Ocena brak

Gromada głowonogi

Autor /Anzelm Dodano /22.02.2012

 

Glowonogi są trzecią, po małżach i ślimakach, niezwykle zróżnicowaną gromadą muszlo-wych mięczaków o długiej historii geologicznej. Jako skamieniałości są one jeszcze ważniejsze niż dwie wspomniane grupy. Za klasycznych przedstawicieli tej gromady uważa się zwykle mątwy, co jest o tyle jednostronne, że chociaż reprezentują one najbardziej zróżnicowaną grupę głowonogów żyjących w dzisiejszych morzach, to są to nietypowe mięczaki w tym sensie, że brak im otaczającej ciało muszli.

W odróżnieniu od małżów i ślimaków, których wszystkie grupy rozwijają się aż po dzień dzisiejszy, głowonogi szczyt swojego rozwoju miały w przeszłości geologicznej Ziemi i tylko nieliczne boczne linie rozwojowe przeżyły do naszych czasów.

Podobnie jak u małżów i ślimaków również ciało głowonogów okryte było pierwotnie muszlą, której budowa miała wpływ na organizację części miękkich. Także organizację bezmuszlowych mątw i kałamarnic można zrozumieć dopiero wówczas, kiedy wyjdzie się z planu budowy ciała głowonogów muszlo-wych.

Początkową muszlą głowonogów jest, podobnie jak u ślimaków, miseczkowata lub kołpako-wata skorupka, która przez przyrost na krawędziach i powiększanie rozmiarów przekształca się stopniowo w rurkowatą muszlę.

Jeśli jednak u ślimaków worek trzewiowy w miarę wzrostu dopasowuje się do przyrostu muszli i wydłuża robakowato, wypełniając ją całkowicie, to u głowonogów ciało pozostaje zwarte i przesuwa się do przodu w miarę wydłużania się rurki muszli. Opuszczane odcinki muszli przedzielane są poprzecznymi ściankami zwanymi przegrodami albo septami. Przegrody rozmieszczone są w równych odstępach.

W ten sposób muszla składa się z podzielonej na komory części początkowej, zwanej fra-gmokonem, i części końcowej wypełnionej ciałem, zwanej komorą mieszkalną. Linia styku krawędzi przegrody ze ścianą muszli nazywana jest linią przegrodową. Nie jest ona widoczna na powierzchni muszli, lecz na ośrodkach gdzie widoczna jest w postaci delikatnego szwu.

Tylna część ciała przytwierdzona jest do komory początkowej. Jest to stały punkt przytwierdzenia, zaś w miarę przesuwania się ciała do przodu, jego tylna część wytwarza sznur tkanek z naczyniami krwionośnymi zwany syfonem, który przechodzi przez wszystkie komory aż do komory mieszkalnej. Przegrody są zatem w pewnym sensie przebite syfonem. Sznur sylonalny umożliwia fizjologiczny kontakt ciała z opuszczonymi przezeń komorami, które w ten sposób nie są całkowicie wyłączone z procesu przemiany materii.

Ostatnie z opuszczonych przez ciało komór wypełnione są płynem, który w dalszej fazie rozwojowej zostaje wyparty przez gaz. Komory wypełnione gazem zwiększają wyporność muszli, zaś zmiany ciśnienia gazu w komorach i objętości płynu komorowego wydzielanego przez syfon umożliwiają gło-wonogowi zmianę głębokości zanurzenia w wodzie. Muszla z fragmokonem funkcjonuje zatem jako urządzenie hydrostatyczne pozwalające głowonogom zmieniać głębokość zanurzenia.

Dzięki szczególnej budowie muszli, głowonogi mogły przejść od typowego dla mięczaków pełzającego trybu życia do swobodnego pływania. Umięśniona noga, jaka cechuje małże i ślimaki, została przekształcona w bardzo typowy sposób. Z jej tylnego odcinka rozwinęły się dwa muskularne płaty, zrośnięte u ujścia jamy skrzelowej w rurkę zwaną lejkiem. Rytmiczne wpompowywanie i wypompowywanie wody z jamy skrzelowej przez lejek umożliwia, na zasadzie odrzutu, aktywne pływanie.

Przedni odcinek nogi został zmodyfikowany w chwytne ramiona, które pomocne są głowonogom przy pełzaniu i przyczepianiu się do podłoża. Stąd nazwa - głowonogi. Noga przetworzona w lejek i aparat chwytny oraz podzielona na komory muszla z syfonem, to najbardziej charakterystyczne cechy głowonogów, reprezentujących najwyżej rozwiniętą grupę muszlowych mięczaków.

Głowonogi opatrzone muszlami z przegrodami pojawiają się już w górnym kambrze i do końca kredy są reprezentowane przez wielką różnorodność form. Jedyną reliktową formą, która przeżyła do dziś jest lodzik (Nautilus).

Od mezozoiku do dziś rozwinęły się natomiast bezmuszlowe mątwy i kałamamice, których prymitywni przedstawiciele pojawili się w młodszym paleozoiku.

Przy klasyfikacji głowonogów muszlowych ważny jest przede wszystkim kształt muszli. Może to być stożkowata rurka prosta (ortokon), zagięta w formie rogu (cyrtokon). bądź spiralnie zwinięta luźno (gyrokon) lub ciasno (nauti-lokon). Z nielicznymi wyjątkami spirala muszli jest dwubocznie symetryczna i zwinięta w jednej płaszczyźnie (planispirala). Muszla może być zwinięta w kierunku przednim ponad końcem głowy (egzogastrycznie) lub w kierunku tylnym (endogastrycznie). Typowe jest eg-zogastryczne zwinięcie muszli.

Kolejną ważną cechą jest typ budowy syfonu. Sznur syfonalny może przechodzić przez ściany przegród centralnie albo mniej lub bardziej peryferycznie. W miejscu, w którym syfon przechodzi przez przegrodę powstają różnie wykształcone wapienne lejki (kołnierzyki) otoczone tkanką sznura syfonalnego. Pomiędzy lejkiem syfonalnym i następną przegrodą sznur syfonalny otoczony jest najczęściej skó-rzastą rurką. Sznur syfonalny może być bardzo szeroki lub silnie zwęzony.

W jego obrębie może dojść do zwapnienia ścian naczyń. Także światło komór gazowych może być zawężone złogami wapiennymi wytrąconymi wtórnie przez sznur syfonalny. Ważna jest wreszcie, przede wszystkim u wyżej rozwiniętych głowonogów muszlowych, budowa przegród i przebieg linii przegrodowej.

Podgromada lodzikowate (Nautiloidea)

Silnie zróżnicowana grupa, występująca w całym paleozoiku i mezozoiku. Do dziś przetrwała jedna reliktowa forma. Muszla może być ortokonowa, cyrtokonowa lub spiralnie zwinięta. Sznur syfonalny rozmaicie wykształcony, wąski lub umiarkowanie szeroki.

Występujący w górnym kambrze krąg form zaliczanych do Ellesmerocerida charakteryzuje się małym, cyrtokonowo wygiętym fragmo-konem z ciasno ułożonymi przegrodami i umiarkowanie szerokim syfonem, położonym po brzusznej stronie muszli i względnie dużą komorą mieszkalną. Jest to wyjściowa grupa głowonogów o budowie anatomicznej zbliżonej przypuszczalnie do prymitywnych ślimaków.

Orthoceras - od ordowiku do triasu - muszla wysmukla, ortokonowa, cienkoskorupowa z centralnie położonym wąskim syfonem przechodzącym przez rzadko rozstawione przegrody. Lejki syfonalne cylindryczne, skierowane ku tyłowi i względnie krótkie, nie sięgające następnej przegrody (ortochoanitowe). W komorach gazowych mogą występować wtórne złogi wapienne.

Muszle ordowickich Orthoceras mogą osiągać kilka metrów długości i obok muszli Endoceras należą do charakterystycznych skamieniałości dla tego okresu. Po ordowiku formy należące do tego rodzaju są znacznie mniejsze.

Michelinoceras - od ordowiku do triasu - różni się rzadziej rozmieszczonymi przegrodami.

Kionoceras - ordowik i sylur - wyróżnia się podłużnym żeberkowaniem powierzchni muszli.  

