Ocena brak

HARMONIA

Autor /Mina Dodano /15.10.2012

(gr. spojenie, zgodność, współdziałanie,
porządek, ład), jedność o charakterze strukturalno-
-bytowym lub funkcjonalno-dynamicznym zbudowana w
sposób uporządkowany z różnych, ale dopełniających się
składników; sposób zgodnego zespolenia zróżnicowanych,
lecz współmiernych elementów lub właściwości konstytuujących
samoistną całość (jedność o charakterze organicznym
i kompletarnym) powiązaną teleologicznie (—» finalizm).

Pojęcie h., występujące już w pismach Homera na
określenie czasowych, log. i materialnych relacji, sprecyzowali
pitagorejczycy ustalający w mierzalnej formie zależność
wysokości dźwięków od długości wydających je strun; ze
względu na ten muz. rodowód synonimem h. było określenie
musica (—» muzyka).

W m i t o l o g i i gr. (tradycja tebańska) H. jako bóstwo
(córka Afrodyty i Aresa) patronujące atmosferze prawdziwej
miłości, w dobie hellenizmu stała się uosobieniem porządku,
zgody i łączności.

W k o s m o l o g i i pitagorejczyków h. była synonimem porządku
panującego w —* kosmosie, ujętego w analizie ilościowej
(liczba metafizyczną zasadą świata); wyrażała także racjonalność
świata (Heraklit z Efezu, stoicy), zbudowanego w
sposób uporządkowany z —> żywiołów (Empedokles), ujawniającą
się najpełniej w ästron, strukturze makrokosmosu
(pitagorejska h. sfer czy muzyka sfer jako rezultat harmonijnego
ułożenia i ruchu ciał niebieskich); stąd też uznawano
ją często za podstawowy wymiar struktury i procesów dokonujących
się we wszechświecie i w człowieku; h. stanowiła
kategorię często wykorzystywaną i unifikującą różne rodzaje
wiedzy, np. u Boecjusza występuje jako musica mundana (h.
wszechświata), musica humana (h. ducha i ciała) i muska
Instrumentalis (h. w muzyce), ponadto wyrażała doskonałość
kosmosu (Mikołaj z Kuzy, G. Bruno); w czasach nowoż. stanowiła
ontol. (matematyczna struktura świata) i metodol.
(ilościowy aspekt i język matematyki) podstawę ilościowej m
fizyki (Galileusz, J. Kepler).

W m e t a f i z y c e G.W. —> Leibniza określana jako h.
w p r z ó d u s t a n o w i o n a (h. praestabilita, h. préétablie)
polegała na dokonanym przez Boga zestrojeniu autonomicznych
składników rzeczywistości (—> monady) oraz stanowiła
próbę przezwyciężenia kartezjańskiego —> dualizmu (I), zwł. w zakresie określenia współdziałania duszy z ciałem; w filozofii
Boga h. panująca w kosmosie była w okresie oświecenia
(—» deizm) podstawą wnoszenia o istnieniu Boskiego
Konstruktora określającego rządzące światem prawa (tzw.
dowód fizykoteleologiczny).

W t e o l o g i i h. wyraża związki —* Boga (IV D) ze światem
stworzonym (zwł. jego rządy nad światem; —> opatrzność)
jako formę współdziałania przyczyn (—» przyczyna), w
której Bóg pełni funkcję przyczyny głównej, a stworzenie narzędnej;
stąd też ze względu na —» dwuwymiarowość życia
człowieka ujawnia splot natury i —> łaski; w sensie dalszym
jest wyrazem zhierarchizowanej struktury świata, a nawet
jego doskonałości, ukazując —> zło jako niezbędny i dopełniający
element rzeczywistości (Augustyn, Leibniz); w rei. interpretacji
—> ewolucjonizmu, dokonanej przez P. Teilharda
de Chardin, h. stanowi właściwość procesu (ujętą w kategoriach
genetycznej współzależności i przenikania się poszczególnych
etapów historii) rozumianego jako swoiste i ustawiczne
stwarzanie oraz rozwój (doskonalenie) świata; oddaje przy
tym integralne zespolenie poszczególnych etapów dziejów,
np. etap przyrodniczy (—» kosmogeneza), ludzki (—» hominizacja
3) i rei. (—» chrystogeneza); w filozofii i teologii procesu
(A.N. Whitehead, Ch. Hartshorne) h. tłumaczy naturę
współzależności i wzajemności w stosunkach Boga ze światem
(—» panenteizm).

W a n t r o p o l o g i i h. wyraża jedność duszy i ciała; w
koncepcji traktującej człowieka jako —» mikrokosmos ukazuje
go jako zespalający obraz i zwornik zróżnicowanych elementów
świata (np. Hildegarda z Bingen, Mikołaj z Kuzy);
również ciało człowieka jest formą harmonijnej r-» homeostazy
żywiołów, będących substrátem całej rzeczywistości (stoi
to u podstaw „naturalnej" medycyny —» Hipokratesa).

