Ocena brak

HALICZ

Autor /Agrypina Dodano /12.10.2012

Ros. Galicz, ukraińskie Hałycz, miasto, ważny
ośrodek życia kośc.-rel. na Ukrainie, siedziba historycznej
prawosł. metropolii halickiej i metropolii obrządku łac. (—»
halicka metropolia).

Początki osadnictwa na terenie H., jednego z najstarszych
miast ruskich, sięgają przełomu IX i X w. (gród H. wzmiankowany
był w XI w.); w XI i XII w. H. był stolicą księstwa halickiego; dzięki książętom Iwanowi, Władymirce i Jarosławowi
Ośmiomysłowi wzrosło znaczenie H., który do XIV w. był
jednym z najważniejszych ośrodków rzemieślniczo-handlowych
i polityczno-kulturalnych Rusi; 1241 H. został zniszczony przez
Tatarów; po przyłączeniu 1349 przez króla Kazimierza Wielkiego
Rusi Halickiej do Polski H. stal się stolicą ziemi halickiej z
powiatami Kołomyja, H. i Trembowla; 1374 otrzymał prawo
miejskie magdeburskie; pod koniec XIV w. stracił znaczenie
gosp. i polit, na rzecz szybko rozwijającego się Lwowa; 1427-29
miasto rozbudowano w regularnym kształcie na równinie nad
Dniestrem; 1616 H. liczył ok. 2800 mieszk.; po wojnach w pol.
XVII i pocz. XVIII w. przeżył okres upadku (wg lustracji z
1765 liczył 120 gospodarzy chrześcijan, 16 karaimów, 36 Żydów);
od 1772 H. był pod zaborem austr.; podczas I wojny
świat, został znacznie zniszczony; 1921 miał ok. 3400 mieszk.;
1918-39 należał do Polski, później został wcielony do Ukraińskiej
SRR; 1959 liczył 4000 mieszkańców.

Pierwszym wyznaniem, które dotarło do H., było prawosławie;
ok. 1152 H. stał się stolicą bpstwa prawosł. ze zbudowanym
1157 na wzgórzu Kryłoś kamiennym soborem katedralnym
Zaśnięcia MB; na wzgórzu tym w czasach ruskich
było 6 cerkwi; wskutek polit, i kośc. podziałów Rusi na przełomie
XIII i XIV w. H. został siedzibą metropolii prawosł.,
którą zniesiono 1347; wznowił ją Kazimierz Wielki, uzyskując
zatwierdzenie przez Konstantynopol metropolity —» Antoniego,
rezydującego w H. 1371-91; pod koniec XIV w. metropolia
ta upadła; 1458 z podziału metropolii kijowskiej powstała
metropolia kijowsko-halicka z 10 bpstwami; bpstwo
halickie, nie mając własnego bpa, istniało tylko nominalnie;
1539 zostało przywrócone przez króla Zygmunta I Starego z
bpem Makarym Tuczapskim;

1570 bp Iwan Łopatka-Ostaławski
przeniósł siedzibę bpstwa z H. do Lwowa i odtąd bpi
tytułowali się halickimi, lwowskimi i kamienieckimi ze względu
na istniejące na tym terenie 3 katedry (Św. Jerzego we
Lwowie, Wniebowzięcia NMP na Kryłosie w H. i Św. Trójcy
w Kamieńcu Podolskim); bpstwo to na przełomie XVII i
XVIII w. przyjęło — brzeską unię, a od 1808 abpi lwowscy
tytułowali się także metropolitami halickimi (—> lwowsko-halicka
metropolia unicka).

W H. istniało bractwo cerkiewne,
2 klasztory bazylianów, ufundowane 1704: Zaśnięcia NMP
(skasowany 1782-84) i Św. Eliasza (skasowany ok. 1754), cerkiew
par. Narodzenia Chrystusa Pana, zbudowana w XVII
w.; dekanat unicki 1701 liczył 29 parafii, a 1938 - 15.
Kościół kat. prowadził działalność na Rusi już w XIII w.
(—> lubuska diecezja); w XIV w. biskupi lubuscy pretendowali
do kośc. zwierzchnictwa na tym obszarze; w pol. XIV w.
katolicy przejęli cerkiew św. Pantalejmona z przeznaczeniem
na farę miejską pod wezw. NMP, która 1375-1414 pełniła
jednocześnie funkcję katedry metropolii halickiej; po rozbudowaniu
miasta król Władysław Jagiełło 1427 ufundował i
uposażył nową farę Wniebowzięcia NMP; kolejny kościół
par. zbudowano ok. 1780; do 1765 H. był siedzibą dekanatu
(1600 - 18 parafii, 1760 - 25); 1765 abp lwowski W.H. Sierakowski
utworzył w H. archidiakonat z dekanatami - H. (12
parafii), Kołomyja (10) i Żydaczów (11); po reorganizacji archidiec.
lwowskiej przez władze austr. parafia H. została włączona
do dek. Stanisławów (należała do niego do II wojny
świat.).