Cycloceras - ordowik i sylur - muszla z pierścieniowymi żeberkami poprzecznymi.  

Cyrtoceras - ordowik - muszla cyrtokonowa. 

Ascoceras - ordowik i sylur- muszla zbliżona do ortokonowej, wysmukla w części odrzucana w trakcie wzrostu (przypuszczalnie w stadium dorosłym). Komora mieszkalna nieco wydęta; przytwierdzone do jej części brzusznej końcowe komory gazowe są w części przedniej rozszerzone. Ascoceras część odrzucana komora mieszkalna

Gomphoceras - od ordowiku do karbonu - w odróżnieniu od innych form z kręgu Or-thoceras ma muszlę z krótkim masywnym fra-gmokonem, gęsto rozmieszczonymi przegrodami i szczelinowato zwężonym ujściem komory mieszkalnej; szczelina ujścia może być dodatkowo powcinana. Centralnie położony syfon typu cyrtochoanitowego wyścielony jest wtórnymi złogami wapiennymi, jednak o innej strukturze od złogów u Actinoce-ratoidea i bez charakterystycznego dla tych ostatnich systemu naczyń syfonalnych.

Brzuszna część szczeliny ujścia ma zatokę na lejek.

Oncoceras - ordowik i sylur - różni się od Gomphoceras egzogastrycznym cyrtokono-wym fragmokonem.

Phragmoceras - sylur i dewon - fragmokon endogastryczny, cyrtokonowy do gyrokonowe-go z gęsto rozmieszczonymi przegrodami; syfon z wtórnymi złogami wapiennymi; ujście dużej komory mieszkalnej szczelinowato zwężone z zatoką na lejek.

Lituites - ordowik - w odróżnieniu od form z kręgu Gomphoceras i Phragmoceras o krótkich fragmokonach i cyrtokonowym syfonie, ma długą, wysmuklą, ortokonową muszlę z centralnie położonym, ortochoanitowym syfonem, podobną do form z kręgu Orthoceras, od których różni się jednak wyraźnie egzogas-trycznie i spiralnie zwiniętą początkową częścią muszli i zatoką na lejek na brzegu komory mieszkalnej.

Noga, przeznaczona pierwotnie do pełzania, została u tych form przekształcona w lejek, co wskazuje, że widoczna już u ortocerasów zdolność do pływającego trybu życia została tu ostatecznie utrwalona; w pełni rozwinięty jest u tych form także egzogastry-czny sposób spiralnego zwinięcia muszli.

Ophioceras - ordowik - różni się od Lituites ortokonowym końcowym odcinkiem muszli, krótszym od odcinka spiralnie zwiniętego.

Pleuronoceras - dewon - i Trochoceras - dewon - mają muszle w postaci luźno zwiniętej spirali bez ortokonowego odcinka końcowego. Średnica kolejnych skrętów zwiększa się w niewielkim stopniu.

Aipoceras - karbon - ma muszlę podobnie zwiniętą w otwartą spiralę, której kolejne skręty zwiększają szybko i wyraźnie swoją średnicę.

Tetragonoceras - dewon - ma spiralę muszli zwiniętą, której skręty nie obejmują się jednak zbyt ciasno. Linia przegrodowa jest lekko falista; położony centralnie syfon jest cienki.

Germanonautilus - trias - ma muszlę ciaśniej zwiniętą, której skręty zachodzą mocniej na siebie. Przekrój poprzeczny muszli prostokątny ze spłaszczoną stroną zewnętrzną. Syfon położony centralnie, cyrtochoanitowy.

Paranautilus - trias - muszla silnie inwolutna z całkowicie zakrytymi skrętami początkowymi. Linia przegrodowa słabo falista.

Cenoceras - trias i jura - muszla podobnie silnie inwolutna ze spłaszczoną stroną zewnętrzną; linia przegrodowa na bokach skrętów mocno falista z głębokim wygięciem ku tyłowi.

Pseudonaulilus - jura i kreda - muszla również silnie inwolutna ze spłaszczonymi bokami skrętów; skręty zawsze wyższe niż szersze. Linia przegrodowa na bokach skrętów z głębokim wygięciem ku tyłowi.  

Hercoglossa - starszy trzeciorzęd - i Cimonia - od jury do starszego trzeciorzędu - mają muszle silnie inwolutne; owalny zarys przekroju poprzecznego muszli jest zwykle wyższy niz szerszy; strona zewnętrzna i boki muszli silnie wypukłe. Linia przegrodowa u Cimonia jest prawie prosta, u Hercoglossa bardziej falista.

Aturia - trzeciorzęd - muszla w pełni inwolutna, dyskowata; boki skrętów spłaszczone, wysokość skrętu większa od szerokości. Linia przegrodowa na bocznej powierzchni muszli z głębokim i ostrym, ku tyłowi skierowanym wygięciem.

Nautiius - jedyny dzisiejszy przedstawiciel łodzi-kowatych, prowadzący swobodnie pływający tryb życia w morzach wokół Australii, na głębokości około 400 m. Lejek prosto zbudowany. Aparat chwytny składa się z dwóch wieńców liczących łącznie około 90 ramion zakończonych kurczliwymi wyrostkami.

Podobny typ organizacji ciała przyjmuje się, wychodząc z podobieństwa w budowie muszli, dla Orthoceras. Nowe znaleziska wskazują, ze aparat ramieniowy Orthoceras podobny był do tego jaki występuje u dzisiejszych mątw. Wydaje się. że ortocerasy powinny zostać wyłączone z łodzikowatych i uznane za przodków mątw i kałamarnic.

Spiralne zwinięcie muszli jest przystosowaniem do aktywnego pływania. Dzięki wyporności komór gazowych, komora mieszkalna wypełniona ciałem skierowana będzie ku dołowi. Natomiast długa, ortokonowa muszla, której wierzchołek skierowany jest ku górze, a część końcowa poruszana wyrzutem wody z lejka, byłaby trudna do manewrowania. Dzięki spiralnemu skręceniu muszli fragmokon znajduje się przy komorze mieszkalnej, co znacznie ułatwia głowonogowi manewrowanie w wodzie.

Toteż u zwiniętych łodzikowatych obserwuje się tendencję do zwiększania inwolucji muszli, w rezultacie czego komora mieszkalna obejmuje część fragmokonu. Począwszy od mezozoiku zaczynają dominować silnie inwolutne muszle.

Silne skrócenie łragmokonu u form z kręgu Gomphoceras i Phragmoceras było przypuszczalnie jeszcze jedną próbą udoskonalenia sterowności przy wsteczno-odrzutowym stylu pływania, która jednak okazała się niezbyt skuteczna, ponieważ krótki fragmokon z gęsto rozmieszczonymi przegrodami tylko w niewielkim stopniu mógł poprawić dynamikę ich ruchu. Formy te stosunkowo szybko wymarły, podczas gdy czas trwania łodzików właściwych był znacznie dłuższy.

Podgromada Endoceratoidea

Endoceraty to prawie wyłącznie łodzikowate ordowickie z nielicznymi formami, które przetrwały do syluru. Mają one muszle ortokono-we, niekiedy słabo wygięte cyrtokonowo, z długim fragmokonem i względnie krótką komorą mieszkalną.

Już w dolnym ordowiku osiągnęły one gigantyczne rozmiary muszli, dochodzące do 6 m długości. Przegrody rozmieszczone rzadko. Syfon bardzo szeroki, położony peryferycznie po brzusznej stronie muszli. Lejki syfonalne cylindryczne i długie, wyciągnięte ku tyłowi, aż do styku z następną przegrodą, dzięki czemu utworzona została rurka syfonalna (syfon holochoanitowy).

Wtórne złogi wapienne w kanale syfonalnym w postaci ciasno nałożonych na siebie stożkowatych blaszek wapiennych, wypełniających mniej lub bardziej rurkę syfonalną w wierzchołkowej części muszli. Te spiczaste wapienne wypełnienia znajduje się często jako oddzielne skamieniałości.