W e t y c e koncepcję h. wykorzystuje się na określenie zależności
—* celów i służących ich realizacji środków; h. oddaje
także wymóg życia wg natury (Arystoteles, stoicy) czy
zgodnie z naturą (J.J. Rousseau); wyraża też równowagę i
uporządkowane współdziałanie władz człowieka (rozum i
wola), a zwł. jego sfery emocjonalno-pożądawczej, naruszonej
wskutek złamania h. p i e r w o t n e j przez —» grzech pierworodny;
w —» aretologii obrazuje zaś współzależność cnót
stanowiących element struktury 1-» charakteru jako zespołu
trwałych postaw moralnych.

W p e d a g o g i c e h.jest wymogiem rozwoju —* osobowości
w procesie integralnie zarysowanego —» wychowania godzącego
elementy dziedziczne z czynnikami środowiskowymi
(społeczno-kulturowe) i aktywnością wychowanka (np. w formie
rozwoju przenikających się warstw człowieczeństwa - S.
Hessen); h. stanowi też ideał sprzężonego z wychowaniem
—» nauczania łączącego wykształcenie ogólne ze specjalistycznym
i zawodowym oraz z rozwojem indywidualnych uzdolnień
i zainteresowań.

W n a u k a c h s p o ł e c z n y c h h. jest synonimem uporządkowanej
więzi społ.; w koncepcji organicznej (—» organicyzm)
natury państwa (jako ciała lub osoby) wyraża
skoordynowanie oraz zhierarchizowanie członów organizmu
w sensie indywidualnych osób i społeczności (Jan z Salisbury,
Tomasz z Akwinu); w kat. nauce społ. w czasach nowoż. jest
rozumiana w kategoriach —* solidaryzmu społecznego
i chrzęść. —> korporacjonizmu dla zobrazowania więzi społ.-
-ekon. (enc. —* Quadragesimo anno); wobec stopniowego
poszerzania rozumienia zakresu —» dobra wspólnego (1) jako
fundamentu życia społ. z wymiaru państwa na społeczność
ogólnoludzką (Franciszek z Vitorii OP) h. stała się synonimem
zgodnego i proporcjonalnego rozwoju (enc. —
Mater et magistra) poszczególnych państw i całego świata,
pojmowanego jako organizm o powiązanych i nierozdzielnie
współzależnych elementach (enc. —» Pacem in terris i
—> Populorum progressio); wyraża także postulat zgodnego
współdziałania władzy polit, i kośc. (—» Kościół a państwo);
idea h. jako organicznego zespolenia jest też odnoszona
do Kościoła jako —» Mistycznego Ciała Chrystusa (enc.
—* Mystici Corporis Christi).

W m a t e m a t y c e zasada h., stanowiąca najdoskonalszą
proporcję (tzw. złoty podział), była wykorzystywana także
w a r c h i t e k t u r z e ; ponadto nazwy h. używa się w sensie
specjalnym (odbiegającym od rozumienia potocznego), np.
w teorii harmonicznych szeregów i funkcji; znajduje również
zastosowanie w f i z y c e , np. w akustyce na określenie elementów
drgań.

W e s t e t y c e , zwł. w obiektywistycznej (klasycznej, czyli
pitagorejsko-platońskiej) teorii —» piękna, h. stanowi jego
konstytutywny element (zgodne współbrzmienie ułożonych w
odpowiednich —* proporcjach części), a czasami nawet synonim
(np. w —» klasycyzmie i częściowo w renesansie); w kontemplacyjno-
estetycznej wizji A. —» Shaftesburego była wyrazem
najogólniejszej postawy wobec rzeczywistości oraz istotą
piękna i dobra, realizowanego przez zgodne i proporcjonalne
zaspokajanie interesów jednostki i społeczeństwa.

H. jest jednym z podstawowych elementów m u z y k i -
jako różnego rodzaju współbrzmienie dźwięków uporządkowanych
w wymiarze wertykalnym (np. heterofonia, homofonia,
—» polifonia).

 

B. Meyer, Armonia. Bedeutungsgeschichte des Wortes von Homer bis Aristoteles, Z 1932; J.M. Chomiński, Historia h. i kontrapunktu I-II, Kr 1958-62; Granat DK II (passim); H. Kayser, Die H. der Welt, Éranos 27(1958) 425-451; L. Spitzer, Classical and Christian Ideas of World H., Bal 1963; StudGen 19(1966) 523-576; G. Faggin, EF I 481-482; M. Kurdzialek, Średniowieczne doktryny o człowieku jako obrazie świata, RF 19(1971) z. 1, 5-39; Y. Beiaval, HWP III 1001; Cz.S. Bartnik, Teilhardowska wizja dziejów, Lb 1975; W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, Wwa 1975, 19884; S. Kowalczyk, Wieki o Bogu. Od presokratyków do teologii procesu, Wr 1986, 436-454; J. Majka, Katolicka nauka społeczna. Studium historyczno-doktrynalne, R 1986, Wwa 1988.

Podobne prace

Do góry