Ocena brak

HEDONIZM

Autor /Spirydion Dodano /16.10.2012

(gr. hedone przyjemność, rozkosz), pogląd
lub postawa upatrująca w przyjemności (lub unikaniu przykrości),
traktowanej jako źródło prawdziwego szczęścia,
szczególną wartość, cel i motyw postępowania; potocznie postać
nieuporządkowanego życia, będąca formą realizacji niewłaściwych
celów i wartości oraz skutkiem ulegania słabościom
ludzkiej natury; w tradycji określany częściej jako —
epikureizm, a nast. —> libertynizm. Termin wprowadził 1813
A. Schopenhauer na określenie nierefleksyjnej radości zmysłowej;
po 1850 rozpowszechnił się najpierw w Anglii na oznaczenie
—» eudajmonizmu, który utożsamiał szczęście z
przyjemnością, odnosząc je do jak największej liczby ludzi
(—» utylitaryzm).

1. W  e t y c e h. stanowi pogląd upatrujący w przyjemności
formę wewn. —> dobra (II), czyli dobra stanowiącego jedyne
lub ostateczne kryterium moralnej wartości czynów (—» wartość);
traktując przyjemność jako cel ludzkich dążeń, podstawowe
źródło szczęścia i mor. wartościowania, h. jest odmianą
szeroko rozumianego eudajmonizmu; tak pojmowany h.
określa charakter i rolę przyjemności, zwł. poprzez wskazanie
jej podmiotu (jednostka lub społeczeństwo), natury (cielesna
lub duchowa), aspektu orzekania (przyjemność ujęta w
sposób pozyt. lub neg., jako brak przykrości) oraz rangi (dobro
jedyne lub najwyższe).

W skrajnej formie naturę h. wyraził
jego twórca Arystyp z Cyreny, który za jedyne dobro
uznał przyjemność rozumianą jako egoistyczne doznania o
charakterze głównie cielesnym; koncepcję tę zmodyfikowali
późniejsi —» cyrenaicy, podkreślający raczej wagę unikania
przykrości, które przeważają w życiu ludzkim (h. pesymistyczny
Hegezjasza), oraz znaczenie przyjemności duchowych
(Annikeris); h. Epikura stanowił zaś sztukę trwale przyjemnego
życia, której źródłem jest stan —» harmonii w formie —>
ataraksji, osiąganej przez rozumne i cnotliwe postępowanie,
oraz aponii, uniezależniającej od cierpień poprzez rozmyślania
uwalniające człowieka od nieuzasadnionych lęków (h. negatywny).

Krytykę h. przeprowadzili —> stoicy, a nast. pisarze
chrzęść, którzy upatrywali w nim formę —* amoralizmu (I),
sprzecznego z zasadami chrześcijańskiej —> etyki (I); h. stanowił
bowiem postać —> naturalizmu, odrzucanego przez
chrzęść —> soteriologię ze względu na naruszenie autentycznej
hierarchii —> wartości (Bóg najwyższym dobrem i —> celem),
jak i przez zapoznanie potrzeby oczyszczenia z —> egoizmu
(skłonność do zła, jako skutek <-> grzechu pierworodnego),
zwł. przez —» miłość, będącą warunkiem urzeczywistnienia
autentycznej doskonałości osobowej i więzi międzyludzkiej
; wezwanie Biblii do —» zaparcia się siebie i —> wyrzeczenia
się świata sprzyja opanowaniu —» uczuć w procesie —» ascezy
III-V), zwł. poprzez —* apatię, której owocem jest hezychia
hezychazm), traktowana jako warunek autentycznej —»
duchowości chrześcijańskiej (I), a także poprzez —> abnegację.

Po okresie dominacji w średniowieczu neoplatońsko-augustyńskiego
-» spirytualizmu i ascet. rygoryzmu tendencje hedonistyczne
odżyły za sprawą renesansowego neoepikureizmu
(sprzężonego jednak ze stoicyzmem i modyfikowanego
zwykle przez etykę chrzęść); h. głoszony zwł. przez L. Valle,
a w pewnym sensie przez Th. Moore'a i Erazma z Rotterdamu,
podkreślał doczesny wymiar życia ludzkiego i stanowił
swoiste uświęcenie -» natury. Renesans h. ujawnił się w dobie
racjonalistycznych, naturalistycznych i antyrel. tendencji
oświecenia, zwl. w formie franc. — materializmu (J. de La
Mettrie, C A . Helvétius, P.H.T. d'Holbach), pojmowanego
jako areligijny antyascetyzm (najczęściej jednak w formie
umiarkowanej i uznającej wagę doznań duchowych oraz ujętej
w perspektywie społ.); przybierał też wówczas postać
skrajnego h. praktycznego uprawianego w elitarnych kręgach
(m.in. w formie specjalnych zrzeszeń, np. Zakon Szczęśliwości
oraz w niektórych kręgach —> masonerii, np. Zakon
Róży).

