Ocena brak

Gromada ślimaki

Autor /Anzelm Dodano /21.02.2012

 

Ślimaki, bardziej jeszcze zróżnicowane niż małże, są najliczniejszą gromadą mięczaków i jedyną, jaka z powodzeniem wkroczyła w środowisko lądowe.

Płaszcz i wydzielana przezeń muszla rosną, podobnie jak u jednotarczowców, we wszystkich kierunkach, tak że od strony grzbietowej ciało okryte jest początkowo miseczkowatą muszlą, która następnie przekształca się w rurkowatą muszlę, poszerzającą w miarę wzrostu stopniowo swój przekrój. Z muszli, która otacza worek trzewiowy z narządami wewnętrznymi, może wysuwać się głowa i umięśniona noga ślimaka.

Najbardziej charakterystyczną cechą budowy ślimaków, odróżniającą je nie tylko od jednotarczowców, ale od wszystkich pozostałych mięczaków, jest skręcenie worka trzewiowego, płaszcza i muszli o 180 w stosunku do głowy i nogi. Konsekwencją tego jest zamiana stron ciała: narządy takie jak skrzela i nerki położone pierwotnie po lewej stronie ciała lezą po jego prawej stronie.

Skręcenie szczególnie wyraźnie podkreślają skrzyzowane pnie nerwowe, Podczas gdy u jednotarczowców i innych mięczaków jama płaszczowa i skrzela położone są w tylnej części ciała, u ślimaków, dzięki skręceniu worka trzewiowego, przemieszczone są one w kierunku przednim. W niektórych grupach ślimaków doszło w trakcie ewolucji do częściowego wtórnego odkręcenia worka trzewiowego. Kształt muszli ślimaka odpowiada jej funkcji.

W odróżnieniu od jednotarczowców, u których, w wyniku intensywniejszego przyrostu brzegu muszli w strefie jamy skrzelowej, wierzchołek miseczkowatej muszli wygięty jest do przodu, u ślimaków odgięty jest on ku tyłowi.

W trakcie dalszego wzrostu rurkowatej muszli następuje jej spiralne skręcenie. Przy skręceniu ctała o dokładnie 180". a więc zachowaniu jego zewnętrznej symetrii dwubocznej, prowadzi to do powstania dwubocznie symetrycznej muszli plantspiralnej.

Kiedy skręcenie nie jest całkowite lub przekracza płaszczyznę symetrii, powstaje spirala muszli o charakterze heiikoi-dalnym. Jest ona normalnie prawoskrętna tzn., że gdy patrzymy na muszlę wierzchołkiem skierowaną ku górze, jej ujście znajduje się z prawej strony osi spirali. Tylko w nielicznych przypadkach spirala muszli jest le-woskrętna.

Liczba skrętów muszli jest bardzo zmienna. Jest ona niewielka przy wyraźnym zwiększaniu średnicy kolejnych skrętów, lecz może znacznie się zwiększyć kiedy przyrost średnicy kolejnych skrętów jest niewielki. Spirala muszli może być wieżyczkowata lub (przy niewielkiej liczbie skrętów) stożkowata. Kolejne skręty muszli mogą układać się obok siebie lub obejmować w różnym stopniu skręty powstałe wcześniej.

W tym ostatnim przypadku końcowy skręt może całkowicie zakryć spiralę i muszla ma wtedy kształt wrzecionowaty. Linia styku skrętów na zewnątrz muszli nazywana jest szwem (suturą). Oś skrętów spiraii może być pusta jeśli skręty nie stykają się po wewnętrznej stronie; u podstawy muszli powstaje wtedy centralne zagłębienie nazywane pępkiem.

W większości przypadków skręty stykają Się po swojej wewnętrznej stronie i tworzą oś skrętów, zwaną wrzecionem lub kolumienką, której powierzchnia może być gładka lub pokryta spiralnymi fałdami. Ważną cechą taksonomiczną jest kształt ostatniego skrętu i zarys jego ujścia.

Mozę ono być gładkie i całobrzegie (ujście holostomowe) albo z krótszym lub dłuzszym wycięciem (syfo-nostomowe). Zewnętrzna strona ujścia nazywana jest wargą zewnętrzną, zaś ta położona przy osi skrętów - wargą wewnętrzną.

Tylna strona ujścia, zarówno na wardze zewnętrznej jak i wewnętrznej może być przedzielona szczeliną analną. Całobrzegie ujście prymitywnych ślimaków może być pośrodku opatrzone wcięciem ujściowym. Wcięcie to zarasta później i widoczne jest na bokach skrętów w postaci odrębnego pasma zwanego se-lenizoną.