Endoceratoidea są częstymi i typowymi, światowo rozprzestrzenionymi skamieniałościami w ordowickich formacjach wapiennych. Nie są one też rzadkie w plejstoceńskich głazach narzutowych na Nizinie Pólnocnoniemieckiej. Najczęściej znajdowane są tylko fragmenty muszli. Całe, długie, rurkowate muszle można obserwować jedynie w odsłonięciach. 

Podgromada Actinoceratoidea

Również aktinoceraty są grupą ograniczoną do paleozoiku, występującą od ordowiku do karbonu. Mają one także względnie duże orto-konowe muszle, które jednak nie osiągają tak wielkich rozmiarów jak u endocerasów.

Aclinoceras - od ordowiku do karbonu - ma względnie rzadkie przegrody.

U Armenoceras - ordowik i sylur - przegrody rozmieszczone są gęściej, a rurka syfonalna jest szersza.

Aktinoceraty byty szczególnie bujnie rozwinięte w ordowiku i sylurze. Po tym czasie występują rzadziej i w karbonie wymierają.

Podgromada Baclritoidea

Wysmukła, ortokonowa muszla upodabnia zewnętrznie Bactritoidea, występujące od ordowiku do permu, do ortocerasów. od których są one jednak znacznie mniejsze. Rozmieszczone stosunkowo rzadko przegrody są równomiernie wygięte ku tyłowi muszli. Baktryty różnią się ponadto od ortocerasów cienkim, leżącym peryferycznie po stronie brzusznej syfonem z krótkimi, cylindrycznymi, ku tyłowi skierowanymi lejkami.

Odpowiednio do pery-ferycznego położenia sylonu, przegrody po stronie brzusznej są silnie wygięte do tyłu. Również linia przegrodowa, która u ortocerasów ma prawie prosty przebieg, u baktrytów cechuje się po stronie brzusznej długim, wąskim, ku tyłowi skierowanym wygięciem. Takie wygięcie, spowodowane brzeżnym pofałdowaniem przegrody, nazywane jest lobem lub zatoką (stąd synonimy linii przegrodowej - linia lobowa lub linia zatokowa).  

Bactrictes charakteryzuje się więc linią przegrodową z jedną zatoką po stronie brzusznej, co różni go od ortocerasów. Oprócz zatoki brzusznej może na bocznej stronie muszli pojawić się jeszcze jedna, słabiej wyrażona zatoka, nazywana zatoką boczną.

Baktryty różnią się więc wyraźnie od prymitywnych głowonogów muszlowych (endocera-tów, aktinoceratów i łodzików) linią przegrodową z zatokami.

Eobactrites - ordowik - muszla ortokonowa, długa, wysmukła, o kolistym przekroju poprzecznym; zatoka brzuszna wąska, długa.  

Bactrites - sylur i dewon - różni się od Eobactrites bocznie spłaszczonym, eliptycznym przekrojem poprzecznym muszli.  

Cyrtobactrites - dewon - muszla cyrtokonowa; obok zatoki brzusznej występuje jeszcze słabo zaznaczona zatoka boczna.

Parabactrites - karbon i perm - muszla skrócona, cyrtokonowa z gęsto rozmieszczonymi przegrodami.

Podgromada amonitowate (Ammonoidea)

Amonitowate są najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną grupą muszlowych głowono-gów, która od dewonu do końca kredy opanowała w skali światowej środowisko morskie. W osadach młodszego paleozoiku i mezozoiku amonitowate należą do najbardziej typowych i szeroko rozprzestrzenionych skamieniałości i odgrywają ważną rolę w stratygrafii jako formy przewodnie.

Amonitowate odznaczają się muszlą egzogast-ryczną, zwiniętą w jednej płaszczyźnie i pofałdowaną linią przegrodową. Z powodu egzo-gastrycznej i dwubocznie symetrycznej spirali muszli wiązano dawniej amonitowate z podobnie egzogastrycznymi łodzikami. Jednak egzo-gastryczna muszla powstała w obydwu tych grupach niezależnie. Amonitowate są potomkami baktrytów, które również miały pofałdowaną linię przegrodową.

W osadach dolnego dewonu zostały znalezione formy przejściowe od ortokonowych baktrytów, które następnie przez formy cyrtokonowe i gyrokonowe dały początek zamkniętej spirali muszli amonitów.

Kształt muszli amonitowatych zmienia się od typu ewolutnego, w którym skręty nakładają się na siebie, aż do inwolutnego, w którym kolejny skręt obejmuje w mniejszym lub w większym stopniu skręt poprzedni. Zagłębienie, w którym na ostatnim skręcie widoczna jest część skrętu poprzedniego nazywane jest pępkiem.

Stosunek średnicy muszli do średnicy pępka określa stopień inwolucji muszli. Ewolutne spirale muszli są szerokopęp-kowe, zaś inwolutne są tym bardziej wąsko-pępkowe, im większy jest stopień inwolucji. Średnica kolejnych skrętów może się zwiększać powoli, czego wynikiem są muszle złożone z licznych skrętów, lub szybko, co prowadzi do muszli z niewielką liczbą skrętów. Przy charakterystyce kształtu muszli ważny jest również zarys przekroju poprzecznego skrętów. Wyróżnia się ich stronę zewnętrzną (= brzuszną), wewnętrzną (= grzbietową) i boczną.

Odległość pomiędzy bokami skrętu jest szerokością skrętu, natomiast odległość pomiędzy zewnętrzną i wewnętrzną stroną skrętu (lub krawędzią pępka) - jego wysokością. Kiedy szerokość skrętu jest większa od jego wysokości, pępek jest głęboki; przy umiarkowanym wzroście średnicy skrętów pępek jest płytki. Zewnętrzna strona skrętów może być zaokrąglona, spłaszczona lub zaostrzona. Powierzchnia muszli może być gładka lub w różnym stopniu ornamentowana.

Powszechnie występują promieniste elementy urzeźbienia w postaci fałdów i żeberek. Promieniste żeberka mogą być proste lub rozwidlone i wygięte do przodu lub (rzadziej) do tyłu.

Obok żeberek mogą jeszcze występować guzy lub kolce. Urzeźbienie może się zmieniać w bardzo dużym zakresie. Ponieważ ciało opuszcza w trakcie wzrostu komory gazowe i ograniczone jest do komory mieszkalnej, perłowa wyściółka wewnętrznej powierzchni muszli - inaczej niż u małżów i ślimaków - jest u amonitowatych bardzo cienka. Warstwa perłowa nie maskuje zatem od wewnątrz ornamentacji muszli i widoczna jest ona także na ośrodkach.

Dzięki dużej zmienności kształtu i ornamentacji muszli, cechy te są istotnymi, chociaż nie jedynymi, cechami taksonomicznymi, ponieważ podobne pojawiły się niezależnie w różnych grupach amonitowatych. Uzupełniającą i ważną cechą amonitowatych jest kształt linii przegrodowej, umożliwiającej szczegółową analizę taksonomiczną okazów.

Przegroda u amonitowatych nie jest wygięta ku tyłowi, jak u łodzikowatych, lecz płaska lub wygięta słabo ku przodowi. Jej peryferyczna strefa jest silniej pofałdowana, co wyrażone jest linią przegrodową złożoną z części wklęsłych od strony ujścia, zwanych zatokami, i części wypukłych zwanych siodłami. Intensywność pofałdowania linii przegrodowej ulega zwiększaniu w trakcie ewolucji amonitowatych.

Przyjmuje się, że powiększanie stopnia pofałdowania linii przegrodowej zwiększało wytrzymałość muszli na ciśnienie hydrostatyczne. Amonity nie żyły, jak wcześniej sądzono przy powierzchni morza, lecz, podobnie jak dzisiejszy łodzik, na większych głębokościach, gdzie w pobliżu dna znajdowały pokarm. Ich frag-mokon musiał więc być wytrzymały na znaczne zewnętrzne ciśnienie wody.

Najwcześniejsza ewolucyjnie linia przegrodowa składa się z zatoki zewnętrznej (brzusznej) E, naprzeciwko niej położonej zatoki wewnętrznej (grzbietowej) I i leżącej na bocznej stronie muszli zatoki bocznej L. Pomiędzy E i L znajduje się siodło boczne, zaś pomiędzy I i L siodło pępkowe, które położone jest w strefie przejściowej z bocznej strony muszli do wklęsłej wewnętrznej strony skrętu.

