Ocena brak

GRECKA MUZYKA OBRZĘDOWA

Autor /Zyta Dodano /10.10.2012

Muzyka staroż.
Grecji (I), której początki wiążą się ze zwyczajami predeistycznymi,
a w późniejszym okresie z kultem bogów olimpijskich
(—» grecka religia); odgrywała także istotną rolę w kultach
tajemnych (—* misteria).

1. Najstarszą grupą obrzędów w kultach staroż. G. były
pradawne święta o charakterze społ., często związane z muzyką;
śpiewy i tańce towarzyszyły świętom rolników (zwł. dożynkom),
świętom wiosennym (np. Hyakintia w Lakonii i
Antesteria w Atenach), a także panhelleńskim igrzyskom
olimpijskim oraz delfickim.

Muzyka była również wykonywana podczas uroczystości
pogrzebowych w G.; wg Homera lamentacje miały formę
dialogowaną: lider uroczystości rozpoczynał lamentację, odpowiadał
mu chór pozostałych uczestników, a w procesji pogrzebowej
brali udział auleci, którzy akompaniowali pieśniom.

W źródłach lit. znajduje się kilka terminów określających
różne rodzaje pieśni żałobnych: threnos, ¡alemos, karikon
i epikedeion (wykonywana w czasie wystawienia ciała).
Istniało wiele odmian pieśni weselnych: hymenaios - wykonywana
przez przyjaciół towarzyszących pannie młodej do
domu pana młodego, epithalamion — śpiewana przez chór
kobiet przed komnatą nowożeńców oraz gamellón - pieśń solowa
na aulos, wykonywana w czasie ceremonii zaślubin;
obrzędom weselnym towarzyszyły także tańce chłopców przy
akompaniamencie aulosów i lir.
Stałą oprawę muz. miały też święta obchodzone przez poszczególne
grupy zawodowe, np. w czasie święta winiarzy
tańczono epilenios, taniec imitujący wyciskanie winogron; istniały
także specjalne pieśni wykonywane w czasie świąt młynarzy
(gymaios), tkaczy (ailinos) i prządek (iulos).

Do najstarszej
warstwy muzyki obrzędowej należą również archaiczne
tańce wojenne, jak np. imitujący walkę majestatyczny taniec
pyrrhiche, znany w Lakonii i Sparcie; w VI w. prz.Chr.
taniec ten wprowadzono do Aten jako element Panatenajów;
wykonywali go chłopcy, młodzieńcy i mężczyźni; później pyrrhiche
stał się tańcem sympozjów, a w czasach Atenajosa z
Naukratis (II-III w. po Chr.) istniał jeszcze w Lakonii jako
ćwiczenie przygotowawcze do walki. W Atenach pyrrhiche
przybrał charakter dionizyjski: zamiast włóczni i pochodni
tancerze trzymali thyrsoi, tj. pałki przystrojone liśćmi bluszczu
i winorośli; pyrrhiche spełniał funkcję wychowawczą, dlatego
wielkie znaczenie przywiązywano do towarzyszących mu
pieśni śpiewanych przez samych tancerzy lub przez in. grupę
wykonawców.

2. Muzyka związana była obrzędowo także z kultem bogów
olimpijskich. W Lakonii znany był taniec ku czci Apollona i
Diany - bryallicha; Apollonowi poświęcane były Targelia, w
czasie których chłopcy chodząc od domu do domu i nosząc
gałązki oliwne lub laurowe (—» eirezjone) śpiewali pieśni.
Podczas trwających do 10 dni Gymnopajdiajów w Sparcie
chłopcy wykonywali ćwiczenia gimnastyczne oraz (imitujące zapasy) tańce wokół posągów Apollona, Artemidy i Latony.

