Ocena brak

GRECY, Hellenowie

Autor /Zyta Dodano /10.10.2012

Lud indoeur. (—» Indoeuropejczycy)
napływający od III tysiąclecia prz.Chr. z pn. na Płw. Bałkański
i sąsiednie wyspy, gdzie stworzył wysoką kulturę; G.
w I tysiącleciu rozprzestrzenili się na wybrzeża M. Śródziemnego
i M. Czarnego oraz na Bliski Wsch. (—» hellenizm);
podbici w II w. prz.Chr. przez państwo rzym. (—>• Rzym II)
przodowali w nim kulturalnie, a cesarstwo wsch. (—» Bizancjum)
od VIII w. po Chr. stało się państwem gr.; podbici w
XIV-XV w. przez Turków, odzyskali niepodległość w XIX
w. (—»• Grecja I).

1. D z i e j e - G. wyodrębnili się z większego zespołu ludów
indoeur. zapewne nad dolnym Dunajem w IV-III tysiącleciu
prz.Chr.; Jonowie zasiedlili Attykę (—» Ateny), większość
wysp M. Egejskiego i zach. wybrzeże Azji Mniejszej;
Achajowie ok. 1900 zajęli Peloponez, w XV w. Kretę, później
Cypr; podbili miejscową ludność kultury egejskiej, tworząc
własną, bardziej surową kulturę mykeńską, opartą na
brązie, która znana jest zwł. z wykopalisk w Argos, Mykenach
i Tirynsie oraz z poematów —»• Homera Iliada i Odyseja;
ok. 1200 z pn. zachodu napłynęli Dorowie (znający już żelazo),
którzy zniszczyli kulturę mykeńską, zajęli Peloponez
wsch. i pd., Kretę i Rodos; ich najważniejszym ośrodkiem
była —» Sparta.

Osadnictwo rolnicze w kraju górzystym prowadziło
do powstawania małych społeczności (miasto z okręgiem,
zw. polis); pierwotnie rządzili nimi królowie, z czasem
- w wyniku walk wewn. - ustroje ewoluowały poprzez rządy
arystokracji, oligarchii, niekiedy tyrana, aż do demokracji
(największe obszarem państwa-miasta to arystokratyczna
Sparta i demokratyczne Ateny - oba dążące do hegemonii
nad innymi).

Wielka kolonizacja G. w VIII-VI w. prz.Chr. objęła wybrzeża
M. Śródziemnego i M. Czarnego; w pd. Italii i na
Sycylii powstała Wielka Grecja (Tarent, Syrakuzy), dalej na
zach. Massilia u ujścia Rodanu (—» Marsylia) i osady na wybrzeżu
Hiszpanii, Kyrene (Cyrenajka) w Afryce, Naukratis
w delcie Nilu oraz Bizancjum nad Bosforem, miasta u ujść
wielkich rzek (Dniestru - Tyras, Bohu i Dniepru - Olbia,
Donu - Tana), pod Kaukazem i na pn. wybrzeżu dzisiejszej
Turcji (Trapezunt). Wynikiem był dopływ taniego zboża -
umożliwiający szybki przyrost naturalny ludności Grecji -
oraz rozwój handlu (również niewolnikami) i rzemiosła, produkującego
na eksport; arystokracja przestawiała się na hodowlę
winorośli i oliwek - natomiast zrujnowani chłopi wywoływali
walki społ., prowadzące do przemian ustrojowych.

Początek V w. prz.Chr. to odparcie najazdu Persów, którzy
zagrozili G. w Azji Mn. i dostępowi do M. Czarnego, a
nast. wkroczyli do Grecji od pn. wschodu (Maraton 490, Termopile
480); odtąd Ateński Związek Morski dostarczał środków
na rozwój miasta, które stało się ważnym centrum gospodarki
i kultury; głównym konkurentem był Związek Peloponeski
pod przywództwem zmilitaryzowanej Sparty, popierającej
rządy oligarchiczne. Konflikt związków (wojna peloponeska 431-404) zakończył się klęską Aten; w IV w. do
walk o hegemonię włączyły się znów Ateny, sukcesy zaś odnosiły
Teby; wzrósł znacznie wpływ Persji.

Od poł. IV w. król —» Macedonii Filip II podbijał gr. polis;
po bitwie pod Cheroneją (338) cala Grecja, zorganizowana
w Związek Koryncki, uznała jego władzę. Od 334 —> Aleksander
Wielki rozpoczął podbój Persji, opanowując Bliski
Wsch. aż po Indie; po jego śmierci (323) imperium zostało
podzielone między wodzów (diadochów).