Odcinek pomiędzy L i I jest dzięki strefie przejściowej względnie szeroki i siodło pępkowe podzielone jest jeszcze na dodatkowe zatoki zwane pępkowymi (U); ich liczba jest większa w muszlach zwiniętych inwolutnie.

Także siodło boczne może być pofałdowane w zatoki nazywane dodatkowymi (A). U prymitywnych amonitowatych zatoki pozostają nie podzielone i względnie małe; ze wzrostem osobnika liczba zatok powiększa się, przede wszystkim w wyniku powstawania zatok siodłowych A i U.

U postępowych amonitowatych pierwotne elementy zatokowe są większe, zaś liczba dodatkowych zatok A i U jest mniejsza. Niekiedy zatoki A w ogóle nie występują i również liczba U ulega znacznej redukcji. Natomiast powiększone zatoki główne są podzielone dodatkowo wtórnymi zatokami.

W końcu także szerokie, zaokrąglone siodła zostają podzielone wtórnymi zatokami, które z kolei również powcinane są małymi trzeciorzędnymi zatokami. Mamy zatem utrwalony podział linii przegrodowej na elementy główne, E, L, I i U, które zwiększają swoje rozmiary i dzielą się na dodatkowe elementy. Jedynie elementy U mogą przy zwiększającej się inwolucji muszli występować w zmiennej lub nawet zwiększonej liczbie.

Syfon u amonitowatych jest cienki i w odróżnieniu od prymitywnych glowonogów muszlo-wych charakteryzuje się lejkami syfonalnymi skierowanymi do przodu. Zajmuje on - z wyjątkiem klymenii - położenie brzuszne, to znaczy po zewnętrznej stronie muszli, tuż przy jej ścianie. 

Nadrząd paleo-amonity (Palaeoammonoidea)

Paleo-amonitami można określić grupy amonitowatych ograniczone występowaniem do pa-leozoiku.

Dostarczają one ważnych skamieniałości przewodnich dla górnego dewonu i karbonu. Są to formy ogólnie niewielkich rozmiarów, które przy zmiennych kształtach odznaczają się gładką powierzchnią muszli, ozdobioną tylko wyjątkowo delikatnym żeberkowaniem. Linia przegrodowa prosta jest z jedną zatoką i tylko u najbardziej zróżnicowanych przedstawicieli mogą występować wtórne zatoki.  

Anarcestes - dolny i środkowy dewon - muszle względnie szerokopępkowe z prawie kolistym przekrojem poprzecznym skrętów. Linia przegrodowa prosta z szerokimi i zaokrąglonymi I i L i węższym E.

Maenioceras - środkowy dewon - muszla wą-skopępkowa z wysokim ujściem. L względnie głęboka i wąska.

Manticoceras - dolny dewon - muszla wąsko-pępkowa z wysokim ujściem i płaskimi bokami; E duża i głęboka, przedzielona siodłem medialnym. Manticoceras Beloceras - niższa część górnego dewonu

- muszla wąskopępkowa, płasko dyskoidalna, z bardzo wysokim ujściem. Liczne małe nie podzielone zatoki na bokach skrętów.

Prolobites - górny dewon - muszla mała, kulista, z bardzo wąskim pępkiem i szerokimi skrętami. Linia przegrodowa prosta, z jedną dużą, wąską L.

Tomoceras - górny dewon - muszla bez przewężeń.

Cheiloceras - środkowa część górnego dewonu

- muszla gruba, dyskoidalna, bardzo wąskopępkowa. z dwoma lub trzema przewężeniami na ostatnim skręcie, widocznymi tylko na ośrodkach. E nie podzielona, bez siodła medialnego. Oprócz L na boku występuje jeszcze U.

Sporadoceras - środkowa część gónego dewonu - kształt muszli podobny jak u Cheilo-ceras, jednak bez przewężeń. Oprócz L i U na boku muszli występuje jeszcze A.

Imitoceras - od środkowego górnego dewonu do permu - muszla gruba, dyskoidalna, z bardzo wąskim pępkiem. Oprócz głębokich L i A mała U na stronie bocznej.

Ammonellipsites (Pericyclus) - dolny karbon

- muszla gruba, dyskoidalna z nieco szerszym pępkiem i delikatnym promienistym żeberkowaniem. E szeroka, z małym dwudzielnym siodłem medialnym. A brak.

Gonialites - dolny karbon - pępek głęboki, dosyć wąski. E ze względnie dużym siodłem medialnym. L bardzo głęboka, wąska.

Gastrioceras - górny karbon - ma głęboki, dosyć wąski pępek. Wydęte skręty z prostym promienistym żeberkowaniem są szersze niż wyższe. E szeroka z dużym siodłem medialnym.

Schistoceras - górna część górnego karbonu

- bardzo podobny do Gastrioceras-. różni się kwadratowym, nieco zaokrąglonym zarysem przekroju poprzecznego skrętów.

Shumardiles - górna część górnego karbonu

- przy takim samym kształcie muszli różni się wyraźnie rozczłonkowaną L.

Waagenoceras - środkowy perm - muszla kulista, rozdęta, silnie inwolutna, z licznymi wtórnie słabo rozczłonkowanymi zatokami na bokach.

Cyclolobus - górny perm - muszla dyskoidalna, rozdęta, z wąskim pępkiem. E szeroka, wtórnie rozczłonkowana i liczne, niezbyt duże, wtórnie rozczłonkowane zatoki na bokach. Zwiększona liczba zatok jest skutkiem licznych A obok U.

Perrinites - dolny perm - różni się od Cyclolobus tym, że na licznych zatokach bocznych wtórne rozczłonkowanie ograniczone jest do zatok; siodła natomiast są szerokie, zaokrąglone i nie podzielone.

Rząd Clymeniida

Rząd len obejmuje przedstawicieli paleo-amo-nitów, u których syfon położony jest po wewnętrznej stronie skrętów. Grupa ograniczona występowaniem do górnego dewonu. W związku z przemieszczeniem syfonu na stronę wewnętrzną skrętów znika, występująca u wszystkich pozostałych amonitów zatoka E, przez co linia przegrodowa ulega pewnemu uproszczeniu.

Gonioclymenia ma muszlę w postaci płaskiego dysku, szerokopępkową, z licznymi skrętami o kolistym zarysie przekroju poprzecznego, zwiększającymi pomału swoją średnicę, Lima przegrodowa ma jeszcze zatokę E, dobrze rozwiniętą 11 oprócz L także płaskie A i U.

Hexaclymenia ma muszlę o trójkątnym, lekko zaokrąglonym zarysie przekroju poprzecznego skrętu. Zatoki są bardziej płaskie i zaokrąglone,

Platyclymenia ma taką samą szerokopęp-kową, dyskoidalną muszlę jak Gonioclymenia, lecz z płaskimi promienistymi żeberkami na powierzchni. W miejsce brakującej E pojawia się płaskie, szerokie siodło zewnętrzne. L i I szerokie i płaskie.

Clymenia różni się od Platyclymenia brakiem promienistego żeberkowania.

Parawocklumeria ma siodło zewnętrzne, płaską L i I i słabo zaznaczoną U. Muszła jest silnie inwolutna z przewężeniami na ostatnim skręcie; muszla o zarysie zaokrąglonego trójkąta.

Większość bujnie rozwiniętych w dewonie i karbonie szczepów Palaeoammonoidea wymarła bezpotomnie. Przeżył tylko jeden krąg lorm, który w triasie dał początek szybko różnicującej się grupie mezo-amonitów. Charakteryzują się one wtórnym rozczłonkowaniem zatok, które przenosi się także na siodła, a także silniejszą ornamentacją powierzchni muszli, przeważnie w postaci promienistego żeberkowania.

Rząd Prolecaniles

Prolecaniles - dolny karbon - muszla z szerokim pępkiem. Zarys przekroju poprzecznego skrętu owalny. Linia przegrodowa złożona z nie podzielonych, stosunkowo szerokich zatok. Także E jest nie podzielone.