Powierzchnia muszli ornamenlowana jest oprócz pasm przyrostowych żeberkami, listewkami, rowkami, guzkami i kolcami, ułożonymi albo zgodnie z osią kolumienki, albo spiralnie, tzn, w płaszczyźnie skrętów; przy jednoczesnym występowaniu osiowych i spiralnych elementów ornamentacji powierzchnia muszli jest kratkowana. Wewnętrzna powierzchnia muszli wyścielona warstwą perłową jest gładka.

Ośrodki muszli ślimaków nie wykazują więc nigdy śladów ornamentacji, a ponieważ ma ona czasami znaczenie taksonomiczne, nie są przydatne dla celów identyfikacyjnych.

U ślimaków - w odróżnieniu od malzów, u których zawias, więzadło, ślady przyczepu mięśni zwierających i linii płaszczowej są wskazówkami organizacji anatomicznej części miękkich - muszla, poza kształtem ujścia, nie dostarcza informacji o budowie ciała.

Ponieważ podobne lub prawie identyczne formy muszli pojawiają się w oddalonych systematycznie grupach, jednoznaczne oznaczenie kopalnych ślimaków, szczególnie na ośrodkach, jest niezwykle trudne lub często niemożliwe.  

Pogromada przodoskrzelne (Prosobranchia albo Slreptoneura) Przodoskrzelne odznaczają się spowodowanym skręceniem worka trzewiowego, przednim położeniem jamy skrzelowej i skrzyżowanymi pniami nerwowymi. W najbardziej prymitywnej grupie ślimaków zaliczanych do rzędu Archaeogastropoda dobrze rozwinięta jest jeszcze para skrze! i nerek.

Bardziej postępowe formy, wyodrębnione w rząd Caenogastro-poda, mają jedno skrzele i jedną nerkę, co powoduje, że połowa ciała leżąca bliżej kolumienki muszli jest w porównaniu z zewnątrzną połową ciała wyraźnie zwężona lub silnie zredukowana.

Rząd Archaeogastropoda

Grupa rozwinięta bujnie już w paleozoiku; cechują się zwykle względnie niską muszlą z nielicznymi skrętami i całobrzegim ujściem z wcięciem ujściowym (selemzoną).

Temnodiscus - ordowik i sylur - muszla plani-spiralna, dwubocznie symetryczna, z nielicznymi skrętami. Brzeg ujścia z szeroką zatoką w przedniej części.

Bellerophon - od ordowiku do permu (?trias) - rozdzielony na wiele rodzajów; różni się od Temnodiscus obecnością wcięcia ujściowego i selenizony.

Salpingostoma - od ordowiku do dewonu - muszla o podobnym kształcie jak u Temnodiscus, charakteryzuje się ujściem w formie trąbki.

Maclurites - od ordowiku do dewonu - muszla plaska, skręcona w jednej płaszczyźnie; nieliczne, szybko zwiększające się skręty obejmują szeroki i głęboki, otwarty pępek.

Euomphalus - od ordowiku do karbonu - rozdzielony na wiele podobnych do siebie rodzajów; muszla w postaci spirali złożonej z siedmiu do ośmiu niezbyt ciasno ułożonych skrętów. Pępek szeroki, płaski. Górna powierzchnia skrętów z wąską listewką.

Lesueurilla - ordowik - różni się od Euom-phaius ostatnim skrętem nie przylegającym do skrętu wcześniejszego.

Eccyliopterus - ordowik - muszla w postaci luźnej, prawie płaskiej spirali złożonej z nie stykających się ze sobą trzech do czterech skrętów

Straparollus - od ordowiku do kredy - kształt muszli bardzo zmienny, w postaci płaskiej do stożkowatej skrętki złozonej ze skrętów o kolistym przekroju poprzecznym. W porównaniu z wyżej przedstawionymi, bardzo zmiennymi i prawie wyłącznie paleozoicznymi formami, bardziej długowieczny krąg form zaliczanych do Pleurotomaria cechuje wyraźnie stożkowaty kształt muszli złożonej z niezbyt licznych skrętów z zawsze widoczną selenizoną.

Pleurotomaria - od jury do dziś - muszla stożkowata, umiarkowanie wysoka, ze skrętami spłaszczonymi po stronie zewnętrznej; na powierzchni spiralne prążki, często też spiralny rząd guzków i pasma przyrostowe; seleni-zona wyraźna, blisko szwu. Podobne formy bardzo rozpowszechnione w kredzie.

Worthenia - od dewonu do triasu - skrętka względnie wysoka, skręty ułożone schodkowa-to z dwiema spiralnymi listewkami; selenizona biegnie pod górną listewką.

Euryzone - od ordowiku do dewonu - muszla niska o płaskich bokach i uderzająco szerokiej selenizonie.

Ptychomphalina - dewon i karbon - muszla z wolniej powiększającymi się kolejnymi skrętami i wąską, peryferycznie położoną seleni-zoną.