Na tych terenach
G. zyskali pozycję uprzywilejowaną, osadzani w nowo tworzonych
miastach lub w rozproszeniu (Egipt), kupcy zaś pośredniczyli
w handlu dalekosiężnym; ten okres wpływów kultury
gr. nazywany jest hellenizmem; w dziejach polit, kończy
się podbojem Egiptu przez Rzymian (30 prz.Chr.); jego kontynuacją
jest gr. kultura połaci wsch. M. Śródziemnego oraz
cesarstwa wsch. (Bizancjum). Po podboju cesarstwa w XIV-
-XV w. przez Turków niektórzy G. potrafili utrzymać pozycję
w służbie państw, (renegaci) czy gospodarce (-» fanarioci);
w XIX w. G. walczyli skutecznie o niepodległość; wynikiem
walk bywały wysiedlenia G. - z Azji Mn. po 1920, na Cyprze
1975.

 

T. Wałek-Czernecki, S. Witkowski, Dzieje greckie, Wwa 1934; WHP [I-VII; T. Milewski, Zarys językoznawstwa ogólnego, Lb 1948. II cz. 1, 186, 239-243; cz. 2, 30-41; T. Walek-Czernecki, Historia gospodarcza świata starożytnego II. Grecja- Rzym, Wwa 1948; J. Kowalski, Rozwój cywilizacji greckiej, Wr 1950; K. Kumaniecki. Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu, Wwa 1955, 19878 (bibliogr.); Maty słownik kultury antycznej. Grecja, Rzym, Wwa 1962, 19763; W. Dzięcioł, Aleksander Wielki Macedoński, Lo 1963; J. Wolski, Starożytność, w: Historia powszechna I. Wwa 1965, 19712 (bibliogr.).

 

2. K u l t u r a - Po okresie prehist. jej najstarsza epoka
(1600-1100 prz.Chr.), stworzona przez Achajów, znana jest z
wykopalisk (głównie architektura) w Mykenach, Tirynsie i
Pylos. Największym osiągnięciem kultury G. epoki archaicznej
(1100-500 prz.Chr.) było powstanie w VI w. autonomicznej
i racjonalnej myśli (—* filozofia I I ) , która przezwyciężyła
w dużym stopniu prowincjonalizm (genealogia nar.) eposów
—> Homera i wyłącznie rei. interpretację świata utrwaloną w
eposach —* Hezjoda.

Kultura klasyczna G. (500-330 prz.Chr.) odznaczała się
wszechstronnością i intensywnością; G. pierwsi stworzyli bowiem
teorię —* nauki jako bezinteresownego i metodycznego
poszukiwania prawdy, zmierzającej do całościowego zrozumienia
świata; będąc —> mądrością, nauka formułowała też
racjonalne podstawy indywidualnej —* moralności (skodyfikowanej
w —> aretologii) oraz —> społecznej etyki, a także —*
wychowania i nauczania, zwł. w postaci —* retoryki (Isokrates).

Tym samym G. wywarli wpływ na rozwój filozofii (—>
Heraklit z Efezu, —> Anaksagoras, —» Protagoras z Abdery,
—> Sokrates, —» Demokryt z Abdery, —> Platon, —* Akademia
Platońska, -* Arystoteles, —* Liceum), historii (—* Herodot,
Tucydydes), medycyny (—* Hipokrates), tragedii (—* Ajschylos,
—> Sofokles, Eurypides), komedii (—» Arystofanes) oraz
sztuki, zwl. architektury (Partenon, Propyleje; —> Ateny) i
rzeźby (—* Fidiasz, Praksyteles, Skopas i Lizyp).

Ponadnarodowa kultura hellenistyczna G. (330 prz.Chr. -
30 po Chr.), scalając dorobek G. i ludów Wschodu ukształtowała
cywilizację ludów Azji Mn., Syryjczyków i Armeńczyków
(na Wschodzie) oraz Rzymian (na Zachodzie); G. przejęli
-» astronomię, rozwinęli zaś nauki ścisłe: matematykę
(—* Euklides z Aleksandrii) i —* fizykę (Archimedes), matematyczną
geografię (Eratostenes), technikę (Ktesibios) i medycynę
oraz stworzyli nowe szkoły filoz. (—> stoicyzm, —» epikureizm,
—» eklektyzm i —» sceptycyzm); nadali też nowe
oblicze —* greckiej literaturze (I) i —» greckiej sztuce.

Polityczna dominacja Rzymian nad G. (30-529 po Chr.)
nie objęła świata kultury podtrzymującej ideały —» hellenizmu;
zaowocowało to nowym systemem filoz. —* neoplatonizmem
oraz osiągnięciami w dziedzinie historii (Kasjusz Dion,
Appian), —> geografii (Strabon, Klaudiusz Ptolemeusz), medycyny
(—» Galen) i literatury w zakresie prozy (—» Plutarch,
—» Lucjan z Samosat) oraz poezji (Nonnos).

