Ocena brak

HENRYK II Św.

Autor /Toma Dodano /16.10.2012

ur. 6 V 973 w Abbach w Bawarii, zm.
13 VII 1024 w Grona k. Getyngi, król niem. i ces. rzymski.

Był synem Henryka Kłótnika, księcia Bawarii, z saskiej
dynastii Ludolfingów; kształcił się pod kierunkiem benedyktynów
Wolfganga i Ramwolda; po śmierci ojca (995) objął
rządy w Bawarii, a 1002, głównie dzięki poparciu abpa mogunckiego
Willigisa, został wybrany na króla Niemiec; w polityce
zewn. odstąpił od idei ces. Ottona III (stworzenie uniwersalnego
cesarstwa), a skoncentrował się na utrzymaniu
zwierzchnictwa na Wschodzie, co doprowadziło do długotrwałych
wojen z Polską (1003-18); w polityce wewnątrzpaństw.
oparł swoje rządy głównie na współpracy z Kościołem;
1004 odnowił bpstwo w Merseburgu, a z myślą o akcji
mis. wśród Słowian w Górnej Frankonii założył 1007 i uposażył bpstwo w —» Bamberdze (wspierał finansowo także katedrę
w Bazylei, Strasburgu oraz kaplicę w Ratyzbonie);

wskutek
niepowodzeń militarnych w Polsce H. wyprawił się do
Włoch i Francji; po walkach z królem Lombardii Arduinem
ogłosił się 1004 w Pawii królem wł., koronując się żelazną
koroną longobardzką (Arduin w dalszym ciągu sprawował
nadzór nad większością kraju); 1014 pap. —» Benedykt VIII
koronował H. na cesarza, otrzymując w zamian potwierdzenie
posiadłości Państwa Kośc, zapewnienie swobodnego wyboru
papieża i poparcie H. w działaniach zmierzających do
wyparcia Bizancjum z Płw. Apenińskiego.

W celu pokonania
—» Bolesława Chrobrego H. sprzymierzył się z pogańskimi
- Luckami, przeciwko czemu zaprotestował m.in. —» Brunon
z Kwerfurtu; po klęsce poniesionej w Polsce (pokój w
Budziszynie 1018) H. wyruszył 1022 do pd. Włoch, gdzie jednak
nie doszło do decydującej rozprawy z Bizancjum; opanował
jedynie księstwo Kapui i Salerno; 1023 zawarł układ
przyjaźni z królem franc. Robertem II Pobożnym.

W polityce
kośc. H. był kontynuatorem wzorców ottońskich, zapewniając
sobie decydujący głos przy obsadzaniu najważniejszych
stanowisk biskupich i opackich (—» inwestytura); brał udział
w synodach niem., a wśród episkopatu miał wielu doradców
i współpracowników; był także zaangażowany w reformę benedyktyńskich
klasztorów na terenie Niemiec (w Korbei, Fuldzie,
Górze, Reichenau i Trewirze).

H. i jego żonie —> Kunegundzie
przypisywano ślub czystości, choć ich bezdzietność
była skutkiem choroby H.; kanoniz. 1146 dzięki staraniom
bpów bamberskich, którzy stali się pierwszymi promotorami
kultu H.; wspomnienie liturg. 13 VII.

 

S. Hirsch, H. Pabst, H. Bresslau, Jahrbücher des deutschen Reiches unter H. I-III, B 1862-75; H. Günter, Kaiser H. der Heilige, Ke 1904; H. Schöppler, Die Krankheiten Kaiser H. und seine Josefsehe", Archiv für Geschichte der Medizin 11(1919) 200-205; W. von den Steinen, Kaiser H. der Heilige. Legenden und Sagen, Barn 1924; H.L. Mikoletzky, H. und die Kirche, W 1946; R. Klauser, Die H. und Kunigundenkult im mittelalterlichen Bistum Bamberg, Barn 1957; H.J. Vogt, Konrad II im Vergleich zu H. und Heinrich III, Bm 1957; G. Beck, Sankt H. und Sankte Kunigunde, Barn 1961; K. Pfaff, Kaiser H. Sein Nachleben und sein Kult im mittelalterlichen Bistum Basel. Bas 1963; J. Wollasch, Kaiser H. in Cluny, Frühmittelalterliche Studien 3(1969) 327-342; W. Schlesinger, Erbfolge und Wahl bei der Königserhebung H. 1002, w: Festschrift für Hermann Heimpel, Gö 1972, III 1-36; R. Folz, La legende liturgique de saint H., empereur et confesseur, w: Mélanges Jacques Stiennon. Lüttich 1982, 245-258; H. Zimmermann, TRE XV 1-3 (bibliogr.); Ch.W. Schneider, H. als „romanorum rex", QFIAB 67(1987) 421-446; P. Wisotzki, Das Benediktswunder Kaiser H. Entstehung und Entwicklung einer mittelalterlichen Heilungslegende, Medizin Historisches Journal 23(1988) 42-65.

