Ocena brak

Gwiazdozbiory południowe

Autor /Domarat Dodano /14.02.2012

 

W środkowej Europie można przejrzeć około dwie trzecie nieba, a na równiku mamy nawet wgląd w całe sklepienie niebieskie, gdyż tam oś niebieska leży poziomo, północny biegun gwiazdowy znajduje się na horyzoncie na północy, a południowy na południu. W rejonach położonych coraz dalej na południu znikają stopniowo gwiazdozbiory nieba północnego. Na poprzednich stronach opisano już kilka gwiazdozbiorów, które w środkowej Europie znajdują się akurat w strefie granicznej.

Z ogólnej liczby 88 gwiazdozbiorów pozostaje jednak 27, które należy dalej omówić choćby pokrótce. Wiele z nich wprowadzono dopiero w XVI lub XVII wieku i odzwierciedlają one podróże ówczesnych odkrywców, a tylko nieliczne odwołują się do antycznej Grecji, na przykład Centaur, Wilk, trzy części Okrętu Argo oraz Krzyż Południa; ten ostatni jeszcze 2000 lat temu był widoczny na południu rejonu Morza Śródziemnego.

W naszej tabeli wymieniono pozostałe 27 gwiazdozbiorów: ich nazwy polskie, łacińskie oraz powszechnie przyjęte skróty. Gwiazdozbiór Malarza wprowadził Lacaille w 1752 r. Gwiazda główna, a Pictoris, ma jasność zaledwie 3m,3, a i Pictoris jest gwiazdą podwójną łatwą do rozdzielenia za pomocą lunety 5-centymetrowej, gdyż obie gwiazdy mają jasności 5m,6 i 6m,4, a ich odległość wynosi 12,3".

Również Pompę umieścił na niebie Lacaille, x Antliae ma jasność 4m,4, a ę 1 Antliae składa się z dwóch gwiazd o jasnościach 5m,9 i 7m,2 odległych o 8,2".

Żagiel i Kil stanowią części Okrętu Argo, którego Rufę opisano już wśród gwiazdozbiorów widocznych w środkowej Europie. Trzy gwiazdy, y, 1 i ó, najjaśniejsze w gwiazdozbiorze Żagla, często opisuje się jako „fałszywy Krzyż Południa", y Velorum ma w odległości 41,2" składnik słabszy o jasności 4m,8 oraz gwiazdę 8 wielkości w odległości 62,3" i składnik 9 wielkości w odległości 93,5". a Carinae, gwiazda główna Kilu i całego Okrętu Argo, ma także nazwę Canopus. Ma ona jasność —0m,8 i jest drugą pod względem jasności gwiazdą na niebie.

Jej odległość jest trudną do określenia, dostępne dane mieszczą się w przedziale od 100 do 600 lat świetlnych. W Kilu znajduje się godna uwagi gwiazda zmienna: tj Carinae, nowopodobna. W 1677 r., gdy po raz pierwszy zobaczył ją Halley, miała ona jasność 4m, w 1730 r. osiągnęła drugą wielkość, a w 1843 r. aż -0m,8 i współzawodniczyła z gwiazdą Canopus. Potem jej jasność zmalała do wielkości widocznych gołym okiem.

Godną uwagi gromadą otwartą jest NGC 2516 odległa o około 1200 lat świetlnych położona w odległości około 15° na południowy wschód od gwiazdy Canopus, a można ją dostrzec nawet gołym okiem. Znajduje się tu obok siebie 100 gwiazd wielkości od 7 do 13, a całkowita jasność wynosi 3m. W drugiej kolejności należy wspomnieć o NGC 3114 położonej w północno-wschodniej części gwiazdozbioru. Wokół gwiazdy Carinae o jasności 3m znajduje się gromada 30 gwiazd 5 wielkości i słabszych.

Centaur jest gwiazdozbiorem szczególnie rozległym. Jego północne fragmenty widoczne są nawet w środkowej Europie. Jego gwiazda główna, a Centauri, znana jest również jako Toliman lub Rigil Centaurus. Znajduje się ona w odległości 4,3 lat świetlnych i jest naszą najbliższą dużą gwiazdą. W rzeczywistości jest to układ dwóch gwiazd o jasnościach 0m,3 i 1m,7, które obiegają się w ciągu 80 lat.