Mourlonia - karbon - muszla ze spłaszczonymi bokami i umiarkowanie wysoką skrętką, rozdętą dolną częścią i wąską, peryferycznie położoną selenizoną.

Trochonema i Cyclonema - od ordowiku do dewonu - skrętki podobne jak u Pleurolomarii, umiarkowanie wysokie, stożkowate; odróżniają się brakiem selenizony. Skręty mają wypukłe boki i są często ornamentowane spiralnymi pasmami lub listewkami.

Murchisonia - od ordowiku do triasu - rozdzielone na wiele rodzajów; podobnie jak Pleurotomarie odznacza się dobrze wykształconą selenizoną, cechuje się jednak większą wysokością wieżyczkowatej muszli, czym różni się od pozostałych paleozoicznych Archae-ogastropoda.

Naticopsis - od syluru do triasu - i Praenatica - od syluru do dewonu - skrętka bardzo mała i prawie kulisty ostatni skręt, przez co są w jakimś stopniu podobne do przedstawicieli dzisiejszego rodzaju Natica, z którymi nie mają jednak nic wspólnego.

Platyceras - od syluru do karbonu - muszla z dużym ostatnim skrętem w kształcie trąbki lub rogu; skrętka prawie całkowicie zredukowana.

Platyostoma - ordowik - forma wyjściowa do Platyceras z nieco lepiej rozwiniętą skrętką.

Nerita - od triasu do dziś - przy takim samym kształcie muszli jak Neritopsis różni się brakiem ścian wewnętrznych skrętów, tak że wewnątrz muszli powstaje nie podzielona przestrzeń, a jej spiralny charakter zaznaczony jest jedynie zewnętrznym szwem skrętów. Nerita występuje także w wodach brakicznych, a nawet słodkich i jest ważną skamieniałością trzeciorzędową.

Trochus - od triasu do dziś - nazwa zbiorcza dla grupy podobnych do siebie rodzajów ślimaków szczególnie licznie reprezentowanych począwszy od kredy; muszla umiarkowanie wysoka, skrętka stożkowata ze spłaszczonymi bokami i płaską kanciastą podstawą, odgraniczoną ostro od skrętki peryferyczną krawędzią.

Ujście małe, czworokątne, najczęściej rombowe. Powierzchnia ornamentowana spiralnymi listewkami, rzędami guzków i wyraźnymi pasmami przyrostowymi; elementy te razem z promienistymi żeberkami tworzą często kratkowany wzór.

Neritopsis - od triasu do dziś - muszla podobnie jak u Naticopsis z małą skrętką i kulistym ostatnim skrętem. Różni się zgrubiałą i wywiniętą wewnętrzną wargą ujścia.

Turbo - od triasu do dziś - przy podobnym do Trochus kształcie muszli różni się wypukłymi bokami skrętów, brakiem peryferycznej krawędzi i okrągłym ujściem.

Eucyclus- od triasu do wczesnego trzeciorzędu- muszla z wyzszą, często prawie wieżycz-kowatą skrętką i wypukłymi skrętami z pięcioma, często granulowanymi spiralnymi listewkami,

Amberleya - trias i jura - przy takim samym jak u Eucycluskształcie muszli różni się guzowatą krawędzią spirali.

Ditremaria - jura - skrętka niska ze sctiod-kowato schodzącymi, nielicznymi skrętami; pępek otwarty; powierzchnia spiralnie pasem-kowana. Szczątkowa selenizoną i rozwidlone wcięcie ujściowe w peryferycznej części ostatniego skrętu.

Tendencja do redukcji skrętki (Platyceras, Nerita) wyrażona jest ekstremalnie u Fissurella - od trzeciorzędu do dziś, której miseczkowa-ta muszla pozbawiona jest skrętki. Zarys muszli owalny. Otwór na wierzchołku stożka muszli jest reliktem po selen/zonie,

Haliotis - od trzeciorzędu do dziś - torma także bez skrętki. Muszla płaska, w kształcie ucha ze spiralnym rzędem okrągłych otworów odpowiadających nie zarośniętym' odcinkom pasma analnego (selenizony).

Rząd Caenogastropoda W paleozoiku przedstawiciele tego rzędu pozostają w cieniu liczniej w tym czasie reprezentowanych Archaeogastropoda i wielką różnorodność rozwijają dopiero w kredzie, Prze-wazają wśród nich formy o wieżyczkowatych muszlach z licznymi skrętami.

W miarę przy bywania form bardziej inwolutnych muszle stają się wrzecionowate i skrętka ulega skróceniu. Ujście może być holostomowe lub syfo-nostomowe. Wcięcia ujściowego i selenizony brak.

Podrząd Mesogastropoda

Podrząd ten obejmuje wielką różnorodność torm, o muszlach od wiezyczkowatych do silnie inwolutnych i wrzecionowatych z ujściami częściowo holostomowymi, częścfowo syfono-stomowymi,

Subulites - od ordowiku do dewonu - muszla wąska, wieżyczkowata, z nielicznymi, lecz wysokimi skrętami, o słabo wypukłych bokach, Ujście holostomowe, podłużnie owalne.