W związku z kultem boga sztuk pięknych rozwinął się gatunek
pieśni - hyporchema, połączonej z tańcem (istniały
3 formy lub figury tego tańca: jednoczesny śpiew i taniec całej
grupy, podział wykonawców na chór i tancerzy oraz solowy
śpiew koryfeusza, podczas którego cała grupa tańczy), początkowo
wykonywanej przy akompaniamencie formingi, później
także aulosa i kitary. Chóralne śpiewy kobiet w obrzędzie
ku czci —> Apollona, a także —* Artemidy, połączone
często z tańcem, nazywano partenia (ofiarowywano je również
in. bogom); poświęcano jej także korythallistriai, czyli
tańce dziewcząt przebranych za mężczyzn i noszących drewniane
maski w czasie ceremonii zaślubin; z jej imieniem wiąże
się też upingos (hymn - modlitwa rodzących kobiet).

Z
kultem Apollona wiąże się także powstanie peanu (chóralna
pieśń dziękczynna), np. za wyzwolenie od zła, choroby; później
pean adresowany był również do in. bogów, a także śpiewany
jako pieśń triumfalna po zwycięstwie wojennym lub na
igrzyskach; jedyny zachowany przykład peanu (fragment tzw.
papirusu berlińskiego) pochodzi z II w. po Chr.

W orgiastycznych
obrzędach, którym towarzyszyła szaleńcza muzyka połączona
z tańcem, czczony był —* Dionizos; podczas fallicznych
procesji Dionizji Małych wykonywano pieśni i tańce ithyphalloi
oraz fallikon (—» falliczne kulty); w czasie Dionizji
Wielkich prezentowano program liryczno-dramatyczny, na
który składały się występy chórów wykonujących dytyramby
oraz przedstawienia trzech trylogii tragicznych; dytyramb,
który powstał w związku z kultem Dionizosa, był pierwotnie
improwizowaną pieśnią liryczną, poświęconą narodzinom
boga; nadanie dytyrambowi określonej formy (podział na
strofy, antystrofy, fragmenty solowe i chóralne) przypisywane
jest Arionowi z Metymny (ur. ok. 625 prz.Chr.). Z dytyrambem
związany był specjalny rodzaj tańców wokół ołtarza
(kykllios choros). W Atenach czczono Dionizosa Iobakchosa
w obrzędach połączonych z libacjami i hałaśliwą muzyką oraz
pieśniami zw. iobakcho.

W orgiastycznych obrzędach dionizyjskich
używano przede wszystkim instrumentów perkusyjnych:
bębna (tympanon - bęben obręczowy, dwumembranowy),
kołatek (krotala - rodzaj kastanietów, wykonana z drewna)
służących do wybijania rytmu tanecznego.
Bogini —> Atenie poświęcone były gymnopaedike, a także
oschoforika (pieśni śpiewane w czasie Oschoforiów); natomiast
Herze poświęcone były procesje dziewcząt niosących
kwiaty; w czasie święta obchodzonego na cześć małżeństwa
Zeusa i Hery wykonywano na aulosie melodie, zw. hierakion.

W celebrowanych ku czci -* Adonisa Adoniach śpiewano
pieśni żałobne; wykonany z suszonej gliny lub wosku obraz
zmarłego boga niosły kobiety, które uderzając się w piersi
śpiewały i tańczyły przy akompaniamencie aulosa.

3. W skład misteriów eleuzyńskich wchodziły przedstawienia
mimiczne lub taneczne odtwarzające porwanie Persefony,
żale matki i powrót córki na ziemię; eleuzyniom towarzyszyły
sakr. tańce (chórela) oraz muzyka wykonywana na aulosach.
Auleta (hieraules) był głównym twórcą oprawy muz., a także
liderem hymnodów; nic nie wiadomo jednak o specyficznie
muz. właściwościach dźwiękowej warstwy gr. misteriów.

Z mitycznym poetą i śpiewakiem —» Orfeuszem łączy się
powstanie misteriów orfickich (—» orfizm); wg tradycji Orfeusz
otrzymał lirę od Apollona i swoim śpiewem czarował
drzewa i zwierzęta, a nawet (jak twierdzili Ajschylos i Eurypides)
- kamienie; dionizyjskie misteria orfickie, a także misteria
ku czci Apollona wywarły wpływ na działalność związku
pitagorejskiego.