Z reguły ta gwiazda podwójna jest łatwa do rozdzielenia, w 1985 r. odległość wynosiła 21,3", a w 2000 r. wyniesie 14,2", a więc do rozdzielenia wystarcza luneta 5-centymetrowa. 2,2° na południowy wschód od a Centauri znajduje się gwiazda Proxima Centauri o jasności tylko 10m,7 należąca do układu a Centauri, ale położona w odległości 4,2 lat świetlnych od nas, a więc nieco bliżej. x Centauri nosi również nazwę Agena lub Hadari i ma jasność 0m,9.

W gwiazdozbiorze Centaura znajduje się najefektowniejsza na całym niebi gromada kulista: w Centauri widoczna nawet gołym okiem jako rozmyta plamka, w Centauri położona jest o 36° na południe od Spiki (w Pannie). Odległość do niej wynosi około 17000 lat świetlnych. Ponieważ jej najjaśniejsze gwiazdy osiągają jedenastą wielkość, to w sprzyjających warunkach można ją rozdzielić nawet za pomocą lunety 10-centymetrowej. Około 6° na północ od w Centauri znajduje się godna uwagi galaktyka NGC 5128.

Jest to właściwie dość nieregularna mgławica eliptyczna o jasności 6m,5 położona prawdopodobnie w odległości od 15 do 25 milionów lat świetlnych. Równocześnie mamy tu do czynienia z radio-galaktyką Centaurus A. Ponadto w Centaurze istnieje kilka ciekawych gromad otwartych położonych przede wszystkim we wschodniej i środkowej części gwiazdozbioru, a więc w kierunku granicy z gwiazdozbiorem Wilk.

Tam właśnie znajduje się NGC 5460 o całkowitej jasności 6m,3. W Wilku istnieje gwiazda a Lupi o jasności 2m,9, lecz jS Lupi ma jasność 2m,8. Piękną gwiazdą podwójną jest k Lupi, której składniki mają jasności 4m,1 i 6m,0, a znajdują się w odległości 26,7", a więc do ich rozdzielenia wystarcza luneta 5-centymetrowa.

Węgielnica zawiera tylko bardzo słabe gwiazdy, najjaśniejsza z nich to y2 Normae o jasności 4m,1.

Również niepozorny jest gwiazdozbiór Ołtarz. Jego gwiazdę główną, a Arae, o jasności 3m,0 przewyższa nieco fi Arae o jasności 2m,8.

Korona Południowa graniczy na północy z gwiazdozbiorem Strzelca. Jej gwiazda główna, a Coronae Australis, ma jasność 4m,1. k Coronae Australis jest godną uwagi gwiazdą podwójną, jej składniki o jasnościach 5m,9 i 6m,6 są odległe o 21".

W pobliżu y Coronae Australis znajduje się obszar jasnych i ciemnych mgławic (NGC 6726/6727/6729), najlepiej jest je oglądać przez silną lornetkę. Lunetę umieścił na niebie Lacaille w 1772 r. Jej gwiazda główna, a Telescopii, ma jasność 3m,8, a na wschód od niej znajduje się gwiazda optycznie podwójna, ÓJS2 Telescopii, łatwa do rozdzielenia nawet gołym okiem. Również Mikroskop jest gwiazdozbiorem, który wprowadził Lacaille; zawiera on gwiazdy piątej wielkości i słabsze, s Micoscopii ma jasność 5m,0.

Wprawdzie Zegar rozciąga się dość szeroko, lecz zawiera niewiele gwiazd, a gwiazda główna, a Horologii, ma jasność 3m,8.1 ten gwiazdozbiór wprowadził Lacaille.

Gwiazdozbiór Sieć wprowadził już w 1624 r. J. Bartsch, ale nazwał go Rombem, a dopiero w 1752 r. Lacaille przemianował gwiazdozbiór na Sieć Rombową, w skrócie Sieć, przy czym pod tą nazwą rozumiano siatkę nici pajęczych, które dla zwiększenia dokładności pomiarów umieszcza się w okularach przyrządów optycznych. Najjaśniejszą gwiazdą jest tu a Reticuli o jasności 3m,4. W Sieci znajduje się gwiazda optycznie podwójna łatwa do rozdzielenia gołym okiem, mianowicie £ Reticuli, w której gwiazdy mają jasności 5m,2 i 5m,5.