Medlicotlia - perm - muszla płaskodyskoidal-na, z wysokim ujściem, silnie inwolutna, z rowkiem po stronie brzusznej, Linia przegrodowa składa się z licznych dwudzielnych zatok, których wielkość zmniejsza się od strony zewnętrznej muszli w kierunku krawędzi pępka. E wtórnie rozczłonkowana. 

Popanoceras - perm - muszla podobnie inwolutna, z wysokim ujściem, dyskoidalna, nieco grubsza i bez rowka po stronie brzusznej. Liczne małe zatoki ząbkowane u podstawy.

Stacheoceras - perm - muszla kuliście wydęta, inwolutna, z licznymi małymi, dwudzielny* mi zatokami, Siodła proste, zaokrąglone.

Rząd Ceratida

Rząd obejmuje właściwe mezo-amonity ograniczone występowaniem do triasu. Ceratytowa linia przegrodowa odznacza się szerokimi, gładkimi, zaokrąglonymi siodłami i względnie szerokimi, u podstawy ząbkowanymi zatokami. E z siodłem medialnym, Taka linia przegrodowa występuje u przedstawicieli następujących rodzajów:

Hurtgariles - górny perm - muszla wąskopęp-kowa z wysokim ujściem, plaskodyskoidalna. Powierzchnia gładka. Na boku skrętu tylko dwa zaokrąglone siodła,

Kenodiscus - górny perm - muszla dyskowata, płaska, szerokopępkowa, z prostokątnym ujściem. Na powierzchni rzadkie promieniste płaskie zebra, Zatoki głębsze niz u Hunganles.

Tirolites- dolny trias - muszla podobnie sze-rokopępkowa i plaskodyskoidalna; różni się od Xenodiscus gęściej rozmieszczonymi promienistymi żebrami, zakończonymi po stronie zewnętrznej guzkiem.

Beneckeia - dolny i środkowy trias - muszla płasko dyskoidalna, silnie inwolutna, z wysokim ujściem i ostrą stroną zewnętrzną. Linia przegrodowa z licznymi płaskimi siodłami i zatokami.

Ceratites - środkowy trias - charakterystyczna skamieniałość wapienia muszlowego- muszla z pępkiem umiarkowanie szerokim do wąskiego. Zarys przekroju poprzecznego skrętów zaokrąglony kwadratowy do wysoko prostokątnego. Rzadkie grube promieniste żebra mogą być wzmocnione guzami.

Discoceratites - środkowy trias - muszla wąska. dyskoidalna, z wąskim pępkiem i wysokim ujściem. Zebra promieniste, zredukowane do postaci płaskich falistych pasm, niekiedy zupełnie zanikają.

Choristoceras - górny trias - muszla z bardzo szerokim pępkiem i wysoko prostokątnym zarysem przekroju poprzecznego skrętu. Grube promieniste żebra. Ostatni skręt wolny, oddzielony od skrętów poprzednich. U postępowych Mesoammonoidea oprócz zatok rozczłonkowane są także siodła. W miejsce drobnego ząbkowania podstaw zatok pojawia się silne wtórne rozczłonkowanie zatok i linia przegrodowa nabiera skomplikowanego charakteru.

Ptychites - środkowy trias - muszla płaska do grubej, dyskoidalna. Strona zewnętrzna zaokrąglona, boki umiarkowanie wypukłe, pępek dosyć wąski. Proste, rzadkie, płaskie promieniste żebra. Zatoki i siodła równomiernie rozczłonkowane; podstawy zatok z trzema wcięciami.

Trachyceras - środkowy i górny trias - pępek umiarkowanie szeroki do wąskiego; zarys przekroju poprzecznego skrętu wysoko prostokątny do trapezowatego. Grube, lekko do przodu wygięte promieniste żebra z guzkowa-tymi zgrubieniami, w liczbie od czterech do sześciu, ułożonymi w spiralne rzędy. Zatoki i siodła, tak jak u Ptychites, równomiernie i niezbyt silnie powcinane. 

Margarites - środkowy trias - pępek szeroki. Po stronie zewnętrznej muszli kil, na bokach guzki.

Gymnites- dolny i środkowy trias - muszla wąska, dyskoidalna o gładkiej powierzchni; pępek szeroki, zarys przekroju poprzecznego skrętu wysoko owalny. Rozczłonkowanie zatok i siodeł znacznie silniejsze niż u Ptychites i Trachyceras.

Pinacoceras - środkowy i górny trias - muszla wąska, inwolutna, w kształcie dysku; ujście bardzo wysokie. Spłaszczone boki skrętów schodzą się w ostrą krawędź zewnętrzną. Powierzchnia gładka. Zatoki wąskie, silnie rozczłonkowane, podobnie jak nieco szersze siodła. Liczne małe, podobnie silnie rozczłonkowane U, zmniejszające się stopniowo w kierunku krawędzi pępka. Pinacoceras jest olbrzymem wśród mezo-amonitów i jego średnica może dochodzić do jednego metra.

Cladiscites - środkowy i górny trias - muszla silnie inwolutna, w kształcie grubego dysku, o kwadratowym do wysoko prostokątnego zarysie poprzecznego przekroju skrętu. Powierzchnia z grubymi spiralnymi pasmami. Zatoki szeroko prostokątne, bardzo rozczłonkowane, podobnie siodła, szczególnie u podstawy. U nieliczne.

Joanites - środkowy trias - ekstremalnie in-wolutny. Ostatni skręt z kilkoma przewężeniami, obejmuje całkowicie skręty wewnętrzne, tak że pępka właściwego brak. Zarys przekroju poprzecznego skrętów wysoko owalny, boki i strona zewnętrzna muszli równomiernie wypukłe. Powierzchnia gładka. Zatoki i siodła bardzo rozczłonkowane.

Arcestes - środkowy i górny trias - również ekstremalnie inwolutny, o rozciętej owalnej do prawie kulistej muszli bez widocznego pępka. Powierzchnia gfadka. Mogą występować przewężenia. Komora mieszkalna bardzo długa. Ujście zwęzone, Zatoki i siodła bardzo mocno rozczłonkowane.

Ceratytowe mezo-amonity występują tylko w dolnym i środkowym triasie,, po czym bezpotomnie wymierają. Postępowi przedstawiciele tej grupy z silnie rozczłonkowaną linią przegrodową przeżywają szczyt rozwoju w środkowym triasie a w górnym triasie częstość ich występowania ulega drastycznemu zmniejszeniu. Również większość z nich wymiera bezpotomnie. Tylko niektóre formy dożywają do najwyższego triasu i z nich w najniższej jurze rozwija się .

Nadrząd neo-amamty (Neoammanoidea)

Neo-amonity, czyli amonity właściwe, występują od dolnej jury do końca kredy, kiedy to wymierają. Pod względem kształtu muszli jak i ornamentacji są one nieporównywalnie bardziej zróżnicowane niż paleo- i mezo-amonity,

Mimo iż wśród neo-amonitów występują formy niewielkie, przeciętne rozmiary przedstawicieli tej grupy są jednak nieco większe niż me-zo-amonitów, podobnie jak te ostatnie są średnio również większe od paleozoicznych paleo-amonitów. W całym rozwoju amonitowa-tych obserwujemy zatem zwiększanie sfę przeciętnej wielkości osobników.

Podobnie wzrasta też stopień zróżnicowania linii przegrodowej. Stwierdziliśmy wcześniej, że w przeciwieństwie do nie podzielonych zatok i gładkich siodeł paleo-amonitów. u mezo-amo-nitów doszło do wtórnego rozczłonkowania zatok, które następnie przeniosło się także na siodła. U neo-amonitów występuje wtórne i trzeciorzędne rozczłonkowanie zatok i siodeł.

Schemat linii przegrodowej neo-amonitów wykazuje zawsze obecność zatoki zewnętrznej (E) i dużej zatoki bocznej (L) przedzielonych od strony E zewnętrznym siodłem bocznym, a od strony zatok pępkowych (U) wewnętrznym siodłem bocznym, Zatoki U są mniejsze i występują w zmiennej liczbie. Zatoki dodatkowe (A) nigdy nie występują. Te podstawowe elementy mogą być różnie wykształcone i mniej lub bardziej silnie drugo- i trzeciorzędnie rozczłonkowane.