Z tradycji obrzędów rei. wyrosły nie tylko podstawowe gatunki
lit. (komedia, tragedia, dramat), lecz ukształtowały się
podstawy techniki kompozytorskiej i wykonawczej; najważniejszym
typem kompozycji i wykonawstwa muz., którego
geneza ściśle wiąże się z tradycją obrzędową, jest nomos
(prawo, konwencja) - początkowo zbiór prostych reguł śpiewu
rei.; na podstawie archaicznego nomosu wykształciły się określone typy kompozycji o bardzo zdyscyplinowanym i poważnym
charakterze, wysokich wymaganiach estetycznych i
artyst. (nomoi); obowiązywał w nich zakaz wykraczania poza
przyjęte reguły.

Istniały 4 główne typy nomoi: najstarszy kitharodikos
nomos - pieśń wokalna z towarzyszeniem kitary,
wprowadzona przez Terpandra w VII w. prz.Chr., aulodikos
nomos - solowa pieśń z akompaniamentem aulosa, wprowadzona
przez Polimnestosa w VI w. prz.Chr., auletikos nomos
- utwór na aulos solo (najsłynniejszym był nomos pytyjski,
przedstawiony 5 8 6 prz.Chr. przez Sakadasa na igrzyskach pytyjskich,
na których zdobył pierwszą nagrodę) i kitharistikos
nomos - utwór na kitarę solo (późniejszy, nawiązujący konstrukcyjnie
do auletikos nomos).

Wykonanie nomoi musiało
być niezwykle dokładne i osiągnęło wysoki poziom profesjonalny
na konkursach, zwł. na 4 głównych igrzyskach (olimpijskie,
pytyjskie, istmijskie, nemejskie), w których zwykle brali
udział najwybitniejsi muzycy (niektóre nomoi miały tytuły
związane z imionami bogów i kompozytorów).

Nomos pytyjski
jest uważany za pierwszy w historii muzyki eur. utwór programowy;
jego tematem była walka Apollona z Pytonem,
a składał się z 5 części: peira (wstęp, w którym bóg
sprawdza, czy wybrane miejsce nadaje się do walki), katakeleusmos
(wyzwanie Pytona), lambikon (walka, zgrzytanie zębów
Pytona), spondeion (zwycięstwo boga nad Pytonem) i
katachoreusls (bóg celebruje zwycięstwo tańcem).

Olimposowi
przypisywany jest słynny, poświęcony Apollonowi nomos
auletikos, zw. wielogłowym (polykephalos), gdyż melodia
miała imitować świsty wielu wężów na głowach —» gorgon,
lamentujących z powodu śmierci Meduzy. Nomos kitharodikos
również poświęcony był Apollonowi i składał się z 7 części:
Archa (wstęp), Metarcha (część następująca po wstępie),
Katatropa (zmiana), Metakatatropa (część następująca po Katatropa),
Omfalos (część środk.), Sfragis (część końcowa) i
Epilogis lub Exodion (epilog).

 

F.A. Gevaert, Histoire et théorie de la musique de l'antiquité 1-11, Gand 1875-81; A.W. Pichard-Cambridge, Dithyramb, Tragedy and Comedy, Ox 1927; L. Sćchan, La danse grecque antique, P 1930; Tatarkiewicz HF I; I. Düring. Studies in Musical Terminology in Fifth-Century Literature. Éranos 11(1945); G. Prudhommeau. La danse grecque antique HI, P 1956; I. Henderson. The New Oxford History of Music. Lo 1957, I 336-403; W. Tatarkiewicz, Historia estetyki I, Wr 1960, Wwa 1985'; M. Wegner. Musikgeschichte in Bildern II 4. Musik des Altertums. Griechenland. L 1963; H. Koller. Musik und Dichtung im alten Griechenland, Bn 1964; E.A. Lippmann. Music Thought in Ancient Greece. NY 1964; C. Sachs. Historia instrumentów muzycznych, Wwa 1975; S. Michaeiides. The Musie of Ancient Greece. An Encyclopaedia. Lo 1978; C. Sachs, Muzyka w świecie starożytnym. Wwa 1981.

Podobne prace

Do góry