Złota Ryba jako gwiazdozbiór pojawia się dopiero u J. Bayera w 1603 r. Jej gwiazda główna, a Doradus, ma jasność 3m,5. /) Dora-dus jest gwiazdą zmienną, cefeidą; w maksimach jej jasność rośnie do 3m8, w minimach maleje do 4m,6, a okres wynosi 9,84 doby. Jednak obiektem pokazowym gwiazdozbioru Złotej Ryby jest Wielki Obłok Magellana położony na południowym skraju gwiazdozbioru prawie na granicy z gwiazdozbiorem Górą Stołową.

Wraz z Małym Obłokiem Magellana położonym w gwiazdozbiorze Tukana stanowi on składnik naszego układu Drogi Mlecznej. Jej odległość wynosi tylko 160000 lat świetlnych, a nieregularnie ukształtowany układ gwiazd ma pewne cechy mgławicy z poprzeczką. Przy pobieżnym oglądaniu Wielki Obłok Magellana wygląda jak kawał mgławicy wyrwany z Drogi Mlecznej. Zresztą jego rozdzielenie na pojedyncze gwiazdy jest dość trudne, gdyż tylko 9 gwiazd przekracza dziesiątą wielkość.

Z drugiej strony godna uwagi jest zawarta w tej Galaktyce Mgławica Tarantula (NGC 2070) położona na zachodnim skraju Wielkiego Obłoku Magellana. Obiekt ten przypomina Wielką Mgławicę Oriona, jest jednak znacznie obszerniejszy. Mgławica Tarantula zawiera około 500000 mas Słońca i stanowi najefektowniejszy obiekt spośród wszystkich jasnych mgławic, które znamy we Wszechświecie.

Ryba Latająca jest to gwiazdozbiór złożony z niewielu gwiazd wprowadzony w 1603 r. przez J. Bayera. Najjaśniejszą jego gwiazdą jest jt Volantis (3m,7). k Volantis jest gwiazdą podwójną łatwą do rozdzielenia za pomocą lornetki, gdyż składnikowi głównemu o jasności 5m,4 towarzyszy tu składnik słabszy o jasności 5m,7 w odległości 65", a w odległości 37" znajduje się jeszcze jeden składnik dziewiątej wielkości.

Na pewno najbardziej znanym gwiazdozbiorem nieba południowego jest Krzyż Południa, opisywany w powieściach jako bardzo efektowny. W rzeczywistości jest to jednak figura niezbyt wielka, a tak zwany Krzyż Północy (właściwie gwiazdozbiór Łabędzia) zajmuje na niebie znacznie więcej miejsca. Z drugiej strony kilka gwiazd głównych Krzyża Południa jest stosunkowo jasnych, zwłaszcza « Crucis czyli Acrux. Jest to gwiazda podwójna o jasności 1m,1 odległa o 370 lat świetlnych.

Składnik większy ma tu jasność 1m,6, składnik słabszy 2m,1, a odległość wynosi 4,3", a więc do ich rozdzielenia wystarczy luneta o średnicy obiektywu 6 cm. y Crucis ma jasność 1m,6, a składnik słabszy o jasności 6m,7 jest odległy o 119", można go zobaczyć w lornetce; jest to gwiazda optycznie podwójna. Jeżeli odcinek x Crucis - y Crucis przedłużymy mniej więcej 4,5 razy poza i Crucis, wówczas odnajdziemy miejsce, w którym znajduje się południowy biegun gwiazdowy i to właśnie jest powodem, dla którego gwiazdozbiór Krzyż Południa zyskał tak wielkie znaczenie.

Nieznacznie na południowy wschód od gwiazdy Crucis znajduje się jedna z najpiękniejszych gromad otwartych nieba południowego o oznaczeniu k Crucis lub NGC 4775. Jej najsilniejsza gwiazda ma jasność 5m,7, a więc można zobaczyć tę gromadę nawet gołym okiem, choć wygląda ona znacznie efektowniej oglądana przez lornetkę lub lunetę z okularem szerokokątnym.

