Ocena brak

GRZECH PIERWORODNY - W TEOLOGII KATOLICKIEJ

Autor /Halka Dodano /11.10.2012

Podkreślano zawsze
analogiczność g.p., który, choć nie jest osobistym —> grzechem,
to jednak powoduje skutki ogólnospołeczne.

A. DZIEJE PROBLEMATYKI -

1. W okresie apost. i poapost.
na Wschodzie i Zachodzie opierano się poza Rdz 2 - 3 , także
na Rz 5,12-21 oraz na poglądach żyd. z późnej literatury starotest.
i pozatest., która - z wyjątkiem —> Filona z Aleksandrii
- interpretowała g.p. literalnie. Człowiek, w myśl poglądów
tego okresu, został stworzony jako anioł Boży i umieszczony
w —» raju; po złamaniu zakazu spożywania owocu z —*
drzewa poznania dobra i zła, wypędzony z raju, poddany trudom,
pracy, cierpieniom, chorobom, plagom i śmierci, utracił
także władzę nad zwierzętami, które przestały mówić (kobieta
ucierpiała więcej niż mężczyzna).

2. W okresie rozkwitu patrystyki wsch. i zach., obok Rdz
2 - 3 i Rz 5,12-21, uwidocznił się wpływ 1 Kor 15,20-49;
rozwinął się również kerygmat kośc, o czym świadczą m.in.
wypowiedzi synodów: 378 w Rzymie za pap. Damazego I,
418 w Kartaginie (BF V 40-41), 473 w Arles (BF VII 16-17),
529 w Orange (BF V 44-45, VII 23,28,32), 589 i 638 w Toledo
(DS 470,491), 853 w Quiercy (DS 621-622) i 855 w Walencji
(BF VII 39), a także za pap. Anastazego II (BF V 43) i
Jana IV (DS 496); zaznaczyły się wówczas wpływy —» gnozy
chrzęść, platonizmu i stoicyzmu, zwł. u pisarzy (jak np. Augustyna).

W myśl tych poglądów, człowiek miał być pierwotnie
duchową i „niebieską" istotą, żyjącą w Królestwie Boga i
obdarowaną przez niego wszelkimi dobrami, stanowiącymi o
jej świętości, a także o harmonii i jedności stworzenia; po
upadku Adam stal się antytypem Chrystusa, Ewa zaś Maryi
(—» Ewa-Maryja); Adam oznaczał naturę ludzką, dlatego też
w nim „wszyscy zgrzeszyli" (Rz 5,12); człowiek stracił —*
obraz Boży (ojcowie zach.) i —> podobieństwo Boże (ojcowie
wsch.); powstał stan odrzucenia, potępienia, królestwo szatana,
bałwochwalstwo; raj zamienił się w „świat" (w sensie pejoratywnym),
—* dusza ludzka popadła w niewolę materii,
stałość przeszła w historię, w której postępowała dalsza degeneracja
ducha; pojawiła się (wg niektórych) płciowość człowieka,
poddanie żywiołom świata, rozbicie na wielość języków,
śmierć biol. i duchowa, grzechy osobiste, wojny, chaos,
dysharmonia między człowiekiem a przyrodą, skłonność do
zła; wszystko to spowodowało konieczność —» odkupienia
przez Chrystusa (—» protologia).

3. W łac. średniowieczu kerygmat kośc. reprezentowany
przez synod 1140 w Sens (BF VII 42), pap. Innocentego III
(BF VII 237), Grzegorza X (BF IX 37), Benedykta XII (DS
1011), Klemensa VI (DS 1073), Sobór -» Florencki (BF VII
240), a nast. Sobór —» Trydencki (BF V 46-50) oraz teologów z Tomaszem z Akwinu na czele odrzucił elementy kosmologiczne
nauki o g.p.; rozmiary katastrofy tego grzechu sprowadzono
do płaszczyzny relacji natury ludzkiej do nadnatury,
precyzując jednocześnie rozumienie jego skutków; rozróżniono
protologiczne —» dary naturalne, pozaprzyrodzone i nadprzyr.
(—* sprawiedliwość pierwotna). W ślad za utratą —*
łaski uświęcającej człowiek został również pozbawiony in.
darów nadprzyr. i pozaprzyr.; nie zmieniła się wprawdzie
sama natura człowieka i przyroda wokół niego, ale przyszła
śmierć cielesna, choroby, cierpienia, naruszenie harmonii
między człowiekiem a światem, rozbicie jedności ludzkiej,
wewn. chaos, a nade wszystko osłabienie władz duszy i ciała
oraz „pożądliwość" - concupiscentia (Augustyn), będąca dysharmonią
między zmysłami a duszą, zarzewiem grzechu aktualnego
(wg Tomasza z Akwinu fomes peccati) i skłonnością
do łatwego naruszania miłości społ.; samą zaś winę dziedziczy
się nie przez naśladowanie w grzechu osobistym, lecz
przez narodzenie się jako człowiek.