Lanthinopsis- od dewonu do permu - różni się ciaśniejszymi skrętami; muszla względnie gruboskorupkowa,

Loxonema - od ordowiku do triasu - muszla wąska, wieżyczkowata z licznymi skrętami; boki skrętów umiarkowanie wypukłe. Ujście holostomowe. Powierzchnia gładka. Rozdzielone na wjele podobnych do siebie rodzajów. Loxonema jest grupą wyjściową Mesogastropoda.

Pseudomelania - od triasu do kredy - różni się od Loxonema bardziej spłaszczonymi skrętami i płytszym szwem,

Zygopleura - trias i jura - różni się od Loxo-nema muszlą opatrzoną płaskimi osiowymi żeberkami.

AHocosmia - trias i jura - ma taki sam kształt muszli, lecz na powierzchni delikatne spiralne pasemka.

Turritella - od kredy do dziś, formy wyjściowe od dewonu - muszla wąska, wieżyczkowata z licznymi skrętami i wyraźnymi spiralnymi listewkami. Ujście holostomowe, okrągłe.

Haustator - od kredy do dziś - różni się bardziej czworokątnym ujściem.

Mesalia - od kredy do dziś - muszla o ciaśniej zwiniętych skrętach, wieżyczkowata. Krąg torm zblizonych do Turritella nabiera od końca kredy coraz większego znaczenia i jest szczególnie liczny i szeroko rozprzestrzeniony w trzeciorzędzie,

Vermetus - od jury do dziś - aberrantna forma pochodna od Turritella. Skręty początkowe są jeszcze podobne jak u Turritella, potem jednak spirala rozwija się do postaci nieregularnie powyginanej rurki przypominającej rurki pierścienic (serpulidów).

Bliska Turritella jest również Paraglauconia - jura i kreda - o umiarkowanie wąskiej, wieży-czkowatej muszli, której boki pokryte są dwoma spiralnymi rzędami guzków, pomiędzy którymi mogą występować także osiowe żeberka. Wąska wieżyczkowata muszla złożona z licznych skrętów charakteryzuje także formy z kręgu Cerithium, których z reguły ukośnie czworokątne ujścia opatrzone są krótkim kanałem syfonalnym.

Procerithium - jura - forma mała z kratkowaną ornamentacją muszli, złożoną z osiowych i spiralnych rzędów guzków.

Tympanotonos - od kredy do dziś - ma pogrubione ujście z prostym kanałem syfonalnym na krawędzi przedniej i licznymi spiralnymi listewkami na płaskich bokach skrętów.

Cerithium - od kredy do dziś - rozdzielony na liczne rodzaje; ma ukośnie czworokątne ujście z krótkim kanałem syfonalnym. Ornamentacja zmienna, złożona z rzędów guzków osiowych i spiralnych.

Campanile - od górnej kredy do dziś - mogą osiągać bardzo duże rozmiary. Boki skrętów spłaszczone. Tuż pod szwem rząd grubych spiralnych guzków. Ujście ukośne z krótkim kanałem syfonalnym.

Nerinea - jura i kreda - nazwa zbiorcza dla kręgu form rozdzielonego na wiele rodzajów. Muszla wieżyczkowata z licznymi skrętami, wąska do bardzo wąskiej. Boki skrętów spłaszczone, niekiedy lekko wklęsłe, tak że szwy pomiędzy skrętami mogą być lekko wyniesione. Powierzchnia przeważnie gładka.

Ujście czworokątne, zakrąglone z rowkiem w przedniej części, nie wydłużonym jednak w kanał syfonalny. Charakterystyczne są wydatne fałdy kolumienki, dzięki którym światło muszli może być znacznie zawężone.

Liczba, kształt i ułożenie tych wewnętrznych fałdów są ważnymi cechami rodzajowymi. Nerineidy były mieszkańcami ruchliwych płytkich mórz tacji wapiennej. Występują często w nagromadzeniach skałotwórczych (wapienie nerineo-wejury i kredy). Ważne także jako skamieniałości przewodnie.

Aporhais - od kredy do dziś - skrętka umiarkowanie wysoka, ciasno zwinięta, wieżyczkowata. Ostatni skręt obejmuje także część ba-zalną przedostatniego skrętu. Ujście wąskie, syfonostomowe z umiarkowanie wydłużonym kanałem syfonalnym. Warga wewnętrzna pogrubiona. Warga zewnętrzna z dwoma lub większą liczbą palczastych wyrostków. Boki skrętów pokryte osiowymi guzkami.

Harpagodes - jura i kreda - ma na końcu dużego, rozdętego ostatniego skrętu grube spiralne listewki, które przedłużają się na zewnętrznej wardze w pięć palczastych wyrostków.

