Ocena brak

HENRYK III WALEZY

Autor /Toma Dodano /16.10.2012

ur. 19 IX 1551 w Fontainebleau
pod Paryżem, zm. 2 VIII 1589 w Saint-Cloud, król Polski
(1573-74) i Francji (1575-89).

Był trzecim synem Henryka II i Katarzyny Medycejskiej,
pod której kierunkiem otrzymał staranne wychowanie human.;
po śmierci konstabla Anne de Montmorency (1567)
mianowany gen. namiestnikiem królestwa, objął dowództwo
nad armią przeciwko — hugenotom, których pokonał (1569)
pod Jarnac i Moncontour (pokój 1570 w Saint-Germain-en-
-Laye przyznał mu duży zakres władzy nad innowiercami).

Gdy nie powiodły się plany Katarzyny Medycejskiej co do
małżeństwa H. z Elżbietą I (H. uznano w Anglii za przywódcę
partii kat. we Francji), bp Walencji Jean de Monluc i admirał
G. de —» Coligny wysunęli propozycję małżeństwa H.
z —> Anną Jagiellonką i objęcia przez niego po Zygmuncie II
Auguście tronu pol.; kandydaturę H. po śmierci ostatniego
Jagiellona zręcznie przeforsował de Monluc, podpisując w
jego imieniu —» henrykowskie artykuły, pacta conventa i postulata
polonica, ograniczające władzę król. w Polsce, zawierające
finansowe zobowiązanie Francji wobec Polski oraz do- i
tyczące ułożenia stosunków między katolikami i hugenotami
franc; chociaż bp Walencji nadużył swoich pełnomocnictw
(na H. ciążyła także współodpowiedzialność za wydarzenia
—> Bartłomieja świętego nocy), to jednak tylko drogą
ustępstw i zobowiązań wyrażonych w imieniu H. mógł mu
zapewnić objęcie pol. tronu; 11 V 1573 H. został uznany
przez prymasa J. Uchańskiego za króla Polski i wielkiego
księcia Litwy.

Po zawarciu pokoju z hugenotami pod La Rochelle
oraz niechętnym (pod groźbą ponownej elekcji) zaprzysiężeniu
pol. warunków w katedrze Notre-Dame w Paryżu
H. przybył 18 II 1574 do Krakowa, gdzie 3 dni potem
został koronowany na króla pol.; krótkie rządy H. w Rzeczypospolitej
charakteryzowały się konfliktami z poddanymi i
bpami pol. w związku z podpisaniem aktu —» konfederacji
warszawskiej (1573);

H. wykazywał także stanowczość i nieustępliwość,
np. bronił majestatu król. wobec magnaterii, a
prymasa Uchańskiego, który z pomocą swych ludzi uwolni!
więzionego Pawia Skalicha, zmusił do przeprosin i posłuszeństwa.
Choroba, a nast. śmierć (30 V 1574) króla franc. Karola
IX (starszy brat H.), skłoniły H. do ubiegania się o koronę
franc; nie mogąc opuścić Polski bez zgody sejmu, na którego
decyzje nie chciał czekać, potajemnie opuścił Wawel (w nocy
z 18 na 19 VI 1574) i przez Włochy udał się do Paryża; koronowany
13 II 1575 na króla Francji (do końca życia zachował
tytuł króla pol.), sprawował rządy pod silnym wpływem matki.

Dążył do wzmocnienia władzy król. we Francji, przeprowadził
wiele reform finansowych i dworskich, zreformował
rady król. oraz formę nominacji na wyższe urzędy (także biskupie),
kładąc podwaliny pod późniejszy dwór Ludwika
XIV; ustępstwa wobec hugenotów (pokój w Beaulieu 1576
przyznawał im swobodę rei., m.in. wolność kultu poza Paryżem,
rehabilitację ofiar nocy św. Bartłomieja i dostęp do najwyższych
urzędów) oraz przekazanie kat. Pikardii protestantom
doprowadziły do zawiązania się świętej —» Ligi Katolickiej,
która pod kierownictwem —» Gwizj uszów (de Guise)
otwarcie dążyła do osłabienia władzy królewskiej.

W polityce
zagr. zrezygnował H. z interwencji na Płw. Apenińskim, a
nieustanne wojny rei., wzniecane przez magnatów, doprowadziły
do nieudanej próby osadzenia we Flandrii księcia Franciszka
Andegaweńskiego, po którego śmierci (1584) prawowitym
następcą tronu został Henryk Burbon, protest, król
Nawarry; zaktywizowało to ponownie Ligę, która przy poparciu
Katarzyny Medycejskiej i Hiszpanii dążyła do zdobycia
tronu.

Próba przejęcia przez H. kierownictwa Ligi nie
powiodła się i dlatego 1586 rozpoczęła się tzw. wojna 3 Henryków,
w której pap. Sykstus V opowiedział się przeciw Henrykowi
Burbonowi; król. armia została rozbita 20 X 1587 pod
Coutras, a 12 IV 1588 (tzw. dzień barykad) Gwizjusze opanowali
Paryż; H. prowadząc rokowania z Ligą w Blois przygotował
jednocześnie zamach na Henryka Gwizjusza (23 XII
1588), a nast. nakazał stracić także jego brata kard. Ludwika,
co wywołało bunt ze strony katolików; Sorbona uznała, że
Francuzi są zwolnieni z przysięgi wobec H. i mogą wszelkimi sposobami bronić wiary kat., a papież zażądał od króla wyjaśnień;
H. porozumiał się wówczas z Burbonem i razem wyruszyli
na Paryż; H. został zasztyletowany przez Jakuba Clément
OP, przekazując przed śmiercią władzę Henrykowi IV
Burbonowi.

 

E. Noailles, H. et la Pologne en 1572 I-III, P 1867; W. Zakrzewski, Po ucieczce H., Kr 1878; M.W. Freer, H. King of France and Poland. His Court and Times I-III, NY 1888; W. Sobieski, Polska a hugenoci po nocy św. Bartłomieja, Kr 1910; Histoire de France illustrée depuis les origines jusqu'à la révolution VI 1, P 1911; K. Chlędowski, Ostatni Walezjusze. Czasy Odrodzenia we Francji, Wwa przed 1921, 1958; P. Champion, La jeunesse de H. I-II, P 1941-42; tenże, H. roi de Pologne I-II, P 1943-51; P. Skwarczyński, Les tractations autour de l'élection d'H. comme roi de Pologne (1573), Revue Internationale d'Histoire Politique et Constitutionnelle (1955) z. 19-20, 215-223; tenże, The „Decretum electionis" of H., The Slavonic and East European Review 37(1958-59) 113-130; S. Grzybowski, PSB IX 399-401; A.L. Martin, H. and the Jesuit Politicians, G 1973; J. Tazbir, Pobkie echa nocy św. Bartłomieja, ORP 20(1975) 21-44; M. Serwański, H. w Polsce. Stosunki polsko-francuskie w latach 1566-1576, Kr 1976; S. Grzybowski, H. Walezy, Wr 1980, 19852; J. Boucher, Société et mentalités autour de H. I-IV, Lille 1981 (bibliogr.); P. Chevallier, H., roi shakespearien, P 1985; J. Boucher, La cour de H., Re 1987.

Podobne prace

Do góry