Ocena brak

Hegel i Marks

Autor /lolekbocian Dodano /08.05.2012

Dwaj filozofowie niemieccy - Hegel i Marks, analizując system gospodarczy stworzony przez rewolucję przemysłową, zbudowali wielkie teorie społeczne.

Renesansowy humanizm, ze swoim zainteresowaniem dziełami autorów przedchrześcijańskich i tłumaczeniami Biblii na języki narodowe podważył konserwatyzm przedstawicieli zastanego porządku społecznego. Wpłynął on silnie na kształtujący się w XVII i XVIII stuleciu ruch, który przyjął nazwę oświecenia. W ideologii tej szczególne miejsce zajęły pojęcia takie jak rozum i doświadczenie, a zaatakowane zostały różnego rodzaju przesądy.

Tryumf klasy średniej

Największe poparcie idee te .zyskały wśród burżu-azji - klasy zajmującej na drabinie społecznej miejsce między bogatą arystokracją a ubogimi przeważnie robotnikami i rolnikami. Jej członkami byli między innymi lekarze, prawnicy, kupcy. Efektami rosnących ambicji i wpływów politycznych tej klasy były między innymi rewolucja francuska, wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych, powstanie obieralnych zgromadzeń parlamentarnych. W wyniku tego długiego procesu wykształciło się stopniowo społeczeństwo świeckie - duchowni nie podejmowali już w państwie wiążących decyzji politycznych.

Chrześcijaństwo jednak wciąż utrzymywało monopol w kwestiach takich jak istnienie i natura Boga, nieśmiertelność, sens bólu i cierpienia, wolność i moralność. Myśliciele oświecenia mieli nadzieję, że teorie teologiczne dotyczące istoty życia ludzkiego zostaną w przyszłości zastąpione przez racjonalne wyjaśnienia.

Georg Hegel

Jeden z największych systemów wyjaśniających powstał za sprawą Georga Wilhelma Friedricha Hegla. Urodził się on w Stuttgarcie w Wirtembergii w roku 1770. Studia rozpoczął na uniwersytecie w Tubingen, wstępując na wydział teologii; w rezultacie do końca pozostawał pod pewnym wpływem chrześcijaństwa. Następnie spędził dziewięć lat (1791-1800) jako nauczyciel prywatny, najpierw w Bernie, potem we Frankfurcie. W końcu dzięki spadkowi mógł bezpłatnie prowadzić wykłady na uniwersytecie w Jenie.

Po ślubie jednak zmuszony był zrezygnować z tej posady; znalazł pracę jako redaktor czasopisma. Następnie przez pięć lat był dyrektorem gimnazjum w Norymberdze. Gdy jego prace zdobyły uznanie, został wykładowcą na uniwersytecie berlińskim, gdzie pracował do końca życia.

Monumentalne dzieło, które stworzył pracując w Jenie, Fenomenologia ducha opublikowane zostało w roku 1807. Jest ono kluczowe dla zrozumienia myśli jego i filozofów pozostających pod jego wpływem, jak Karol Marks. Trzy pojęcia stojące w centrum zainteresowania Hegla można określić jako: „alienację", „uprzedmiotowienie" i „rozwiązanie sprzeczności". „Alienacja" oznacza, że ludzie pozostają ze sobą w stanie konfliktu, który rozgrywa się także w ich wnętrzu. Ta sytuacja prowadzi do „uprzedmiotowienia": człowiek postrzega własne wytwory, takie jak społeczeństwo, prawo czy porządek moralny, niejako byty stworzone przez siebie, lecz jako antagonistyczne siły działające na jego niekorzyść. Dlatego jednostka zaczyna traktować ludzi i społeczeństwo jako „przedmioty", coś obcego - uprzedmiotawia je.

Człowiek może rozwiązać tę sprzeczność, kiedy zda sobie sprawę, że stał się obcym w stworzonym przez siebie świecie i wkroczy na drogę budowania samoświadomości.

Dialektyka historyczna

Centralny rozdział dzieła Fenomenologia ducha dotyczy „panów i niewolników". Społeczeństwo, twierdzi Hegel, opierało się pierwotnie na despotyzmie - rządził nim jeden człowiek. Ponieważ wszyscy inni byli niewolnikami, przed swoim panem występowali jako równi sobie, w równym stopniu byli od siebie wzajemnie uzależnieni. Pan jednak, aby rządzić, potrzebuje poddanych - on także jest od nich uzależniony. Ta zależność zmusza go, by uznał ich prawo do prowadzenia własnego życia. Tak więc logika niewolnictwa, jego dialektyka, prowadzi od alienacji do wzajemnego uznania się. Historia ludzkości jest w ten sposób historią tryumfu wolności.