4. W czasach nowoż. przeciwstawiano się z jednej strony
opiniom okresu renesansu (P. Quesnel) i oświecenia, negującym
g.p., z drugiej zaś występowano przeciw poglądom o całkowitym
zrujnowaniu przez ten grzech natury ludzkiej ; opierano
się nie tylko na dogmacie Soboru Tryd. o skutkach g.p.
- wobec potomków Adama (BF V 47) i możliwości zgładzenia
tego grzechu nie siłami natury, lecz dzięki zasługom jedynego
Pośrednika Jezusa Chrystusa (BF V 48), ale i na in.
dokumentach Kościoła, np. konst. Cum praeexcelsa z 27 II
1477 (BF VI 82) pap. Sykstusa IV, bulli -» Exsurge Domine
BF VII 57) pap. Leona X, bulli —> Ex omnibus afflictionibus
BF VII 110-112) pap. Piusa V, konst, Cum occasione (BF
VII 132) pap. Innocentego X wyd. w związku z błędami C.
Jansena, dekretach pap. Innocentego XI i Aleksandra VIII
(DS 2301) oraz bulli -* Unigenitus (BF VII 142-143) pap.
Klemensa XI i bulli Auctorem fidei (DS 2618, 2626) pap. Piusa
VI, odrzucającej uchwały synodu 1786 w Pistoi; zajmowano
się głównie dociekaniem nad stopniem osłabienia natury
ludzkiej przez g.p., możliwości czynienia dobra doczesnego i
zasługującego na —» zbawienie oraz nad zakresem wolności
człowieka w działaniu i postępowaniu rei., unikając rozwiązań
skrajnych.

5. Kryzys w nauce o g.p. wywołały nowe kategorie myślenia
teol. XIX w., jak —> historyzm, —> ewolucjonizm, —» socjologizm
i —» personalizm, a także odkrycie rodzajów lit. w
Biblii oraz rozwój nauk świeckich o człowieku; teologowie
zaczęli zajmować rozbieżne stanowiska, a nauczycielski urząd
Kościoła koncentrował się na obronie literalnego rozumienia
dogmatu Soboru Tryd.; w tym duchu wypowiadał się pap.
Pius IX (BF I 35) w związku z poglądami J. —* Frohschammera,
pap. Leon XIII w związku z nauką A. Rosminiego-
-Serbatiego (DS 3234,3251), pap. Pius XI w enc. —» Divini
illius Magistři i pap. Pius XII w enc. —> Humani generis (DS
3897); takie stanowisko zajął również pap. Paweł VI (sympozjum
z 11 VI 1966 w Rzymie oraz Credo z 30 VI 1968), Komisja
Kard. w deklaracji o Nowym katechizmie hol. (AAS
60(1968) 685-691), Sobór Wat. II (DSP 7; KK 2; DA 7; KDK
13,18,22,25,37,56), a także pap. Jan Pawel II (m.in. nauczanie
środowe).

B. INTERPRETACJE TEOLOGICZNE-

1. M i t y c z n a (H. Junker,
L. Robberechts, H_, Haag, J. Gross, A. Vanneste, H.
Küng, K. Schmitz-Moormańń, U. Baumann, J. Vermeylen)
tłumaczy wszystkie teksty bibl. jako etiologiczne mity nie
dające podstawy jakiejkolwiek teol. nauce o g.p.; wg tego
przekonania myśl o g.p. należałoby uważać za naukę o złu w
ogóle, śmiertelnym grzechu osobistym i wiecznym dramacie
walki między dobrem a złem w człowieku jako jednostce i
społeczności.