Choć wskutek podziału cesarstwa rzym. zanikła na Zachodzie znajomość —»
greckiego języka, to jednak wpływ kultury G. umożliwiły tłumaczenia
na łacinę ich dzieł, m.in. Timajosa Platona dokonanego
przez Cycerona i Kalcydiusza oraz Peri hermeneias i
Kategoriai Arystotelesa przełożonych przez Boecjusza; na
Wschodzie zaś dziedzictwo G. stanowiło integralny element
kultury Bizancjum (—» bizantyjska sztuka sakralna).
Instytucjonalnym wyrazem kultury G. były świątynie, gimnazja
(—» gimnazjum), święta lokalne i ogólnonar., połączone
z -* igrzyskami, oraz wykształcone formy —» nauczania. Integralność
i uniwersalizm tej kultury wyrażały się w dążeniu do
realizacji ideałów —* prawdy (nauka), —» dobra (II 1) i —*
piękna (sztuka), stąd też jest aktualny jej —> humanizm (filantropia),
obejmujący również postulat wszechstronnego rozwoju
cielesnego i duchowego (kalokagatia) oraz gr.-rzym.
wzór ogólnego wykształcenia (en kyklios paideia).

 

I. Burckhardt, Griechische Kulturgeschichte I-IV, B 1898-1902, Bas 1956-57 (V-VIII Gesammelte Werke): F. Baumgarten. F. Poland, R. Wagner, Die hellenische Kultur. L 1905, 19133; T. Zieliński, Historia kultury antycznej w zwięzłym wykładzie I-II, Wwa 1922-24, 1929-372; W. Otto, Kulturgeschichte des Altertums. Mn 1925; G. Przychocki, Kultura klasyczna w kulturze współczesnej, Wwa 1929; A. Krokiewicz, Uwagi o kulturze i cywilizacji starożytnej w związku z kulturą i cywilizacją współczesną. Muzeum 47 (1932) z. 3, 129-150; T. Zieliński. Z cyklu Świat antyczny. Grecja niepodległa, Wwa 1958; P. Leveque. L'aventure grecque. P 1964, 19773 (Świat grecki, Wwa 1973); J. Ševčenko, Ideology, Letters and Culture in the Byzantine World, Lo 1982; S. Stabryła, Starożytna Grecja, Wwa 1988.

 

3. W P i ś m i e ś w i ę t y m - nazwą Hellenes określane są
osoby pochodzenia gr. (Jl 4,6; 1 Mch 6,2; Dz 16,1; 18,4; Rz
1,14), nadto poganie, czyli ci, którzy nie są Żydami (2 Mch
4,36; J 7,35; 12,20; Dz 11,20; Rz 1,16; 10,12; 1 Kor 1,24; Ga
3,28), nazwą zaś Hellenistai (helleniści) osoby mówiące językiem
gr. bez względu na pochodzenie (Dz 6,1; 9,29).

Protoplastą ludu gr. miał być syn Jafeta - Jawan (Rdz 10,2;
1 Krn 1,5), którego imię oznacza Grecję (Iz 66,19), prowadzącą
handel m.in. z Tyrem (Ez 27,13.19). NT używa określenia
G. na oznaczenie mieszkańców Grecji, którzy nie byli
chrześcijanami, lecz poganami „bojącymi się boga" (J 12,20;
Dz 11,2); gmina chrześcijan nie uznawała różnicy pomiędzy
nawróconymi G. a Żydami (Ga 3,28); w nowym porządku
nadprzyr. (w Chrystusie, w Kościele) nar. tożsamość G. nie
miała znaczenia (Kol 3,11; Rz 10,12);

G. zostali wezwani do
życia w Chrystusie (1 Kor 1,24) i do nich kierowana była
nauka pierwszych chrześcijan (Dz 11,20); do G. przemawiał
też Paweł Apostoł (Dz 9,29) i działał pośród nich w Tesalonice,
Berei, Koryncie, Efezie (Dz 17,4.12; 18,4; 19,10), nadto
oskarżony został przez Żydów o zbezczeszczenie świątyni
przez wprowadzenie do niej G. (Dz 21,28).

 

J.A. Selbie, Hastings DB II 260; S.S. Smalley, 77ie New Bible Dictionary, Michigan 1962, 494; W. Smith, The New Smith's Bible Dictionary, NY 1966, 128-129; SNT 281-282; H. Bietenhard, NIDNT II 124-127 (bibliogr.); K. Romaniuk, Konkordancja do Pisma świętego NT, Wwa 1985, I 188.

 

4. Z nazwą G. związane są ponadto o d ł a m y c h r z e ś c i j
a n s t w a o tradycjach bizant.: wyznanie greckoprawosławne
czy greckorosyjskie oraz —» grekokatolicy (nazwa jest zapewne
tworem biurokracji austr. dla unitów z terenów —> Galicji
i —* Siedmiogrodu), mający w liturgii ryt —> greckokatolicki.

Podobne prace

Do góry