Niewolnictwo, przeciwieństwo wolności, generuje właśnie potrzebę wolności, dzięki której zostaje obalone. Historia toczy się więc, przechodząc z jednego stanu - tezy - w drugi, będący jego przeciwieństwem, czyli antytezę. W rezultacie z konfliktu i połączenia dwóch pierwszych wytwarza się trzeci stan, to jest synteza. Ponieważ proces trwa, synteza ta przekształca się z kolei w nowy stan, czyli tezę, która generuje swoje przeciwieństwo, i tak dalej.

Postępowa dialektyka

Według Hegla każda synteza stanowi postęp, ponieważ rozwiązuje konflikty, którymi charakteryzował się stan poprzedni, nawet jeśli w efekcie powstają nowe napięcia. Tak więc dialektyka jest zjawiskiem pozytywnym, dzięki któremu dzisiejsze problemy umożliwią jutro ludzkości wstąpienie na wyższy poziom rozwoju. Zasługą Hegla było to, że jeszcze przed Darwinem przedstawił historię jako proces ewolucji kierowany aktywnie przez świadomość ludzką. Dziś wydaje nam się oczywiste, że możemy kształtować przyszłość, jednak dawniej, gdy świat zmieniał się o wiele wolniej, stanowiło to odkrycie.

Późniejsze prace i krytycy

W pracach późniejszych, takich jak Nauka logiki (1812-16), Hegel stwierdził, że głównym czynnikiem postępu jest filozofia, a jego własna ideologia stanowi jej ostateczną syntezę. Ponieważ między ewolucją filozofii i przyrostem wolności miał zachodzić związek, Hegel uznał konserwatywne i represyjne państwo pruskie, w którym żył, za szczytowe osiągnięcie cywilizacji.

Hegel umarł w blasku sławy, którą cieszył się w społeczeństwie i wśród innych filozofów, w czasie epidemii cholery, która wybuchła w Berlinie w roku 1831.

Krytyków jego dzieła można podzielić na dwie grupy. Na jednym biegunie istniał egzystencjalizm, z Kierkegaardem jako prekursorem. Ten duński filozof udał się do Berlina, by wysłuchać wykładów na temat filozofii Hegla i wrócił zawiedziony. Z drugiej strony byli i tacy, którzy nie zgadzali się wprawdzie do końca z wnioskami Hegla, lecz mimo to uważali go za jednego z największych filozofów wszystkich czasów - do tych należał Karol Marks. Mimo wielu istotnych różnic filozoficznych Kierkegaarda i Marksa łączyło przekonanie, że Hegel, koncentrując się na budowaniu abstrakcyjnego systemu, zamiast na otaczającym go świecie, nie zdołał uchwycić rzeczywistych problemów praktycznych rozgrywających się w życiu, historii i społeczeństwie.

Karol Marks

Karol Marks urodził się w Trewirze, miejscowości położonej w zagłębiu Ruhry w roku 1818. Jego matka i ojciec wychowali się w rodzinach ortodoksyjnych Żydów, jednak ojciec przeszedł na chrześcijaństwo, by móc wykonywać zawód prawnika. W domu Marksa czytano książki, słuchano muzyki, dyskutowano o problemach bieżących.

Marks rozpoczął studia na uniwersytecie w Bonn w roku 1835, jednak już w roku następnym przeniósł się do Berlina, gdzie dominującą rolę odgrywała filozofia Hegla. Zamierzał rozpocząć karierę wykładowcy uniwersyteckiego i w roku 1841 ogłosił pracę doktorską na temat filozofów greckich po Arystotelesie. Filozofowie ci twierdzili, że drogę postępu może wytyczyć jedynie etyka, nauka o naturze dobra i zła.

Zadanie filozofii

Marks rozwinął ten pogląd, konstatując, że postęp można osiągnąć jedynie, gdy filozofię potraktuje się jako narzędzie zmiany zachowań jednostek w społeczeństwie. Twierdził: „Dotychczas filozofowie tylko objaśniali świat na różne sposoby, a tymczasem rzecz w tym, żeby go zmienić".

Na uniwersytecie berlińskim współpracował z tymi zwolennikami Hegla, którym udało się odnaleźć w pismach mistrza radykalną krytykę chrześcijaństwa i na tej podstawie wyartykułować silny sprzeciw wobec despotycznego państwa pruskiego. Ze względu na związki z tymi radykałami możliwość kariery uniwersyteckiej zamknęła się przed Marksem, zwrócił się więc w stronę dziennikarstwa. Pisywał artykuły na temat ekonomii i został redaktorem pisma Rheinische Zeitung. Właśnie podczas pracy w tej gazecie stwierdził, że sama filozofia musi się zmienić, jeżeli ma wywierać realny wpływ na rzeczywistość. Rząd pruski zlikwido wał czasopismo, a Marks zmuszony został do emigracji. W roku 1843 wyjechał do Paryża.