2. T r a d y c j o n a l n a i s k r a j n i e r e a l i s t y c z n a (R.
de Sinéty, R. Garrigou-Lagrange, F. Ceuppens, Ch. Boyer,
E. Ruffini, F. Spadafora, L. Scheffczyk, M. García Cordero,
W. Granat, Cz. Jakubiec, początkowo K. Rahner) przyjmując
-* monogenizm biol., stan raju, hist, grzech Adama i
Ewy, wygnanie z raju, rozpoczęcie historiae calamitatum łącznie
ze śmiercią fiz., upatruje istotę winy Adama w złamaniu
przykazania, odwróceniu się od Boga, odrzuceniu przyjaźni
ze Stwórcą, pysze, nieposłuszeństwie, buncie przeciw stworzonemu
porządkowi rzeczy, dążeniu do samowystarczalności
ludzkiej, niewierze wobec Bożego słowa, niewdzięczności,
zawiści, samowoli, egoizmie, chciwości, hedonizmie lub nawet
w grzechu seksualnym.

3. N u r t h i s t o r i o z b a w c z y (S. Lyonnet, K. Rahner,
P. Grelot, Z. Alszeghy, M. Flick, J. Ratzinger, M. Schmaus,
H. Vorgrimler, A.M. Dubarle, G. Martelet, A. Klawek, I.
Różycki, B. Pylak, K. Romaniuk, W. Łydka, T.B. Łukaszuk)
nie podtrzymuje monogenizmu biol., lecz akcentuje historyczność
jednego grzechu na początku ludzkości (monogenizm
teol.), który w swej złości objął wszystkich ludzi pochodzących
od Adama (lub koadamitów); grzech ten spowodował
utratę darów nadprzyr. i pozaprzyr., wzbudzając pożądliwość
jako zarzewie grzechów osobistych; —* historia zbawienia
prowadzi więc do —* Jezusa Chrystusa, drugiego Adama,
jako Zbawiciela, przywracającego częściowo i stopniowo
dary nadprzyr. w —* Kościele aż do —> paruzji.

4. N u r t i n t e r p r e t a c j i e w o l u c j o n i s t y c z n e j i
e g z y s t e n c j a l i s t y c z n e j (R. Troisfontaines, P. Teilhard
de Chardin, P. Schoonenberg, J. Trooster, G. Blandino, A.
Hulsbosch, H. Ronder, M. Hurley) traktuje g.p. strukturalnie
i utożsamia go z —» grzechem świata.

5. Wg i n t e r p r e t a c j i p e r s o n a l i s t y c z n e j (K. Rahner,
K.H. Weger, D. Fernandez, Cz. Bartnik, L. Alonso-
-Schókel, N. Lohfink, H.M. Köster, P. Lengsfeld, A. Nossol)
człowiek jako osoba, żyjąc w „środowisku zła" o różnych
płaszczyznach, poddany jest strukturze i „wydarzeniu" zła na
progu swej genezy, prawu dziedziczenia tego grzechu, kumulacji
grzechów osobistych w trakcie historii, tworzeniu się zła
społ. (zbiorowego) oraz ustawicznemu zagrożeniu przez
grzech własny; wszystko to obciąża człowieka obiektywnie i
ontycznie, stwarza - mimo —> dobra (I) w świecie - także sytuację
zła i wdziera się w samo sedno decyzji ludzkich; jako
tajemnica zła g.p. nie jest do pokonania przez człowieka; interpretacja
ta zajmuje się głównie rei. aspektem —> antropologii
(V) protologicznej, widząc w danych objawienia specjalny
rodzaj lit. właściwy ówczesnemu językowi rei.; w myśl tej
interpretacji g.p. od strony neg. jest misterium zła protologicznego,
ujawnionego już w początkowej próbie realizacji
osobowej pierwszych ludzi; przenika ono naturę i egzystencję
ludzką w całości, w wymiarze jednostkowym i powsz., wzmagając
się w określonych warunkach dziejowych i pogłębiając
podatność na grzeszność podmiotową i osobistą; w każdym
grzechu aktualnym zło to stanowi podstawę strukturalną do
kumulacji wszelkiego zła mor. na ziemi.

Od strony pozytywnej
g.p. jest nauką o prapierwotnym i rosnącym stale doświadczeniu
niemożności osiągnięcia bez pomocy Bożej łaski
udziału w życiu osób —» Trójcy Świętej, o potrzebie -* usprawiedliwienia
i odkupienia w Jezusie Chrystusie i jego Kościele
oraz o ontycznym i mor. spełnianiu się człowieka jako jednostki
i całego rodzaju ludzkiego w pleromie (—> pełnia
eschatyczna) „nowego stworzenia" (2 Kor 5,17); g.p. jako
zło strukturalne, hist, i spot. określa osobę ludzką od zewnątrz
i od wewnątrz w jej relacji do zbawienia (pozyt. aspekt
został zdefiniowany jako dogmat na Soborze Tryd.).