Rząd Phyiloceratida

Obejmuje wyraźnie zdefiniowaną, długowieczną, lecz konserwatywną i reprezentowaną przez nieliczne formy grupę neo-amonitów. Phyiloceratida wyodrębniły się już w dolnym triasie z form właściwych mezo-amonitów o muszlach z umiarkowanie wąskim pępkiem, wysokim ujściem, o powierzchni gładkiej lub promieniście prążkowanej, Ich linia przegrodowa odznacza się liściasto rozczłonkowanymi, owalnymi końcami siodeł {także drugorzędnych).

Phylloceras - jura i kreda - nazwa zbiorcza dla licznych, bardzo podobnych do siebie rodzajów - formy ekstremalnie długowieczne i mało zmienne.

Przeważnie zasiedlały większe głębokości otwartego oceanu. W formacjach płytkowodnych względnie rzadkie. Muszla dyskoidalna z zaokrągloną stroną zewnętrzną, pępek umiarkowanie szeroki do wąskiego, przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny, Powierzchnia gładka lub z promienistymi prążkami, niekiedy z płaskimi, falistymi fałdami. Końce siodeł silnie rozczłonkowanej linii przegrodowej zawsze owalnoliściaste.

Tragophylloceras - górny trias do liasu - z nieco szerszym pępkiem; na zewnętrznej połowie boków skrętów zwykle szerokie, płaskie promieniste zebra.

Rząd Lytoceratida

Należą tu podobnie długowieczne, mało zmienne formy neo-amonitów, które pojawiły się już w górnym triasie i przetrwały do końca kredy. Prymitywne wyjściowe formy triasowe f Trachyphyllites) wykazują jeszcze wyraźne powiązania z prymitywnymi Phyiloceratida. W odróżnieniu od tych ostatnich są one zawsze szerokopępkowe. Skręty nie nakładają się silnie na siebie, a ich przekrój poprzeczny ma zarys prawie kolisty, Linia przegrodowa jest bogato rozczłonkowana.

Lytoceras - od liasu do górnej kredy - nazwa zbiorcza dla licznych bardzo podobnych do siebie rodzajów. Formy szerokopępkowe. Przekrój poprzeczny skrętów kolisty do umiarkowanie wysoko owalnego. Skręty obejmują się słabo. Powierzchnia gładka lub silnie promieniście pręgowana. Odpowiadające pasmom przyrostowym promieniste prążki mogą wystawać w formie listewek ponad powierzchnię muszli. Okazyjnie występują przewężenia.

Alocolytoceras - Nas - muszla z delikatnymi żeberkami promienistymi, ma na skręcie około dziesięciu przewężeń.

Pachylytoceras - dogger - ma nieco silniej obejmujące się skręty i liczne promieniste żebra w postaci grubych wałeczków.

Rząd Ammonitida

Ammonitida, w odróżnieniu od mało zmiennych, konserwatywnych Phylloceralida i Lytoceratida, są grupą neo-amonitów, która rozwinęła się w liczne, często krótkotrwałe i nader różnorodne kręgi form. Dzielą się one na liczne rodziny i grupy rodzin.

Podczas gdy Phylloceralida i Lytoceratida związane były przede wszystkim z otwartymi wodami oceanicznymi, przedstawiciele Ammonitida zasiedlały głównie obszary płytko-morskie. Ponieważ formacje mezozoiczne to w przeważającej mierze osady mórz szel-fowych, Ammonitida są częstym składnikiem zespołów organicznych tych zbiorników.

Dawniej sądzono, że Ammonitida powstały w najwcześniejszej jurze z Phylloceralida i Lytoceratida. Nowe badania wskazują jednak, że oddzieliły się one już w górnym triasie od jednej z grup Phylloceralida. Ammonitida są zatem trzecim szczepem amonitowatych, który przekroczył granicę trias-jura.

Psiloceras - dolny lias - muszla z bardzo szerokim pępkiem i licznymi, słabo obejmującymi się skrętami. Przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny do prawie kolistego. Na powierzchni delikatne pasma przyrostowe lub cienkie, proste promieniste żeberka.

Arietites - dolny lias - osiąga bardzo duże rozmiary; muszla podobnie z szerokim pępkiem i słabo obejmującymi się skrętami. Przekrój poprzeczny skrętów zaokrąglony kwadratowy lub wysoko prostokątny. Grube promieniste żeberka. Po stronie brzusznej dwa rowki rozdzielone kilem.

Schlolheimia - dolny lias - muszla z nieco węższym pępkiem; przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny. Grube promieniste żeberka wygięte są do przodu i spotykają się pod ostrym kątem otwartym ku przodowi na linii środkowej zwężonej strony zewnętrznej.

Oynoticeras - dolny lias - muszla dyskoidalna z wąskim pępkiem i ostrą stroną zewnętrzną. Powierzchnia gładka lub z delikatnymi promienistymi żeberkami, które na zewnętrznej stronie boków wygięte są do przodu.

Echioeeras - dolny lias - muszla z bardzo szerokim pępkiem i słabo obejmującymi się skrętami, których przekrój poprzeczny jest kolisty lub wysoko owalny. Grube, rzadkie promieniste żeberka. Na stronie zewnętrznej delikatny kil.

Uptonia - środkowy lias - muszla w formie płaskiego dysku, pępek szeroki, przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny do wysoko prostokątnego. Rzadkie promieniste żeberka wygięte słabo do przodu przechodzą łagodnym łukiem przez zewnętrzną stronę muszli.

Androgynoceras - środkowy lias - forma o słabo obejmujących się skrętach, szerokopęp-kowa, z kolistym do kwadratowego przekrojem poprzecznym skrętów. Łagodne tuki grubych promienistych że^p-rek są poszerzone na przejściu przez zewnętrzną stronę muszli.

Coeloceras - środkowy lias - ma szerokie, w przekroju poprzecznym owalne, słabo obejmujące się skręty, a w związku z tym szeroki i głęboki pępek. Promieniste żeberka zakończone są w połowie boków muszli guzkiem, od którego przez zewnętrzną stronę muszli ciągną się delikatniejsze żeberka.

Amaltheus - środkowy lias - muszla wąska, dyskoidalna, z pępkiem szerokim do wąskiego. Promieniste żeberka, z guzkiem na boku muszli, wyginają się do przodu na zewnętrznej połowie boków i na klinowato zaostrzonej stronie zewnętrznej muszli tworzą warkoczowaty kil.

Prodactylioceras - środkowy lias - muszla dyskoidalna, pępek bardzo szeroki. Skręty o przekroju poprzecznym kolistym obejmują się słabo. Liczne delikatne żeberka, wygięte łagodnie po stronie zewnętrznej do przodu, przechodzą od boków przez zewnątrzną stronę muszli. Grube guzki rozmieszczone w nieregularnych odstępach na zewnętrznej połowie boków muszli.

Dactylloceras - górny lias - przy podobnym kształcie muszli, z kolistym do wysoko owalnego przekrojem poprzecznym skrętów, różni się grubymi promienistymi żeberkami, które często rozdwajają się na brzusznej strome muszli i przechodzą przez jej stronę zewnętrzną,

Wszystkie wyżej wymienione rodzaje, charakteryzujące się prostymi promienistymi żeberkami, są typowymi skamieniałościami przewodnimi dolnego i środkowego liasu, W środkowym liasie pojawiają się amonity z sierpowatymi żeberkami, które dominują w górnym liasie i dolnym doggerze.

Harpoceras - górny lias - muszla dyskoidalna, pępek względnie wąski, Przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny. Na stronie zewnętrznej gładki, ostry kil. Liczne delikatne, sierpo-wate żeberka, coraz grubsze w kierunku zewnętrznym,

Pleydellia - górny lias - pępek nieco szerszy; żeberka grubsze i rzadsze. Kil ostry, oobrze wyodrębniony.

Dumortieria - górny lias - pępek jeszcze szerszy; grube żeberka rzadko rozmieszczone i tylko słabo sierpowato wygięte. Kil słabo wykształcony,

Hildoceras - górny lias - różni się podłużnym spiralnym rowkiem na bokach muszli.