John Herschel określił tę gromadę jako „szkatułkę klejnotów". Jest ona odległa od Ziemi o około 7700 lat świetlnych, choć dawniej oceniano tę odległość jako znacznie mniejszą. W obszarze tej gromady znajdują się liczne ciemne obłoki, z powodu których wydaje się, że świeci ona słabiej niż w rzeczywistości.

Należy do nich także „Południowy Worek Węgla" położony bezpośrednio obok k Crucis tuż przy granicy z gwiazdozbiorem Centaura. Przypuszczalnie ten obłok leży w odległości 500 do 600 lat świetlnych, a na sklepieniu niebieskim zajmuje obszar 7 x 5°. Ciemną nocą można go dostrzec nawet gołym okiem.

Gwiazdozbiór Muchę określił w 1603 r. J. Bayer. Gwiazda główna, a Muscae, ma jasność zaledwie 3m,0, a inne gwiazdy tego niezbyt obszernego gwiazdozbioru są jeszcze słabsze.

Cyrkiel umieścił na niebie Lacaille w 1752 r. Gwiazda główna, a Circini, jest układem podwójnym: obok gwiazdy o jasności 3m,4 znajduje się składnik słabszy o jasności 8m,6 w odległości prawie 16", a do ich rozdzielenia wystarczy luneta 6-centymetrowa. Trójkąt Południowy wprowadził J. Bayer w 1603 r. Gwiazda główna, a Trianguli Australis, ma znaczną jasność, bo 1m,9, a jej odległość wynosi 80 lat.

J. Bayer wprowadził również Pawia. Gwiazda główna, a Pavonis, ma jasność 2m,1 i jest oddalona od nas o około 310 lat świetlnych. W tym gwiazdozbiorze znajduje się słynna gromada kulista: NGC 6752, której całkowita jasność mieści się między 6 a 7 wielkością, a więc można ją zobaczyć w lornetce teatralnej.

Gromada jest odległa o 20000 lat świetlnych, a jej najjaśniejsze gwiazdy osiągają jedenastą wielkość i aby je zobaczyć wystarczy już luneta 10-centymetrowa. Gwiazdozbiór Indianina wprowadził również J. Bayer. Gwiazda główna, a Indi, ma jasność 3m,2 i leży w odległości 100 lat świetlnych.

Dość łatwą do rozdzielenia gwiazdę podwójną stanowi 8 Indi: składnik większy ma jasność 4m,7, składnik słabszy 7m,1, a ich odległość wynosi 6,0".

Również Tukan jest tworem J. Bayera. Gwiazda główna, a Tucanae, ma jasność 2m,9 i leży w odległości 62 lat świetlnych. Godna uwagi jest fi Tucanae o jasności 4m,5, obok której w odległości 27,1" znajduje się składnik praktycznie równie jasny, a do ich rozdzielenia wystarczy bardzo dobra lornetka. Obie gwiazdy są zresztą układami podwójnymi, lecz można je rozdzielić tylko za pomocą większych lunet.

Inną łatwą do rozdzielenia gwiazdą podwójną jest ó Tucanae, gdzie obok składnika głównego o jasności 4m,8 znajduje się w odległości 7" składnik słabszy dziewiątej wielkości, a do ich rozdzielenia potrzeba lunety o średnicy obiektywu od 10 cm. NGC 104 (czasami oznaczana 47 Tucanae) jest gromadą kulistą o łącznej jasności 4m, którą można zobaczyć nawet gołym okiem jako okrągławą plamkę. Najjaśniejsze gwiazdy tej gromady osiągają 11 wielkość, a więc częściowe jej rozdzielenie jest możliwe przy użyciu lunety 10-centymetrowej. Odległość gromady wynosi od 15000 do 20000 lat świetlnych.

W gwiazdozbiorze Tukana leży Mały Obłok Magellana o średnicy około 3,5° oddalony o około 22° od Wielkiego Obłoku położonego w gwiazdozbiorze Złotej Ryby. Mały Obłok leży w odległości około 165000 lat świetlnych od nas i znajduje się na południowo-wschodnim skraju gwiazdozbioru Tukana. Nieco na północ od tego Obłoku znajduje się gromada kulista NGC 362 o jasności całkowitej 6m, którą można zobaczyć nawet w lornetce teatralnej lub polowej.