Podstawy h. teoretycznego sformułowano w czasach nowoż.
najpełniej w Anglii, gdzie znalazł on podatny grunt w
naturalizmie Th. Hobbesa oraz empiryzmie J. Locke'a; głosili
go F. Hutcheson i J. Priestley. Oryginalną i dojrzałą postać
h. stanowił utylitaryzm, będący dziełem J. —> Benthama
i J.S. —> Milla, a nast. rozwijany m.in. przez H. Sidgwicka,
H. Spencera (—> scjentyzm) i M. Schlicka (—> neopozytywizm);
staroż. egoizm klasycy utylitaryzmu zastąpili h. uniwersalistycznym
(bliskim — altruizmowi A. Comte'a); naczelną
zasadę etyki upatrywali bowiem w maksymalizacji przyjemności
dla jak największej liczby osób; uważali też, że przyjemność
daje się mierzyć (pod względem intensywności,
trwałości, pewności i bliskości), toteż słuszność mor. przypisywali
czynom (utylitaryzm czynów) bądź mor. normom (utylitaryzm
reguł), przynoszącym najkorzystniejszy bilans przyjemności
(tzw. rachunek przyjemności); o ile jednak Bentham
nie uznawał różnic jakościowych między przyjemnościami
(h. kwantytatywny), o tyle Mili odróżniał przyjemności
wyższego i niższego rzędu oraz bardziej cenił stałe źródła
przyjemności niż doraźne doznania, a przyjemność intelektualną
przedkładał nad zmysłową (h. kwalitatywny); usiłował
także h. etyczny uzasadnić h. psychologicznym.

Metaetyczna krytyka h. dotyczy zwl. podważania normatywnego
charakteru ocen i norm mor. (—» powinność moralna)
przez sprowadzenie etyki do —» etologii, czyli nauki o charakterze
opisowym; utożsamianie mor. dobra z jakościowo niezróżnicowaną
przyjemnością sprzeczne jest z elementarnym
doświadczeniem mor.; jej zróżnicowanie (oprócz tego, że
prowadzi do dowolnego modyfikowania znaczenia przyjemności)
oznacza sprzeczne z h. poddanie przyjemności ocenie
innego kryterium wartości; h. nie tłumaczy również tzw. paradoksu
hedonistycznego (przyjemność jedynie towarzyszy
in. dobrom i doznaje jej tylko ten, kto dąży do osiągnięcia
owych dóbr, nie zaś zabiegający wprost o przyjemność).
Współczesny h. praktyczny, występujący zwł. w postaci —»
konsumpcjonizmu, wyraża się m.in. w niewłaściwej postawie
wobec —> ciała ludzkiego, ukierunkowanej na egoistyczne
skłonności erotyczne, zagrażające miłości małż. (KDK 47,
49); postawa ta akceptuje zasady —> etyki sytuacyjnej, prowadzącej
do permisywizmu.

Ocena wartości psychosomatycznych
doznań (odrzucająca znajdujący się u podstaw h. —* biologizm)
musi uwzględniać ich przyporządkowanie —» duchowemu
postępowi oraz unikać pojawiającej się niekiedy postawy
deprecjonującej —» ziemskie rzeczywistości w formie mor.
—> dualizmu (I-III), jak — manicheizm, -» rygoryzm czy -»
jansenizm.

 

W. Tatarkiewicz, O szczęściu, Kr 1947, Wwa 19909, 506-536; M. Ossowska, Motywy postępowania. Z zagadnień psychologii moralności. Wwa 1949, 19582, 46-149; B. Cohen, Some Ambiguities in the Term H., PhQ 12(1962) 239-247; H. Elzenberg, Przeciwko h.. RuF 22(1963) 47-54; W.K. Frankena, Ethics, EC 1963, 1973, 83-91; R.M. Hare, P.L. Gardiner, Pain and Evil, The Aristotelian Society (Supplement) 38(1964) 91-124; A. Maclntyre, Pleasure as a Reason for Action, The Monist 49(1965) 215-233; R.B. Brandt, EPh III 432-435; J.C.B. Gosling, Pleasure and Desire. The Case for H. Reviewed, Ox 1969; K. Twardowski, O sceptycyzmie etycznym, Etyka 9(1971) 199-203; K. Nielsen, El h. y los objetivos de la vida. Folia Humanística 10(1972) 619-635; E. Klimowicz, Utylitaryzm w etyce. Współczesne kontrowersje wokół etyki Johna Stuarta Milla, Wwa 1974, 53-87, 120-154; J. Ruhnau, HWP III 1023-1026; H.S. Chandler, Hedonism, American Philosophical Quarterly 12(1975) 223-233; R.B. Edwards, Pleasures and Pa-Ins. A Theory of Qualitative H., It 1979; P. Menneteau, Désirs, besoins et vie de l'esprit. Le dialogue entre David Hume et Epicure, Ecosse Littérature et Civilisation (1983-84) z. 5-6, 227-235; P. Kraus, Locke's Negative H., The Locke Newsletter (1984) z. 15, 43-63; N.M. Lemos, High-minded Egoism and the Problem of Priggishness, Mind (New Series) 93(1984) 542-558; J. Mittelstrass, EPhW II 47-48; D. Bolotin, Socrates' Critique ofH. A Reading of the Philebus, Interpretation 13(1985) z. 1, 1-13; I. Soli, The Hopelessness of H. and the Will to Power, International Studies in Philosophy 18(1986) z. 2, 97-112; J. Annas, Epicurus on Pleasure and Happiness, Philosophical Topics 15(1987) z. 2, 5-21; Swieżawski DF (VII) 12-31; Croire par plaisir, LV 43(1988) z. 1, 9-78; S. Pinckaers, Antinomie du devoir et du bonheur? La question de l'eudémonisme, NV 64(1989) 98-114.