Anchura - jura i kreda - i Drepanocheilus - kreda i starszy trzeciorzęd - mają skrętki nieco wyzsze. wiezyczkowate i mniej rozdęte ostatnie skręty. Na bokach skrętów dwie spiralne listewki, często także rzędy guzków. Wargi zewnętrzne skrzydełkowato rozszerzone, z jednym lub dwoma palczastymi wyrostkami. Wyrostek syfonalny z kanałem silnie wydłużony.

U najstarszego przedstawiciela form z kręgu Aporrhais, jura i kreda - wiezycz-kowata skrętka jest jeszcze smuklejsza i wyższa; ostatni skręt nie jest powiększony; wyrostek z kanałem syfonalnym długi. Na boku każdego skrętu jedna spiralna listewka i pojedynczy długi kolec.

Spinigera - Tibia - od górnej kredy do dziś - skrętka wieżyczkowata. wysmukla; powierzchnia gładka lub ze słabym osiowym żeberkowaniem. Ujście długie, wąskie, sytonostomowe z kanałem syfonalnym na krótkim wyrostku. Skrzyde-łkowato rozszerzona warga zewnętrzna bez wyrostków, zachodzi w postaci okapu na muszlę, czasami aż po jej wierzchołek.

Strombus - od górnej kredy do dziś - muszla bardzo duża. W porównaniu z Tibia skrętka jest krótsza; duży ostatni skręt obejmuje baza-Iną część skrętki. Ujście sytonostomowe z krótkim wyrostkiem syfonalnym. Warga zewnętrzna skrzydełkowato rozszerzona, zachodzi często na skrętkę. Powierzchnia gładka, często ze spiralnym rzędem guzków.

Cypraea - od trzeciorzędu do dziś - występująca u Tibia i Strombus tendencja do zachodzenia rozszerzonej wargi zewnętrznej na skrętkę jest tu rozwinięta tak dalece, że ostatni skręt obejmuje całkowicie skrętkę. Efektem tego jest jajowata muszla z niewidocznymi skrętami. Ujście wąskie, szczelinowate, sytonostomowe, lecz bez wyrostka syfonalnego.

Natica - od jury do dziś - skrętka mała, niska, z nielicznymi skrętami; ostatni skręt duży, kulisty, obejmuje bazalną część skrętki. Ujście duże i szerokie, owalne do kolistego, holos-tomowe. Powierzchnia gładka z wyraźnymi pasmami przyrostowymi. Natica przypomina bardzo kształtem ślimaki z grupy neritop-sidów. Kwestia przynależności triasowych przedstawicieli tej grupy do rozdzielonego na szereg rodzajów kręgu form Natica pozostaje nie rozstrzygnięta.

W jurze, a przede wszystkim w kredzie, niektóre z form zaliczanych do tego kręgu są bardzo liczne. Skrętka u nich jest jeszcze nieco wyższa i większa, a ostatni skręt mniej rozdęty. 2. Widoczne jest to przede wszystkim u Ampułlina - od jury do trzeciorzędu - (patrz str. 21) o schodkowato nałożonych na siebie skrętach, i u Tylostoma - kreda - form osiągających po części duże rozmiary, odznaczających się względnie dużą skrętką i spłaszczonymi bokami skrętów.

Cassis - od górnej kredy do dziś - skrętka niska, mała i duży, rozdęty, jajowaty ostatni skręt z syfo-nostomowym szerokim ujściem, bez wyrostka syfonalnego. Warga wewnętrzna zgrubiała, podobnie jak ząbkowana warga zewnętrzna.

Ficus - trzeciorzęd do dziś - przy podobnym kształcie muszli ma wykształcony wyrostek z kanałem syfonalnym i powierzchnię ornamentowaną w kratkowany wzór. Zupełnie innym kształtem muszli odznaczają się należące do Mesogastropoda pod względem anatomicznej organizacji części miękkich przedstawiciele rodzajów, które przeszły do środowisk słodkowodnych i częściowo także do naziemnego trybu życia:

Hydrobia - od jury do dziś - muszla mała z umiarkowanie wysoką skrętką z nielicznymi skrętami. Boki skrętów słabo wypukłe; ostatni skręt nie powiększony. Ujście holostomowe, owalne. Powierzchnia gładka. Hydrobia żyje przeważnie w wodach brakicznych i słodkich. W trzeciorzędzie ma znaczenie skałotwórcze (warstwy hydrobiowe).