Zbawienie
jest współrozciągłe względem catej ludzkiej historii, ale
zgodnie z zasadą istnienia punktów węzłowych w historii zbawienia,
pierwszy człowiek znalazł się w sytuacji decydującej
i pierwotnej dla swojego zaistnienia i dalszej genezy (humanitas
originans); w celu osiągnięcia właściwej personalizacji
został postawiony wobec problemu Boga jako Stwórcy i Słowa
Bożego jako Zbawcy, czyli spełniciela stworzenia; konieczność
samorealizacji człowieka w dobru fiz., duchowym,
mor. i nadprzyr. spowodowała narodzenie się zadań człowieka
w świecie, powołanie względem stworzenia i perspektyw futurologicznych (—» eschatologia), a także zaistnienie inicjalnego
proroctwa o uczłowieczeniu Syna Bożego.

Człowiek znalazł się w centrum decyzji co do możliwości
zwrócenia się ku Bogu i odwrócenia od niego, zbawienia i
niezbawienia, personalizacji i niepersonalizacji, dobra i zła,
królestwa Ojca i władztwa szatana, twórczej miłości i egoizmu,
stwarzania i niweczenia, wolności i alienacji, jednoczenia
i rozbijania, ewolucji pozyt. i neg., potęgi własnej i niemocy,
znaczenia czynu i niewzruszoności determinizmów; istota ludzka,
mimo ofiarowania jej pomocy Boga, z jakichś powodów
nie wybrała drogi dobrej i popełniła czyn (lub zespół
czynów), który - jak wynika z obrazowych opisów - stanowił
grzech; polegał on na zerwaniu więzi z Bogiem jako Stwórcą
i Zbawcą, a także z drugim człowiekiem i całym środowiskiem
antropogenetycznym;

pociągnęło to za sobą obrazę
Boga oraz istotną szkodę dla człowieka i reszty stworzenia.
Grzech protologiczny, dosięgający całej ludzkości, spowodował
brak egzystencji nadprzyr., a więc stan decyzji i czynów
złych moralnie, niezbawienie, potrzebę odkupienia i —»
wcielenia Jezusa Chrystusa, pogłębienie grzeszności strukturalnej
i spol. oraz stan winy w każdej jednostce (pod względem
mor. tylko analog., ale decydującej o nieposiadaniu łaski
uświęcającej); nie przyjmuje się, by skutkiem g.p. była
utrata darów pozaprzyr. (Klemens Aleks., Cyprian, Ambroży,
Leon I Wielki odrzucali śmierć jako skutek g.p.), a także
„większa z natury" skłonność do złych czynów oraz „pożądliwość",
która jest stałą komponentą trudności na drodze do
dobra i wzrasta w przypadku kumulacji wszelkiego zła w historii;
brak darów nadprzyr. wywołuje w każdym człowieku
„skłonność naturalną do zła" (I. Różycki), ciągłe zarzewie
walki wewn. (J. de Fraine), dążenie sfery zmysłowej do ukochania
dóbr skończonych w sposób nieskończony (G. Siewerth),
nieopanowanie zmysłów i popędów (M. Oraison), rodzaj
walki osoby z ludzką naturą (Rahner, Grelot), nadużywanie
wolności tworzące „neg. egzystencja!" (J.B. Metz),
stałą groźbę depersonalizacji (B. Stöckle), trudność wyboru i
tworzenia dobra (Z. Alszeghy, Flick).

Przyjmuje się, że zmaza pierworodna (macula originalis)
obejmuje całą ludzkość na ziemi i każdą jednostkę od chwili
poczęcia; wolni są od niej Chrystus, NMP i —» Jan Chrzciciel
(od momentu nawiedzenia jego matki przez Maryję); g.p. jest
gładzony przez Jezusa Chrystusa - normalnie w —» chrzcie (sakramentalnym
i pozasakramentalnym), także w -» prasakramencie
Kościoła, zwł. co do niemowląt na całej ziemi, które
umierają bez chrztu; w sposób nadzwyczajny g.p. gładzi —» pokuta
i wiara w przyszłego —* Mesjasza (jak w okresie od pierwszych
ludzi do wcielenia), przez znaki rytualne analog, do
chrztu w różnych religiach, a także przez współpracę z niewidzialną
łaską Bożą w tworzeniu dobra (co może mieć miejsce
u niewierzących); będąc zmazą protologiczną g.p. nie powraca
po jego zgładzeniu w śmiertelnym grzechu uczynkowym, jakkolwiek
pojawia się ten sam skutek podstawowy: brak łaski uświęcającej
w komunii z —* Duchem Świętym.

