (L. Wittgenstein, W.H. Dray, P.
Winch, G.H. von Wright).

Pomimo zasadniczych zastrzeżeń
wobec idealistycznego charakteru h. współczesnej pojawiają
się także próby zbudowania krytycznej h. m a r k s i s t o w s
k i e j ( H J . Sandkühler, A. Lorenz) jako narzędzia do badania
świadomościowego aspektu (subiektywnych sił) rozwoju
społeczeństw.

 

E. Betti, Teoria generale della interpretazione I-II, Mi 1955; E. Staiger, Die Kunst der Interpretation. Studien zur deutschen Literaturgeschichte, Z 1955, Mn 1971; P. Winch, The Idea of Social Science and Its Relation to Philosophy, Lo 1958, 1971; H. de Lubac, Exégèse médiévale. Les quatre sens de l'Ecriture I-IV, P 1959-64; H.G. Gadamer, Wahrheit und Methode. Grundzüge einer philosophischen H., T 1960, 19865; E. Betti, Die H. als allgemeine Methodik der Geisteswissenschaften, T 1962, 19722; E. Forsthoff, Recht und Sprache. Prolegomena zu einer richterlichen H., Da 1964; J. Habermas, Zur Logik der Sozialwissenschaften. Materialien, T 1967, F 1973 ; Die her mene utische Frage in der Theologie, Fr 1968; E. Fuchs, Marburger H., T 1968; N. Henrichs, Bibliographie der H. und ihrer Anwendungsbereiche seit Schleiermacher, D 1968, Mn 19722; E. Coreth, Grundfragen der H. Ein philosophischer Beitrag, Fr 1969; R.E. Palmer, H. Interpretation Theory in Schleiermacher, Dilthey, Heidegger and Gadamer, Ev 1969; P. Ricoeur, Le conflit des interprétations. Essais d'herméneutique, P 1969; G.H. von Wright, Explanation und Understanding, Lo 1971; H. Seebass, Biblische H., St 1974; E. Biser, Glaubensverständnis. Grundriss einer hermeneutischen Fundamentaltheologie, Fr 1975; W.C. Gay, P. Eckstein, Bibliographie Guide to H. and Critical Theory, Cultural Hermeneutics 2(1975) z. 4, 379-390; P. Ricoeur, Egzystencja i h., Wwa 1975; P. Szondi, Einführung in die literarische H., F 1975; D. Allen, Structure and Creativity in Religion. H. in Mircea Eliade's Phenomenology and New Direction, Hg 1978; B.J. Hilberath, Theologie zwischen Traditionund Kritik. Die philosophische H. Hans-Georg Gadamers als Herausforderung des theologischen Selbstverständnisses, D 1978; K.O. Apel, Die Erklären-Verstehen-Kontroverse in transzendentalpragmatischer Sicht, F 1979; J. Bleicher, Contemporary H. H. as Method, Philosophy and Critique, Lo 1980, 1982; H. Brinkman, Mittelalterliche H., T 1980; M. Frank, Das Sagbare und das Unsagbare. Studien zur neuesten französischen H. und Textheorie, F 1980; G. Pfafferot, Ethik und H. Mensch und Moral im Gefüge der Lebensform, Königstein 1981; P. Ricoeur, H. and the Human Sciences. Essays on Language, Action and Interpretation, C 1981; Text und Applikation. Theologie, Jurisprudenz und Literaturwissenschaft im hermeneutischen Gespräch, Mn 1981; J.B. Thompson, Critical H. A Study in the Thought of Paul Ricoeur and Jürgen Habermas, C 1981, 19832; W.J. Brenneman, The Seeing Eye. Hermenéutica! Phenomenology in the Study of Religion, University Park 1982; A. Bronk, Rozumienie - dzieje - jązyk. Filozoficzna h. Hansa Georga Gadamera, Lb 1982, 19882 (bibliogr.); Hermeneutische Positionen Schleiermacher - Dilthey - Heidegger - Gadamer, Gö 1982; R.J. Howard, Three Faces of H. An Introduction to Current Theories of Understanding, Be 1982; D.C. Hoy, The Critical Circle. Literature, History and Philosophical H., Be 1982; T.K. Seung, Structuralism and H., NY 1982; M. Zirk-Sadowski, H. a problemy filozofii prawa, Studia Prawniczo-Ekonomiczne 28(1982) 7-25; R.J. Bernstein, Beyond Objectivism and Relativism. Science, H. and Praxis, Ph 1983, 19852; D. Hirschfeld, Verstehen als Synthesis. Die evolutionäre Form hermeneutischen Wissens, Fr 1985; Z. Kobylińska, Hermeneutyczna wizja kultury, Wwa 1985; J. Llewelyn, Beyond Metaphysics? The H. Circle in Contemporary Continental Philosophy, NJ 1985; J.C. Weinsheimer, Gadamer's H. A Reading of Truth and Method, NH 1985; Z zagadnień h. i moralności, Wwa 1985; W.P. Goran, Interpretacja kak istorikonaucznaja i metodologiczeskaja problema, Nowosibirsk 1986; S.J. Hekman, H. and the Sociology of Knowledge, C 1986; Z. Krasnodębski, Rozumienie ludzkiego zachowania. Wwa 1986; K. Sauerland, Od D^.^ya do Adorna. Studia z estetyki niemieckiej, Wwa 1986; J. Waardenburg, Religionen und Religion. Systematische Einführung in die Religionswissenschaft, B 1986 {Religie i religia, Wwa 1991); E. Zakrzewska, Dwie h., SF 30(1986) z. 2, 95-109; S. Carmy, F.W. Danker, L.O. Gomez, A. van Harvey, ERI II 136-152, 529-540, VI 279-287; J.D. Caputo, Radical H. Repetition, Deconstruction and the H. Project, Bloomington 1987; M. Kusch, „Language is the Universal Medium" - Gadamer's Philosophy of Language, Oulu 1987; W. Outhwaite, New Philosophies of Social Sciences. Realism, H. and Critical Theory, Houndmills 1987; S. Rosen, H. as Politics, NY 1987; M. Valdes, Phenomenological H. as a Study of Literature, Tor 1987; G. Warnke, Gadamer. H., Tradition and Reason, C 1987; R. Bubner, Essays in H. and Critical Theory, NY 1988; J.P. Resweber, Qu'est-ce qu'interpréter? Essai sur les fondements de l'herméneutique, P 1988; P. Ricoeur, Język, tekst, interpretacja, Wwa 1989; Estetyka a hermeneutyka, Kr 1990; H. Ineichen, Philosophische H., Fr.

Podobne prace

Do góry