Viviparus {Pa/udina = zyworódka) - od jury do dziś - muszla średnich rozmiarów, złożona z nielicznych skrętów; ostatni skręt względnie duzy, nie zachodzący na skrętkę. Boki skrętów silnie wypukłe, szwy głębokie. Ujście szerokie, owalne, holostomowe; na powierzchni wyraźnie linie przyrostowe. Formy słodkowodne, niekiedy brakiczne. W trzeciorzędowych osadach słodkowodnych czasami liczne,

Pomatias - od trzeciorzędu do dziś - kształt muszli podobny jak u Vivipaws, jednak mniejszych rozmiarów. Powierzchnia z delikatnymi osiowymi i spiralnymi pasemkami, Ujście holostomowe, prawie koliste. Przeszły do życia naziemnego.

Podrząd Neogastropoda Pierwsi przedstawiciele pojawili się w górnej kredzie i do dziś wykształcili wielkie bogactwo form. Przeważają muszle wiezyczkowate i wrzecionowate. Ujście zawsze sytonostomo-we, często i długim kanałem syfonalnym.

Murex - od trzeciorzędu do dziś - skrętka umiarkowanie wysoka z dużym skrętem końcowym. Muszla zawsze wyraźnie ornamentowana spiralnymi pasmami i osiowymi żeberkami, na których często występują guzki i kolce. Kanał sytonalny na umiarkowanie długim wyrostku. Ujście małe, owalne, ze zgrubiałymi wargami: warga zewnętrzna ząbkowana. Formy wyjściowe w górnej kredzie. Rozdzielony na szereg rodzajów na podstawie ornamentacji muszli.

Buccinum (trąbik) - od trzeciorzędu do dziś - skrętka względnie wysoka złożona z równomiernie powiększających się skrętów; ostatni skręt nie powiększony. Ujście szerokie, owalne, z szerokim, krótkim kanałem syfonalnym. Ornamentacja w postaci kratki złozonej z licznych spiralnych prążków i rzadkich falistych osiowych grzbiecików.

Nassa - od górnej kredy do dziś - muszla podobna jak u Buccinum lecz mniejsza. Ornamentacja również w postaci kratki, jednak z liczniejszymi, ciasno ułożonymi, wyraźnymi żeberkami osiowymi,

Fusinus - od górnej kredy do dziś - skrętka wysmukła, wiezyczkowata z bardzo wysokim ostatnim skrętem. Boki skrętów wypukłe ozdobione spiralnym prążkowaniem z rzędem guzków i słabo wyrażonymi osiowymi żeberkami. Ujście owalne, często z długim wyrostkiem syfonalnym.

Clavilithes - trzeciorzęd - przy podobnym kształcie muszli różni się bardziej spłaszczonymi bokami skrętów i słabszą ornamentacją powierzchni, która może być całkiem gładka z niewyraźnymi pasmami przyrostowymi.

Aąuilofosus - trzeciorzęd - przy podobnym kształcie muszli ma silnie wypukłe boki skrętów. Wyraźne spiralne prążkowanie powierzchni, niekiedy osiowe żeberka. Ujście owalne z niezbyt długim wyrostkiem syfonalnym,

Tudicla - od górnej kredy do dziś - ma podobnie ujście z długim wyrostkiem syfonalnym, jednak jej skrętka jest niska i mała. Ostatni skręt jest duży i szeroki, opatrzony grubą spiralną listwą z dużymi guzkami lub kolcami.

Oliva - od górnej kredy do dziś - muszia wysmukła, jajowata do prawie cylindrycznej, zbudowana prawie w całości z ostatniego skrętu i bardzo małej pozostałej części skrętki. Ujście długie i wąskie rozszerza się ku przodowi i kończy szerokim wycięciem nie przedłużonym w wyrostek syfonalny. Powierzchnia gładka. Formy z kręgu Olm rozdzielone są na liczne podobne do siebie rodzaje.

Vołutilithes - od górnej kredy do trzeciorzędu - podobny do OHva pod względem budowy ujścia: jest ono długie, wąskie i kończy się w przedniej części szerokim wycięciem nie wydłużonym w wyrostek syfonalny. Jednak w odróżnieniu od 0!iva skrętka złożona z nielicznych skrętów fest względnie wysoka i wysmukla.

Skręty ułożone są względem siebie schodkowato, gdyz ich górne powierzchnie są poziomo spłaszczone i ograniczone spiralną krawędzią opatrzoną kolcami, Od kolców ku przodowi muszli odchodzą osiowe żeberka. Ostatni skręt jest znacznie większy od reszty skrętki i przechodzi w szerokie wycięcie ujścia.

Na kolumience występuje od trzech do pięciu fałd, przechodzących także na wargę wewnętrzną. Vo!utHithes podobny jest kształtem do żyjącej Voluta i podobnie jak ona i wszystkie pozostałe ślimaki z tego kręgu może osiągać znaczne rozmiary. Formy te cechuje w trzeciorzedzie i dziś bujny rozwój.

Wspomnieć tu jeszcze należy Vo!utispina - od górnej kredy do dziś - która przy takim samym kształcie muszli ma spiralnie prążkowane boki skrętów.