H. był ponadto ośrodkiem życia zak.; najwcześniej osiedlili
się tu d o m i n i k a n i e ; 1228 podczas misji Jacka Odrowąża
na Rusi powstała w H. placówka dominikanów; ich konwent
z kościołem Św. Anny został ufundowany 1238; ponownej
fundacji dokonał po wojnach kozackich ok. 1660 starosta halicki
Andrzej Potocki (zm. 1691), który 1667 odbudował kościół
klasztorny św. Anny; pomimo kasaty klasztoru 1788 nieformalny
konwent przetrwał do I wojny świat.; należał do
ruskiej prowincji św. Jacka; 1775 liczył 5 zakonników, 1825 i
1864 - 5, 1914 - 3 .

F r a n c i s z k a n i e dzięki księciu Bolesławowi
V Wstydliwemu pojawili się w H. 1238, a osiedlili 1367
na stałe dzięki Kazimierzowi Wielkiemu; wtedy również w H. został wzniesiony drewniany klasztor i kościół Św. Krzyża;
1787 klasztor skasowano, budynek zaś przekształcono na
ratusz; 1596 wojewoda bełski Stanislaw Włodek ufundował
w H. klasztor franciszkanów konwentualnych; abp J.D. Solikowski
przekazał franciszkanom murowany kościół św. Stanisława
Bpa (pierwotna cerkiew św. Pantalejmona); konwent
ten przetrwał do II wojny świat.; w okresie przedrozbiorowym
obydwa konwenty należały do prow, ruskiej św. Antoniego
z Padwy; na pocz. XVIII w. istniała w H. także misja
jezuitów.

W H. była również kaplica zamkowa św. Katarzyny, ufundowana
1533 przez Zygmunta I Starego, która wraz z zamkiem
uległa 1796 dewastacji; istniał teżA^ kahał żyd. z bóżnicą;
od czasów króla Stefana Batorego osiedlali się w H. —»
karaimi i do II wojny świat, było to jedno z największych ich
skupisk na ziemiach pol.; mieli tu własną kinesę, odrestaurowaną
po pożarze 1913.

 

SGKP III 15-19; I. Szaraniewicz, Trzy opisy historyczne staroksiąźęcego grodu H. w roku 1860, 1880 i 1882, Lw 1883; J. Fijatek, Średniowieczne biskupstwa Kościoła wschodniego na Rusi i Litwie na podstawie źródeł greckich, KH 10(1896) 487-521; tenże, Biskupstwa greckie w ziemiach ruskich od połowy wieku XIV na podstawie źródeł greckich, KH 11(1897) 1-63; W. Abraham, Powstanie organizacji Kościoła łacińskiego na Rusi I, Lw 1904; tenże, Początki arcybiskupstwa łacińskiego we Lwowie, Lw 1909; J. Pełeński, H. w dziejach sztuki średniowiecznej. Na podstawie badań archeologicznych i źródeł archiwalnych, Kr 1914; M. Balaban, Studia historyczne, Wwa 1927, 17-25; J. Pasternak, Odkrycie katedry halickiej, Oriens 5(1937) 182-183; Lwów i Ziemia Czerwieńska, Lw 1939; J. Pasternak, Staryj Hałycz. Archełohiczno-istoryczni doslidy u 1850-1943 rokach, Kr 1944; J. Zieliński, Misja jezuicka w H. 1706, NP 8(1958) 407-410; M. Rudnicki, A. Wędzki, W. Mole, SSS II 183-185; E. Chojecka, Sztuka średniowieczna Rusi Kijowskiej i jej związki z Polską wieku XI-XV, w: Ukraina. Teraźniejszość i przeszłość, Kr 1970, 403-424; W.W. Aulich, Istoriczeskaja topografia drewniego Galicza, w: Slawjanskije driewnosti. Etnogienez. Matierialnaja kultura driewniej Rusi, Kijew 1980, 133-150; T.M. Trajdos, Kościół katolicki na ziemiach ruskich Korony i Litwy za panowania Władysława II Jagiełły (1386-1434) I, Wr 1983; J. Krętosz, Organizacja archidiecezji lwowskiej obrządku łacińskiego od XV wieku do 1772 roku, Lb 1986.

Podobne prace

Do góry