 

W  i k o n o g r a f i i  H. przedstawiany jest z ces. insygniami
(koroną, jabłkiem, berłem), z modelem katedry w Bamberdze,
z mieczem i kwiatem lilii; często występuje razem z Kunegundą.
Ikonografia prezentuje H. początkowo jako osobę świecką
- monarchę, który wraz z Kunegundą koronowany jest przez
tronującego Chrystusa w asyście św. Piotra i Pawła (miniatura
w Sakramentarzu H. z ok. 1002-14, Bayerische Staatsbibliothek,
Monachium); znane są także kompozycje ukazujące
go jako fundatora, np. na złotym antependium z 1019 w
przedstawieniu, w którym H. wraz z żoną w geście dziękczynienia
(—» adorant) pochyla się do stóp Zbawiciela w otoczeniu
archaniołów i św. Benedykta z Nursji (Musée de Cluny,
Paryż); H. przedstawiano także jako władcę siedzącego na
tronie (miniatura w Ewangeliarzu H. dla Monte Cassino, ok.
1022, BWat) i w podobnym ujęciu na relikwiarzu H. (XIII
w., Luwr) oraz jako cesarza (witraże z XII-XIII w., katedra
w Strasburgu);

najczęściej jednak prezentowany jest jako
święty: z insygniami władzy ces. i modelem kościoła (na tympanonie
tzw. Bromy laski, ok. 1225, katedra w Bamberdze);
czasem dźwiga razem z Kunegundą model katedry bamberskiej
w otoczeniu Adama i Ewy, św. Piotra i św. Stefana (tzw.
Portal Adama, 1235, tamże) lub też ujmując model kościoła
adoruje MB z Dzieciątkiem (H. Leinberger, obraz z 1511 w
kościele w Moosburgu); niekiedy H. ukazywany jest jako
starszy mężczyzna z insygniami władzy (drewniana figura,
XV w., kaplica w Mellrichstadt) lub z jabłkiem i mieczem (obraz z 1500, Flaurling), przedstawiany jako rycerz (rzeźba
z 2. poł. XV w. w portalu kościoła w Rochlitz);

atrybutem
H. jest również zwój dokumentu (rzeźba z ok. 1500, obecnie
w katedrze w Pasawie) lub lilia (arras z XV w., kościół św.
Wawrzyńca w Norymberdze). H. jako patron Bazylei przedstawiany
jest m.in. razem z Kunegundą na zworniku sklepiennym
(1363, katedra w Bazylei), trzymający razem z nią
krzyż (malowidło autorstwa Holbeinów, Kunstsammlung,
Bazylea).

Od XIII w. pojawiają się epizody z życia i legendy
H. - Wręczenie przez Benedykta VIII parze cesarskiej cudownego
obrazu (G.B. Götz, malowidło z 1762 w Starej Kaplicy
w Ratyzbonie) oraz Poświęcenie katedry w Bamberdze (J.G.
Hiltensperger, XIX w., tamże), natomiast scena śmierci znajduje
się w pd. portalu z XIII w. kościoła św. Wawrzyńca za
Murami w Rzymie. Dzieła z cyklami legendy prezentują 24
emaliowane medaliony na monstrancji ze skarbca katedry w
Bazylei (1350, Kunstsammlung, Bazylea), płaskorzeźby na
marmurowym nagrobku H. i Kunegundy (T. Riemenschneider,
1499-1513, katedra w Bamberdze), m.in. ze scenami; H.
i Kunegundą w otoczeniu dworu, Uzdrowienie H. z kamieni
żółciowych przez św. Benedykta, niektóre kwatery ołtarza
św. Kunegundy (ok. 1500, Bayerisches Nationalmuseum,
Monachium) oraz freski Th.C. Schefflera (1752, Stara Kaplica
w Ratyzbonie, z rozbudowanym cyklem ze scenami z życia,
np.: Św. Wolfgang przepowiada H. cesarską koronę, Benedykt
VIII wita H. w Rzymie, H. prowadzi bitwę z Bolesławem
I Chrobrym przy wstawiennictwie świętych (Wawrzyńca,
Jerzego, Hadriana) oraz Koronacja H.

W pol. sztuce H. pojawia
się rzadko, m.in. na miniaturze w Ewangełiarzu emmeramskim
(przełom XI i XII w., BKapKr), gdzie w otoczeniu
władców trzyma insygnia władzy - koronę, berto i jabłko z
gołębiem, oraz na kwaterze Połiptyku legnickiego (1466, Muzeum
Okręgowe, Toruń).

 

Künstle II 292-294; J. Braun, Tracht und Attribute der Heiligen in der deutschen Kunst. St 1943 , 318-320; Réau III 2 , 636-639; A.M. Raggi. BS IV 1244-1246; DSP I 526, 714; Dobrzeniecki 222, 224; P. Stintzi. LCIk VI 478-481.

Podobne prace

Do góry