 

2. W  p s y c h o l o g i i h. oznacza pogląd, iż dążenie do
przyjemności i unikanie nieprzyjemnych doznań stanowi główny
lub jedyny motyw ludzkiego zachowania; jest jedną z
koncepcji —> motywacji postępowania.

W starożytności (np. Demokryt, Epikur) oraz w nowoż.
interpretacji utylitarystycznej h. psychologiczny stanowił element
antropologii i etyki; współcześnie wątki hedonistyczne
występują w — psychoanalizie oraz w psychologii motywacji;
wg psychoanalizy (zwł. w postaci sformułowanej przez S. —»
Freuda teorii nieświadomej motywacji) organizm podejmuje
działania maksymalizujące wrażenie przyjemności i minimalizujące
wrażenia bólu; dążenie do zaspokojenia potrzeby
przyjemności wyznacza w sposób deterministyczny kierunek
i siłę podejmowanych działań; uzyskany w ten sposób stan
równowagi psych. (—» homeostaza), w którym wszystkie potrzeby
są zaspokajane, a na podmiot nie oddziałują żadne
bodźce (tzw. stymulacja zerowa), owocuje zanikiem motywacji
skłaniającej do podejmowania wysiłku.

Zwraca się jednak
uwagę na dowolność tej uogólniającej konstatacji, wskazując,
że swoisty stan wyciszenia psych, nie tylko nie daje zadowolenia,
lecz jest niekiedy powodem zaburzeń osobowości;
pewien stopień rozbieżności między aktualnym stanem psych,
a stanem postulowanym jest bowiem warunkiem aktywności
ludzkiej.

Elementy koncepcji h. wykorzystują współcz. teorie motywacji
w interpretacji zachowań indywidualnych i grupowych;
w teorii motywacji osiągnięć (J. Atkinson, D. McClelland)
uważa się, że podmiot dąży do osiągnięcia standardów doskonałości
i unikania niepowodzeń; dostarcza to poczucia dumy,
emocjonalnego zadowolenia ze swych kompetencji i możliwości
sprawczych oraz pozwala na zachowanie pozyt. obrazu
własnego „ja".

W koncepcji optymalnego pobudzenia (D.E.
Berlyne, M. Zuckerman) ukazuje się podmiot poszukujący
takich bodźców i wrażeń, które pozwalają mu na osiągnięcie
postrzeganego subiektywnie najlepszego stanu pobudzenia
emocjonalnego i stanowią fundament efektywnych działań.
W teorii atrybucji (F. Heider, B. Weiner) zasadę hedonistyczną
wykorzystuje się do specyficznej interpretacji wyników
własnych działań przez przypisywanie sobie sukcesów i tłumaczenie
niepowodzeń czynnikami zewnętrznymi.

Formułowana
w różnorakim kontekście interpretacyjnym koncepcja
h. psychologicznego krytykowana jest zwł. za uogólniającą
jednostronność, gdyż zaspokojenie przyjemności nie jest jedynym
motywem zachowań; akcentuje się zwł. —» autonomię
w funkcjonowaniu — osobowości, w której dużą rolę odgrywa
sfera poznawcza ukierunkowująca na realizację uznawanych
wartości i osobistych celów (motywacja poznawcza - J.
Nuttin, Z. Zaleski).

 

S. Freud, Jenseits des Lustprinzips, W 1920, L 19233 (Poza zasadą przyjemności, Wwa 1975, 19762); F. Heider, The Psychology of Interpersonal Relations, Hillsdale 1958; J. Atkinson, An Introduction to Motivation, NY 1964; M. Zuckerman, Sensation Seeking and Risk Takin, w: Emotions in Personality and Psychopathology, NY 1979, 163-197; D. McClelland, Human Motivation, Glenview 1985; B. Weiner, An Attributional Theory of Motivation and Emotion, NY 1986; Z. Zaleski, Psychologia zachowań celowych, Wwa 1991.

Podobne prace

Do góry