Turris - od trzeciorzędu do dziś - muszla umiarkowanie wysmukła, wysoka, wieżyczkowata; ostatni skręt niezbyt powiększony. Boki skrętów umiarkowanie wypukłe. Powierzchnia ornamentowana spiralnymi prążkami i wyraźnymi pasmami przyrostowymi, niekiedy także delikatnymi osiowymi żeberkami.

Ujście niezbyt duże, owalne i dobrze wykształconym wcięciem analnym, w części przedniej przechodzi w szeroki, niezbyt długi wyrostek z kanałem syfonalnym. Kolumienka bez i a-łdów. Warga zewnętrzna nie pogrubiona, z głębokim, wąskim wcięciem, przypominającym wcięcie analne u Archaeogastropoda. Gatunki ważne jako skamieniałości przewodnie przede wszystkim dla miocenu,

Conus - od trzeciorzędu do dziś - ma zwykle bardzo niską, widoczną z zewnątrz skrętkę i bardzo wysoki, cieniejący ku przodowi, stożkowaty ostatni skręt. Ujście długie i wąskie, zakończone z przodu szerokim wcięciem, przedłużającym się w wyrostek syfonalny. Powierzchnia muszli gładka.

Terebra - od trzeciorzędu do dziś - muszla wysmukła, wieżyczkowata złożona z licznych skrętów; ostatni skręt nie jest powiększony. Boki skrętów spłaszczone; powierzchnia muszli gładka z rzadkimi, delikatnymi żeberkami osiowymi. Ujście małe, skośnie owalne z szerokim przednim wcięciem bez wyrostka sytonalnego. Kształtem przypomina nerineidy.

Z ogromnego bogactwa ślimaków przodoskrzelnych przedstawiliśmy powyżej zaledwie małą próbkę łorm typowych. Już nawet z niej widać, że w starszym paleozoiku bujnie rozwinięte były prymitywne Archaeogastropoda, obok których podrzędną rolę odgrywali przedstawiciele Caenogastropoda.

W młodszym paleozoiku i starszym mezozoiku nastąpił znaczący regres ślimaków przodoskrzelnych i od młodszego mezozoiku zaznaczył się trwający do dziś rozwój postępowych grup Archaeogastropoda i przede wszystkim Caenogastro-poda, tak że w trzeciorzędowych zespołach skamieniałości ślimaki przodoskrzelne są dominującymi organizmami.

Podgromada Euthyneura Przedstawiciele tej podgromady charakteryzują się odkręceniem worka trzewiowego w trakcie rozwoju osobniczego, w związku z czym jama skrzelowa znajduje się u nich za sercem, po prawej stronie ciała, a pnie nerwowe nie są skrzyżowane.

Formy te wywodzą się ze ślimaków przodoskrzelnych i odkręcenie worka trzewiowego nastąpiło u nich wtórnie. Wskazuje na to nie tylko organizacja ich części miękkich, lecz także ich późniejsze pojawienie się w czasie geologicznym. Podczas gdy ślimaki przodoskrzelne są dobrze rozwinięte juz w ordowiku, pierwsze rzadkie formy prymitywnych Euthyneura pojawiają się dopiero w karbonie.

Nadrząd tyloskrzelne (Opisthobranchia)

Rzadkie i problematyczne formy zaliczane do tyloskrzelnych pojawiają się po raz pierwszy w karbonie; bezdyskusyjni przedstawiciele tej grupy znani są od triasu. W pełni wykształcone muszle występują tylko u prymitywniej-szych tyloskrzelnych; u form bardziej postępowych muszla może być w różnym stopniu zredukowana lub całkowicie wyeliminowana. W porównaniu z przodoskrzelnymi, tyloskrzelne mają jako skamieniałości daleko mniejsze znaczenie i większą rolę odgrywają tylko w późniejszym mezozoiku.

Położona po prawej stronie ciała jama skrze-lowa otwiera się ku tyłowi. Ujście muszli jest zawsze holostomowe z tendencją do rozszerzania się w tylnej części. Muszla jest w związku z tym bardziej inwolutna i ma inny sposób wzrostu niż u przodoskrzelnych.

Actaeonina - karbon. od triasu do jury - skrętka jeszcze względnie dobrze wykształcona, wysoka, tylko w niewielkim stopniu otoczona przez ostatni skręt, który jest wysoki, jajowaty. Ujście wąskie, długie.

Actaeonella - od triasu do kredy - muszla duża, gruboskorupkowa. Duży, owalny i względnie szeroki ostatni skręt otacza w znacznym stopniu skrętkę, której widoczny jest tylko niewielki fragment. Ujście wąskie i długie. Warga zewnętrzna i wewnętrzna równolegle. Warga wewnętrzna z trzema daleko ku przodowi wystającymi fałdami kolumienki.