C. UJĘCIA POZATEOLOGICZNE -

1. W ż y c i u s o c j a l n
ym g.p. utożsamia się z brakiem miłości społ.; jest pokonywany
przez wysiłek twórczej miłości, wspieranej przez ewangelię
i Kościół (M. Horkheimer, F. Koneczny, L. Kołakowski,
J. Krucina); ponadto g.p. utożsamia się niekiedy z demonem
niewoli w człowieku, wprowadzającym w stan zniewolenia,
z którego Kościół musi wyzwalać (teologia —> wyzwolenia);
dopatruje się też związków g.p. z deprawacją społeczeństwa
powstałą po pojawieniu się własności prywatnej i pasożytnictwa
na nadwartości pracy (K. Marks).

2. W ż y c i u k u l t u r o w y m g.p. obejmuje pewien kompleks
między twórczością a demonem niszczenia oraz między
wartościami a an ty wart ościami, co domaga się szczególnego
wysiłku kulturotwórczego (Dante Alighieri, Z. Krasiński, T.
Kroński, J.S. Pasierb).

3. W b i o l o g i z m i e źródłem zła ludzkiego ma być wszelkie
wdzieranie się ducha i idei do biosu, co powoduje rozdarcie
w człowieku i potrzebę walki o zachowanie jego harmonii
z przyrodą (F. Nietzsche, L. Klages); w —» rasizmie podstawowe
zło „szlachetnego" człowieka wywodzi się z pomieszania
ras, co narusza instynkt życia, wprowadza chaos w dziedziczenie,
budzi poczucie winy i zarazem potrzebę „odkupienia"
(A. Rosenberg, A. Hitler).

4. Wg e g z y s t e n c j a l i z m u byt przeniknięty jest strukturą
i prawem zmierzania ku nicości, śmierci, cierpieniu, alienacji,
rozdarciu; w człowieku jako —* Dasein wywołuje to
przeżycie winy (das Schuldigsein), a jednocześnie pragnienie
wyzwolenia (S.A. Kierkegaard, M. Heidegger, K. Jaspers,
A. Camus, J.P. Sartre).

5. W p s y c h o l o g i i g.p. bywa wykorzystywany jako
obraz do wyjaśniania stanów psych.: jako —> libido (concupiscentia)
dziecka walczącego z ojcem (—» kompleks), tworzenie
się —» superego, a także jako neurozy, wynikające z dysharmonii
między popędem a duchem, „odkupywane" przez
wartość cierpienia (C.G. Jung) czy też rzutujące na zbiorowość
(S. Freud), oraz jako kształtowanie się w człowieku dobra
i zła, płci i cech opozycyjnych (E. Neumann), jako wysiłek
o uwolnienie się spod absolutnego —» autorytetu, dążenie
do —> autonomii, postępu i zarazem własnej wielkości
idealnej (E. Fromm) i wreszcie jako znak doświadczania wyższych
wartości w życiu osobistym i zbiorowym (J. Pastuszka).

 