Mały Wąż Wodny, również wprowadzony przez J. Bayera, jest męskim odpowiednikiem większego i żeńskiego Węża Wodnego (Hydra), którego można oglądać w środkowej Europie. Gwiazda główna, a Hydri, ma jasność 3m,0, a jej odległość od Ziemi wynosi 30 lat świetlnych. Gwiazda n Hydri jest gwiazdą optycznie podwójną, którą można rozdzielić nawet gołym okiem, ponieważ składniki mają jasności 5m,4 i 5m,5.

Gwiazdozbiór Góra Stołowa ma przypominać Górę Stołową nad Przylądkiem Dobrej Nadziei w pobliżu Kapsztadu. Gwiazdozbiór złożony tylko ze słabszych gwiazd wprowadził Lacaille w 1752 r. Gwiazda główna, a Men-sae, ma jasność 5m,1.

Od strony północnej w Górę Stołową wnika Wielki Obłok Magellana (zob. o gwiazdozbiorze Złotej Ryby). J. Bayer wprowadził w 1603 r. również Kameleona. I ten gwiazdozbiór jest niezbyt obszerny i zawiera głównie słabsze gwiazdy; a Cha-maeleontis ma jasność 4m,1. Gwiazdy <5, i ó2 Chamaeleontis stanowią gwiazdę optycznie podwójną, którą można rozdzielić nawet gołym okiem, gdyż ich odległość kątowa wynosi 7'.

Również Rajski Ptak jest „dzieckiem" J. Ba-, yera. a Apodis jest tu najjaśniejsza i ma jasność 3m,8. ó Apodis jest złożona z dwóch gwiazd piątej wielkości oddalonych od siebie o 103"; do ich rozdzielenia wystarczy nawet lornetka teatralna.

Na koniec należy wspomnieć gwiazdozbiór Oktant nazwany tak w 1752 r. przez Lacaille^. Najjaśniejsza gwiazda ma tu symbol ó Octantis, a jej jasność wynosi 4m,1. Gwiazda /.

Octantis jest podwójna, jej składniki mają jasności 5m,5 i 7m,7 i są odległe o 3", a więc do ich rozdzielenia potrzeba lunety o średnicy obiektywu około 10 cm. W tym gwiazdozbiorze znajduje się południowy biegun gwiazdowy, który można odnaleźć posługując się Krzyżem Południa. W sąsiedztwie południowego bieguna gwiazdowego nie ma żadnej jaśniejszej gwiazdy; obecnie najbliższa jest a Octantis o jasności 5m,5, która w 1865 r. osiągnęła najmniejszą odległość od bieguna, 43'. W 1985 r. odległość ta wynosiła 61', a w 2000 r. wyniesie już 62'.

W tym miejscu należy nieco obszerniej poruszyć zagadnienie widoczności gwiazd i innych obiektów podczas podróży na południe.

Znajdujemy się na 40° szerokości geograficznej północnej, a więc deklinacja -50° wypada akurat na horyzoncie na południu i fakt ten uwzględniono już w naszej książce na miesięcznych mapach nieba. Przemieśćmy się teraz w kierunku południowym na 30° szerokości północnej, co odpowiada mniej więcej położeniu Houston w Teksasie, Agadiru w Maroku, Kairu w Egipcie.

Teraz Achernar w Erydanie wschodzi 3° ponad horyzont, Ca-nopus w Kilu prawie 8°, a y Crucis, najbardziej północna gwiazda Krzyża Południa, również 3°. Przy 20° szerokości geograficznej północnej (miasto Meksyk, Bombaj w Indiach) Krzyż Południa jest już w całości nad horyzontem, jednak jego południowa gwiazda, a Crucis, znajduje się na wysokości tylko 8°. Widać teraz również a Centauri, w najkorzystniejszym przypadku znajduje się ona tam 10° nad horyzontem na południu.

Pojedźmy na 10° szerokości północnej, co odpowiada położeniu Caracas w Wenezueli, Conakry w Gwinei, Sajgonu w Wietnamie. Wielki Obłok Magellana wschodzi tu 10° nad horyzont, a Mały tylko 7°, natomiast a Centauri wzeszła już na prawie 20°. Dopiero na równiku będziemy mogli podziwiać oba Obłoki Magellana w całym ich pięknie i dlatego nazywa się je Obłokami Przylądkowymi.

Podobne prace

Do góry