Trochactaeon - kreda - bardzo podobny, z dużą, gruboskorupkową muszlą; różni się nieco wyższą skrętką. Obydwa rodzaje częste i typowe dla kredy (szczególnie kredy Gosau).

Clnulla - kreda - forma mała, cienkoskorup-kowa. Widoczna tylko niewielka część skrętki. Ostatni skręt kulisty, wydęty.

Acera - od kredy do dziś - forma również mala i cienkoskorupkowa z większym, jajowatym ostatnim skrętem, otaczającym prawie całkowicie skrętkę. Ujście duże, w przedniej części rozszerzone. Powierzchnia gładka.

Bulla - od kredy do dziś - forma mała, cienkoskorupkowa. Wydęty, jajowaty ostatni skręt całkowicie obejmuje skrętkę. Ujście duże. ku przodowi rozszerzające się. Powierzchnia gładka.

W porównaniu z gruboskorupkowymi muszlami kredowych ślimaków akteonidowych, małe formy z kręgu Bulla wykazują tendencję do redukcji muszli. Proces ten prowadzi z jednej strony do ślimaków skrzydłonogich (Ptero-poda), u których pozostał jedynie mały rudy-ment muszli, a noga przekształciła się w parę skrzydełkowatych wyrostków.

Są to pływające formy oceaniczne (pelagiczne), których delikatne skorupki nie zachowują się w stanie kopalnym. Takie uwstecznianie muszli doprowadziło do powstania wielkiej różnorodności form nagich ślimaków morskich, dla których również nie ma żadnej dokumentacji kopalnej.

Nadrząd plucodyszne (Pulmonata)

Grupa ślimaków wywodząca się z prymitywnych tyloskrzelnych, która przystosowała się do życia na lądzie. Skrzela uwstecznione, a ścianka jamy skrzelowej, położonej po prawej stronie ciała przekształcona w organ pozwalający oddychać powietrzem atmosferycznym,

Najwcześniejsze, rzadkie okazy płucodysznych znane są z karbonu, jednak dopiero w trzeciorzędzie, okresie znanym z szerokiego występowania dobrze udokumentowanych osadów lądowych i słodkowodnych, ślimaki te odgrywają także jako skamieniałości większą rolę.

Lymnaea - od trzeciorzędu do dziś - rozdzielone na szereg rodzajów. Muszla wysoka z ostrym wierzchołkiem; skrętka złożona z nielicznych skrętów; ostatni skręt duzy, jajowato wydęty. Cienkoskorupkowe o gładkiej powierzchni z delikatnymi pasmami przyrostowymi.

Physa - od jury do dziś - kształt muszli ma taki sam jak u Lymnaea, lecz jest lewoskrętna.

Planorbarius - od trzeciorzędu do dziś - spirala muszli dyskoidalna, skręcona prawie w jednej płaszczyźnie.

Gyraulus - od jury do dziś - forma mała, z płaską, niekiedy umiarkowanie wydętą skrętką i ujściem szerszym niż u Planorbarius. Wspomniane rodzaje żyją w środowisku słodkowodnym, lecz przeszły do niego wtórnie ze środowiska lądowego, jak wskazują na to ich „płuca". Ślimakami lądowymi są, obok nieznanych w stanie kopalnym ślimaków nagich, wyjątkowo różnorodne i znane od kar-bonu Helicidae.

Helix (gatunkiem typowym jest pospolity winniczek) - takson zbiorczy. Na podstawie sposobu wykształcenia pępka i kształtu ujścia wyodrębnione zostały liczne rodzaje; ich wspólną cechą jest mała skrętka złożona z nielicznych skrętów. Wymienimy tu:

Trichia - od trzeciorzędu do dziś - z względnie licznymi skrętami, dużym ostatnim skrętem i otwartym pępkiem, oraz Cepaea - od trzeciorzędu do dziś - (np. dzisiejszy wstężyk) z nielicznymi skrętami w małej skrętce, względnie dużym ostatnim skrętem i zakrytym pępkiem.

Succinea (bursztynka) - od trzeciorzędu do dziś - forma mała, cienkoskorupkowa. Skrętka mała, złożona z kilku skrętów i duży, nieco rozdęty ostatni skręt; ujście szerokie, owalne.

Pupilla - od trzeciorzędu do dziś - forma mata, wysoka. Boki skrętki wypukłe, wierzchołek zaokrąglony; przednia część muszli prawie cylindryczna. Ujście małe, koliste z pogrubionym brzegiem.

Clausilla - od trzeciorzędu do dziś - muszla wysmukła, wieżyczkowata z licznymi skrętami. Ujście małe z pogrubionym brzegiem. Powierzchnia muszli często osiowo prążkowana lub żeberkowana. Wierzchołek przytępiony. Spirala muszli najczęściej lewoskrętna.

Podobne prace

Do góry