Leioceras - dolny dogger - muszla wąska, dyskowata, ujście bardzo wysokie, pępek wąski; strona zewnętrzna bez wyodrębnionego kila lecz ostra. Sierpowate pasma przyrostowe, obok których mogą występować równolegle ustawione do nich delikatne żeberka.

Ludwigia - dolny dogger - pępek nieco szerszy; grubsze skręty o wysoko prostokątnym przekroju poprzecznym z wyraźnie wyodrębnionym kilem. Grube, sierpowate żeberka często na zewnątrz rozwidlone,

Hammatoceras - górny lias - pępek dosyć szeroki; przekrój poprzeczny skrętów o zarysie zaokrąglonego trójkąta, najszerszy przy krawędzi pępkowej, od której boki muszli zbiegają się do wyraźnie wyodrębnionego kila. W pobliżu krawędzi pępkowej rząd guzków, od każdego z nich przez boki muszli biegną dwa lub trzy słabo wygięte żeberka.

Sonninia - środkowy dogger - pępek umiarkowanie szeroki do wąskiego. Przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny. Kil wyraźnie wyodrębniony, wąski, lecz wysoki. Żeberka promieniste grube, słabo wygięte, rozmieszczone w nierównych odległościach. Na niektórych żeberkach na bokach muszli występują wyraźne guzki.

Haploceras - środkowy i górny malm - muszla silnie inwolutna, pępek wąski, przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny; boki skrętów nieco bardziej rozdęte niż u Glochiceras. Powierzchnia gładka. Znacznie większy w porównaniu z małym Glochiceras.

Oppelia i Oxyceriles - środkowy i górny dogger - muszla wąska, dyskoidalna, wąskopęp-kowa z ostrą stroną zewnętrzną, bez wyraźnie wyodrębnionego kila. Delikatne, sierpowato wygięte żeberka, nieco grubsze po zewnętrznej stronie boków muszli.

Trimarginites - dolny malm - przy takim samym kształcie muszli i słabo wykształconych sierpowatych żeberkach wyróżnia się występowaniem trzech ciasno obok siebie ułożonych ostrych kili na zewnętrznej stronie muszli.

Streblites - środkowy malm - z podobnie dys-koidalną muszlą i bardzo wąskim pępkiem odznacza się ostrą zewnętrzną stroną muszli bez wyraźnie wyodrębnionego kila.

Ochetoceras - malm - muszla wąska, dyskoidalna, z wyraźnymi sierpowatymi żeberkami, przerwanymi pośrodku boków spiralnym rowkiem.

Creniceras - malm - muszla mała. dyskoidalna, najczęściej o gładkiej powierzchni. Charakteryzuje się zębatym kilem na komorze mieszkalnej.

Taramelliceras - malm - muszla dyskowata, silnie inwolutna, pępek wąski; przekrój poprzeczny skrętów wysoko prostokątny z nieco wydętymi bokami i spłaszczoną stroną zewnę trzną, opatrzoną trzema rzędami guzków. Po części grube sierpowate żeberka.

Od środkowego doggeru pojawiają się amonity o bardzo zmiennym kształcie muszli; ich zwykle grube żeberka promieniste rozwidlają się na bokach skrętów. Pomiędzy rozwidlonymi żeberkami pojawiają się często dodatkowe żeberka wtrącone (interkalarne). Formy te dominują w malmie i dolnej kredzie.

Stephanoceras - środkowy dogger - pępek szeroki i głęboki, skręty niskie, szerokie, w przekroju poprzecznym skośnie owalne, Od krawędzi pępka do środka boku skrętu biegną promieniste żeberka na końcu z guzkiem, od którego odchodzi wiązka trzech żeberek.

Teloceras - środkowy dogger - lorma bardzo duża. Skręty niskie i szerokie z grubymi guzkami pośrodku boków; biegnące od krawędzi pępka krótkie żeberka rozwidlają się po dojściu do guzków i przechodzą przez szeroką, umiarkowanie wypukłą stronę zewnętrzną muszli, Pępek bardzo głęboki.

Macrocephalites - górny dogger - forma z bardzo wąskim pępkiem. Rozdęte, wysoko owalne skręty z licznymi, gęsto rozmieszczonymi wygiętymi do przodu, rozwidlonymi żeberkami. przechodzącymi przez stronę zewnętrzną muszli.

Garantiana - środkowy dogger - pępek umiarkowanie szeroki. Liczne promieniste żeberka z guzkiem pośrodku boku skrętu. Od guzka żeberka rozwidlają się i na stronie zewnętrznej muszli przerwane są rowkiem.

Bardzo podobną formą jest występujący również w środkowym doggerze Strenoceras z dobrze wykształconym rowkiem na stronie zewnętrznej muszli.

Parkinsonia - górny dogger - muszla dysko-wata, pępek umiarkowanie szeroki do wąskiego. Przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny. Słabo do przodu wygięte i często na zewnętrznej stronie boków skrętów rozwidlone promieniste żeberka, przerwane są na zewnętrznej stronie muszli rowkiem. Guzków brak.

Spiroceras - środkowy dogger - muszla mała, w postaci otwartej spirali; skręty nieliczne, nie stykające się. Przekrój poprzeczny skrętów kolisty do wysoko owalnego. Grube promieniste żeberka.

Kosmoceras - górny dogger - pępek względnie szeroki do wąskiego, Przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny do szeroko kolistego i sześciokątnego. Żeberka promieniste z guzkami pośrodku boku skrętu, od których żeberka rozwidlają się. Żeberka kończą się guzkiem przed spłaszczonym i umiarkowanie zagłębionym brzegiem zewnętrznym muszli,

Ouenstedtoceras - górny dogger - muszla z wąskim pępkiem, inwolutna. Przekrój poprzeczny skrętów zaokrąglony trójkątny. Boki muszli zwęzają się od krawędzi pępka w kierunku słabo zaostrzonego brzegu zewnętrznego. Słabo do przodu wygięte promieniste żeberka rozwidlają się i po stronie zewnętrznej muszli wygięte są pod ostrym kątem do przodu.

Cardioceras - dolny malm - muszla z dosyć wąskim pępkiem, dyskowata. Boki skrętów zwęzają się od krawędzi pępka w kierunku zewnętrznym. Słabo wygięte do przodu żeberka promieniste schodzą się na brzegu zewnętrznym muszli i tworzą słabo wyodrębniony, zębaty kil. Zbliżony Amoeboceras - malm - różni się nieco szerszą i spłaszczoną stroną zewnętrzną muszłi z dwoma rowkami i dzięki temu wyraźniej wyodrębnionym zębatym kilem,

Już w środkowym doggerze wyodrębnia się. początkowo nielicznie reprezentowany, jednak w malmie dominujący, zróżnicowany krąg form z nadrodziny Perisphinctaceae.

Charakteryzują się one dyskowatą muszlą z dość szerokim pępkiem i wysoko owalnymi skrętami. Promieniste żeberka są zawsze rozwidlone i pomiędzy nimi mogą jeszcze występować żeberka wtrącone. Guzków z reguły brak. Znaczna zmienność utrudnia oznaczanie tych form.

Perisphinctes - dolny malm - muszla dysko-wata z szerokim pępkiem i wysoko owalnym przekrojem poprzecznym skrętów. Mocne promieniste żeberka rozwidlają się na wysokości jednej trzeciej boków na dwa trzy żeberka wtórne.

Ortosphinctes - dolny i środkowy malm - podobny kształt muszli i typ żeberkowania; różni się pojedynczymi żeberkami wtrąconymi między żeberka rozwidlone.

Ataxioceras - środkowy malm - muszla dysko-wata, na bokach spłaszczona. Rzadkie główne żeberka promieniste rozdzielają się w polowie wysokości skrętu na wiązkę złozoną z trzech do czterech żeberek, obok których występują żeberka wtrącone. Forma wyjątkowo zmienna.

Lithacoceras - środkowy i górny malm - muszla z nieco węższym pępkiem i delikatniejszymi żeberkami rozwidlonymi i wtrąconymi, rozpoczynającymi się w polowie wysokości boku skrętu.