A.M. Dubarle, La pluralité des péchés héréditaires dans la tradition augustinienne, REAu 3(1957) 113-136; Cz. Jakubiec, Genesis, Wwa 1957; J. Gross, Geschichte des Erbsündendogmas I-IV, Mn 1960-72; J. de Fraine, La Bible et l'origine de l'homme, Bru 1961; P. Overhage, K. Rahner, Problem der Homintsation, Fr 1961, 19653; Granat DK II 362-407; G. Siewerth, Die christliche Erbsündenlehre, Ei 1964; A. Hulsbosch, Die Schöpfung Gottes. Zur Theologie der Schöpfung, Sünde und Erlösung im evolutlonlstischen Weltbild, W 1965; M. Schmaus, Das Paradies, Mn 1965; A. Martinez Sierra, Pollgenismo y teologia católica en el siglo XX, Ma 1966; A. Klawek, Spór o g.p.. Znak 19(1967) 1378-1396; L. Robberechts, Le mythe d'Adam et le péché originel, P 1967; P. Schoonenberg, Der Mensch in der Sünde, MySal II 845-941; W. Hryniewicz, Współczesne dyskusje na temat pollgenizmu, RTK 16(1969) z. 2, 127-133; H. Rondet, E. Boudes, G. Martelet, Péché originel et péché d'Adam, P 1969; K. Schmitz-Moormann, Die Erbsünde überholte Vorstellung-bleibender Glaube, Ol 1969, tenże, Erbsünde und Evolution, Bochum 1969; U. Baumann, Erbsünde? Ihr traditionelles Verständnis in der Krise heutiger Theologie, Fr 1970; I. Bertinetti, Krisle des Erbsündendogmas, B 1970; J. Byczkowski, Próby reinterpretacji dekretu Soboru Trydenckiego o g.p., RTK 17(1970) z. 2, 77-89; W. Łydka, Poligenizm a g.p., RTK 17(1970) z. 2, 91-104; A. Nossol, Współczesne poglądy na naturę g.p., RTK 17(1970) z. 2, 53-75; K. Rahner, Erbsünde und Monogenismus, w: K.H. Weger, Theologie der Erbsünde, Fr 1970, 176-223; L. Scheffczyk, Wirklichkeit und Geheimnis der Sünde. Sünde - Erbsünde, Au 1970; Z. Alszeghy, M. Flick, // decreto Tridentino sul peccato originale, Gr 52(1971) 595-637; P.M. Diesel, Adam and Eve and the Universe, NY 1971; K. Romaniuk, Nota su Rom. 5,12 (A proposito del problema del male), RiBl 19(1971) 327-334; A. Vanneste, Le dogme du péché originel, Lv 1971; M. Flick, Z. Alszeghy, // peccato originale, Bre 1972, 19742; Granat CB I 194-220; M. Oraison, Dépasser la peur, P 1972; K.H. Weger, Erbsünde heute, Mn 1972; D. Fernández, El pecado original. Mito o realidad?, Valencia 1973; P. Grelot, Péché originel et rédemption, P 1973; J. Ratzinger, Schöpfung und Evolution, w: Dogma und Verkündigung, Mn 1973, 147-160; I. Różycki, Nowa interpretacja dogmatu in sensu recto. Zagadnienie nieśmiertelności w stanie sprawiedliwości pierwotnej, ACr 5-6(1973-74) 465-508; tenże, Tradycja jako norma bliska. Nowa interpretacja orzeczeń trydenckich w sprawie g.p., ACr 5-6(1973-74) 423-450; G. Vandervelde. Original Sin. Two Major Trends in Contemporary Roman Catholic Relnterpretatlons, A 1975; U. Hedinger, Geschaffen und schon gefallen? Kritik des Mythos vom guten Anfang und bösen Fall, Bn 1976; T.B. Łukaszuk, Związek dogmatu g.p. z monogenlzmem w katolickiej teologii ostatniej doby, Wwa 1976; E. Drewermann, Strukturen des Böses I-III, Mn 1977-78, Pa 1984-865; H. Haag, Vor dem Bösen ratlos?, Mn 1978; A. Nossol, Teologia na usługach wiary, Op 1978, 230-246; A. de Villalmonte, El pecado original, Veinticinco años de historia de controversia 1950-1975, Sal 1978; G. Freund, Sünde im Erbe, St 1979; R. Szmydki, Pojecie „concupiscentia" w pismach świętego Tomasza z Akwinu, Lb 1980 (mpsBKUL); B. Pylak, Katolicyzm A-Z, Pz 1982, 19892, 130-131; A.M. Dubarle, Le péché originel, P 1983; H.M. Köster, Urständ, Fall und Erbsünde in der katholischen Theologie unseres Jahrhunderts, Rb 1983 (bibliogr.); J. Kulisz, G.p. w rozumieniu P. Teilharda de Chardin, CT 55(1985) z. 3, 45-59; G. Martelet, Libre réponse à un scandale. La faute originelle, la souffrance et la mort, P 1986; J. Kulisz, Teilhardowskie rozumienie grzechu, Wwa 1986; Cz.S. Bartnik, Chrystus jako sens historii, Wr 1987, 183-201; P. Masset, Réflexion philosophique sur le péché originel, NRTh 120(1988) 879-902; J. Vermeylen, Le mythe d'Adam et Eve, Charleroi 1988.

Podobne prace

Do góry