Jeśli w Prusach zezwalano na głoszenie tylko niektórych poglądów filozoficznych i ekonomicznych. państwo to nie mogło być, jak sądził Hegel, centrum rozwoju historycznego Społeczeństwo i państwo muszą znaleźć się w w konflikcie, ponieważ, w opinii Marksa, państwo nie reaguje na zmieniające się potrzeby społeczeństwa i nie może funkcjonować racjonalnie, wcielając w życie twory umysłu ludzkiego w toku jego ewolucji.

Państwo a społeczeństwo

W Paryżu Marks poznał Fryderyka Engelsa, syna właściciela przędzalni w Manchesterze, wspólnie z którym napisać miał później Manifest komunistyczny (1848). Tam też powstały Pisma ekonomiczne i filozoficzne, wydane dopiero w roku 1930. Wkrótce Marksowi nakazano opuszczenie miasta ze względu na prowadzoną przez niego działalność polityczną, przeniósł się więc do Brukseli.

Problemem, który głęboko niepokoił Marksa i Engelsa, były konsekwencje gwałtownego wzrostu obszaru i populacji miast. Wielu ich mieszkańców było nędzarzami nie posiadającymi żadnego majątku. Mógli oni zdobyć środki utrzymania tylko zatrudniając się za niskie pensje w charakterze siły roboczej w rozwijającym się błyskawicznie sektorze przemysłowym. Ich sytuacja bytowa była tragiczna. W Brukseli Marks napisał Ideologię niemiecką, która także wydana została pośmiertnie, gdzie stwierdzał, że „... nie świadomość ludzi stanowi o ich bycie, lecz, odwrotnie, ich byt społeczny stanowi o ich świadomości".

Hegel postawiony na głowie

W rezultacie Marks, jak sam stwierdził, „postawił Hegla na głowie". Nie próbował obalić heglowskiego poglądu na historię jako proces i postęp, w której każda nowa sytuacja pociąga za sobą pewien ciąg wydarzeń. Jednak obstawał przy tym, że siły powodujące zmiany mają charakter nie duchowy, lecz materialny, a decydujące znaczenie ma wśród nich ekonomia. Marks zaczął rozwijać teorię, w której centralne miejsce zajmowały środki produkcji (sama praca, wciąż unowocześniane narzędzia i urządzenia do jej wykonywania, wreszcie przedsiębiorstwa) i ich posiadanie. Wykorzystał swoją teorię do wyjaśnienia procesu rewolucji przemysłowej i sytuacji społecznej panującej w XIX wieku. Istniały według niego dwie klasy: ci, którzy byli właścicielami kapitału finansowego i fabryk i ci, którzy nie posiadali nic, a stanowili tylko siłę roboczą. Jeżeli tej drugiej grupie udałoby się przejąć kontrolę nad środkami produkcji, zniknęłaby ostatnia linia podziałów społecznych. W ten sposób powstałoby społeczeństwo bezklaso-we, które rządzone byłoby racjonalnie, ponieważ produkcja byłaby w nim planowana tak, aby zaspokoić rzeczywiste potrzeby wchodzących w jego skład jednostek. Opracowanie szczegółów tej teorii zajęło Marksowi resztę życia.

Ekonomia i rewolucja

Marks doszedł do przekonania, że rewolucja jest możliwa, jeżeli pojawi się kryzys ekonomiczny, postanowił więc poświęcić się studiom nad ekonomią. Swoje wnioski ogłosił w roku 1867 w Kapitale i chociaż wkrótce zostały ukończone dwa kolejne tomy dzieła, ich publikacji filozof nie doczekał.

Przez większą część życia Marks, który musiał utrzymać rodzinę, żył w nędzy, aż do czasu, gdy Engels zaczął pomagać mu finansowo, przeznaczając część dochodów z przędzalni w Manchesterze na jego utrzymanie. W latach 70. XIX wieku Marks musiał ograniczyć swoją działalność ze względu na pogarszający się stan zdrowia, a w roku 1883 zmarł. Chociaż za życia jego prace były mało znane, po rewolucji październikowej w Rosji w roku 1917 zostały powszechnie rozpropagowane. Bardzo mało prawdopodobne jest jednak, że Marks wyraziłby aprobatę w stosunku do metod, którymi w Rosji i innych krajach wprowadzano w życie jego idee i do totalitarnego systemu, który wykształcił się w wyniku rewolucji.

Podobne prace

Do góry