Virgatosphinctes - górny malm - muszla dysko-wata, spłaszczona, z dość szerokim pępkiem. Oprócz rozwidlenia żeberek w połowie wysokości skrętu może występować ponowne rozwidlenie żeberek po jego zewnętrznej stronie.

Rasenia - środkowy malm - muszla z węższym pępkiem, grubsza. Promieniste żeberka chodzi wiązka trzech-czterech cienkich żeberek, przechodzących przez zewnętrzną stronę muszli.

Aulacostephanus - środkowy malm - różni się od Rasenia ogólnie węższym pępkiem i wiązkami żeberek przerwanych na zewnętrznej stronie muszli rowkiem.

Gravesia - górny malm - odznacza się niskimi, szeroko owalnymi skrętami i w związku z tym głębokim, umiarkowanie szerokim pępkiem. W połowie wysokości skrętu duże guzki, od których odchodzą rozdwojone żeberka, przechodzące przez zewnętrzny brzeg muszli.

Idoceras - dolny i środkowy malm - muszla dyskowata, spłaszczona, z szerokim pępkiem; przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny. Mocne, lekko do przodu wygięte żeberka promieniste rozdwajają się na zewnętrznej jednej trzeciej wysokości skrętów i na przejściu przez wąski brzeg zewnętrzny muszli odgięte są pod kątem do przodu.

Sutneria - malm - muszla mala. Skręty wewnętrzne jak u Perisphinctes. Ostatni skręt gruby, obejmuje ciasno wcześniejsze skręty; przekrój poprzeczny ostatniego skrętu skośnie owalny lub kwadratowy; powierzchnia gładka z prostymi albo rozdwojonymi żeberkami. Godne uwagi jest kolankowate wygięcie ostatniego skrętu. Ujście z bocznymi uszkami. Zbliżone do przedstawicieli nadrodziny Peri-sphinctaceae są także malmskie formy zaliczane do nadrodziny Aspidocerataceae.

Peltoceras - górny dogger - pępek szeroki, skręty obejmujące się słabo o przekroju poprzecznym kolistym lub zaokrąglonym kwadratowym. Żeberka promieniste mocne, na zewnątrz grubiejące i rzadko rozwidlające się, często lekko wygięte do tylu.

Euaspidoceras - dolny malm - względnie sze-rokopępkowy. Skręty o przekroju poprzecznym kwadratowym lub wysoko prostokątnym. Żeberka promieniste rzadkie, od strony krawędzi pępkowej i brzegu zewnętrznego wzmocnione guzkami.

Aspidoceras - środkowy i górny malm - z nieco węższym pępkiem. Przekrój poprzeczny skrętów kolisty, wydęty. Jeden rząd guzków przy krawędzi pępkowej, drugi na boku skrętów. Żeberek promienistych brak.

Physodoceras- środkowy malm - muszla kulista, wydęta, z wąskim pępkiem. Przy krawędzi pępkowej tylko jeden rząd guzków, z kolcami skierowanymi w stronę pępka. Poza tym powierzchnia muszli gładka.

Craspedites - dolna część dolnej kredy - pępek umiarkowanie szeroki; przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny. Żeberka skrócone do postaci wydłużonych guzków na krawędzi pępkowej, zanikających na bokach skrętów.

Platylenticeras - dolna kreda - muszla dysko-wata, umiarkowanie gruba, gładka, wąskopęp-kowa. Brzeg zewnętrzny zaostrzony.

Olcostephanus - dolna kreda - muszla o szerokich skrętach, w przekroju poprzecznym skośnie do wysoko owalnych, wąskopępkowa. Od rzędu guzków na krawędzi pępkowej odchodzą częściowo rozwidlone żeberka, które rozwidlają się ponownie na bokach skrętów.

Polyptychites - dolna kreda - przy podobnym kształcie muszli różni się krótkimi, lecz nie-guzkowatymi żeberkami głównymi, z których część rozdwaja się na bokach skrętów.

Dichotomites - dolna kreda - muszla nieco grubsza. Wielokrotnie rozwidlone żeberka są silniej wygięte do przodu.

Astieria - dolna kreda - muszla bardziej płaska i wąskopępkowa. Od wąskich guzków przy krawędzi pępkowej odchodzą wielokrotnie rozwidlone wiązki żeberek.

Neocomites - dolna kreda - muszla dyskowa-ta, wąskopępkowa. Wąskie, wielokrotnie rozwidlone żeberka są lekko sierpowato wygięte i nie przechodzą przez brzeg zewnętrzny muszli.

Acanthodiscus - dolna kreda - ma bardziej wydęte skręty o wysoko owalnym przekroju poprzecznym. Rzędy guzków na krawędzi pępkowej, w połowie wysokości skrętów i po ich stronie zewnętrznej. Żeberka promieniste i rozwidlone łączą poszczególne rzędy guzków. W wyższej części dolnej kredy pojawiają się nowe grupy amonitów, które w górnej kredzie osiągają wielką różnorodność.

Pulchellia - górny neokom i apt - muszla dyskowata, pępek bardzo wąski; przekrój poprzeczny skrętu wysoko owalny z zaokrągloną stroną zewnętrzną. Szerokie, wałeczkowate, na zewnątrz rozszerzające się żeberka, przechodzą przez zewnętrzny brzeg muszli i przedzielone są bardzo cienkimi żeberkami.

Callizoniceras - od górnego neokomu do albo - muszla dyskowata z umiarkowanie szerokim pępkiem i wysoko owalnym przekrojem poprzecznym skrętów, Proste lub nieco do przodu wygięte żeberka promieniste przechodzą przez zaokrąglony brzeg muszli. Rodzaj ten otwiera krąg form desmoceratowych:

Desmoceras - od górnego neokomu do ceno-manu - przy podobnym kształcie muszla nieco grubsza. Żeberka słabo zaznaczone. Wyraźne, wygięte do przodu pasma przyrostowe, Niekiedy pojawiają się przewęzenia muszli.

Puzosia - górna kreda - przekrój poprzeczny słabo obejmujących się skrętów wysoko owalny do kolistego. Słabo zaznaczone promieniste żeberka, przede wszystkim na zewnętrznej połowie boków skrętów; żeberek niekiedy brak. Występują przewęzenia muszli.

Pachydiscus - wyższa część górnej kredy - pępek umiarkowanie szeroki do wąskiego. Przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny do kolistego. Rzadkie, słabo do przodu wygięte żeberka w nierównych odstępach. Należą tutaj olbrzymy pośród amonitów o średnicy muszli dochodzącej do 2 metrów.

Rowkiem na brzegu zewnętrznym i mocnymi żeberkami cechuje się grupa hoplitów. Leymeriella - dolny alb - muszla grubo dyskoidalna z względnie szerokim pępkiem, Przekrój poprzeczny skrętów wysoko prostokątny. Żeberka promieniste mocne, nie rozwidlone, wygięte do przodu.

Hoplites - alb - muszla umiarkowanie szero-kopępkowa. Mocne, rzadko rozmieszczone, słabo do przodu wygięte żeberka opatrzone są guzkiem w połowie wysokości skrętu i kończą się guzkiem na krawędzi rowka na zewnętrznym brzegu muszli.

Saynoceras - alb - ma muszlę grubszą z rzadszymi żeberkami i mocniejszymi guzkami. Obecność mniej lub bardziej wyraźnego kila charakteryzuje następujące rodzaje:

Oxytropidoceras - alb - muszla płaska, wąs-kopępkowa; z wysokim ujściem; żeberka szerokie, wygięte do przodu; wysoki, ostry kil,

Mortoniceras - alb - muszla grubsza z szerszym pępkiem; przekrój poprzeczny skrętów wysoko prostokątny do kwadratowego. Promieniste żeberka wzmocnione na krawędzi pępkowej i zewnętrznej guzkami. Kil wyraźny,

Schloenbachia - cenoman - muszla dyskowata, umiarkowanie gruba. Przekrój poprzeczny skrętów wysoko owalny. Nie całkiem regularne, częściowo rozwidlone i grubiejące na zewnątrz muszli żeberka często z guzkami. Kil wyraźnie wyodrębniony.

Podobne prace

Do góry