Ocena brak

GRAMATYKA

Autor /Pafnucy Dodano /09.10.2012

(gr. grammatike głoska, litera, forma językowa),
ogól właściwości i funkcji konstytuujących —* język,
a także dział -^językoznawstwa, zajmujący się formalną stroną
języka, tzn. budową oraz odmianą wyrazów (morfologia),
konstrukcją grup wyrazowych i zdań (składnia), również sposobem
wymawiania i artykulacji głosek (współcześnie fonologia,
a w ujęciach dydaktycznych praktyczna fonetyka) w aspekcie
opisu (g. opisowa) i formułowania reguł poprawnościowych
(g. normatywna).

Rozwój g. byt integralnie związany z dziejami językoznawstwa
w zakresie badań ściśle filol. (g. materiałowa) i semantyczno-
filozoficznych (g. teoretyczna). W staroż. Grecji rozważania
filoz. (zwł. sofiści, Arystoteles, stoicy) staty się impulsem
do podjęcia analiz filol., czego świadectwem jest pierwszy
podręcznik Dionizego Traka Techne grammatike ( I I I w. prz.
Chr.); w Rzymie antycznym dokonano (m.in. Donat i Priscjan)
systematycznych ujęć filologicznych g., Augustyn zaś
podkreślił znakową naturę języka.

W średniowieczu, oprócz ujęć podręcznikowych, obejmujących
zagadnienia fonetyki oraz morfologii, a w pewnym sensie
i składni (brak wyraźnego ich wyróżnienia aż do X I X w.),
które były elementem wykształcenia humanistyczno-językowego
w ramach tzw. —» artes liberales, podjęto głównie, w
formie grammatica speculativa, problem stosunku języka do
rzeczywistości i myślenia oraz ściśle związano g. z logiką w
analizach semantycznych. W perspektywie sporu o uniwersalia
wyróżnione w g. kategorie morfol. (części mowy) interpretowano
ze względu na ich funkcję oznaczania (modi significandi)
jako klasy semantyczne, wykorzystując w tym celu ontol.-
log. kategorie Arystotelesa, w odniesieniu do których jawiły
się jako reprezentujące rzeczywistość (Piotr Hiszpan).

Przyczyną zahamowania rozwoju tej filoz. interpretacji g., powstałej
w X I I w. (Piotr Heliae, Tomasz z Erfurtu), a nast.
propagowanej głównie przez szkotystów, stała się dominacja
—» nominalizmu i renesansowa awersja do spekulacji filoz.,
rodząca zainteresowanie badaniami filol. i problemami komunikacji
językowej (retoryka, ars disserandi).
Właściwe średniowieczu sprowadzanie faktów językowych
do kategorii log. ujawniło się wyraziście również w X V I I w.
w charakterystycznej dla kartezjanizmu g. A. Arnaulda i C.
Lancelota.

Podkreślenie mentalnych funkcji umysłu wspólnego
wszystkim ludziom wyznaczyło zadania g., inwentaryzującej
podstawowe operacje myślowe w zabiegach analizy języka,
traktowanego jako system znaków będących foniczną i pojęciową
formą myślową (E.B. de Condillac) oraz doskonalonego
w postaci uniwersalnego systemu komunikacji międzyludzkiej
(mathesis universalis) dzięki formalizacji i algebraizacji
logiki (G.W. Leibniz).

W X I X w. rozwój analiz historyczno-porównawczych (g. historyczna,
g. porównawcza) zadecydował o odejściu od interpretacji
filoz.-log. (g. synchroniczna) i umożliwi! sformułowanie
nauk. językoznawstwa empirycznego, podkreślającego
zwł. ewolucyjny charakter języka (g. diachroniczna).

Osiągnięcia
językoznawstwa materiałowego wykorzystała w XX w.
autonomiczna lingwistyka teor. zdominowana przez de saussure'owska
interpretację synchroniczno-strukturalistyczną,
wg której język jest uhierarchizowanym systemem znaków
służących do przekazywania myśli (—» semiologia); jej znaczącą
mutacją, charakterystyczną dla 2. poł. XX w., jest g. generatywno-
transformacyjna N. Ćhomskiego (—» generatywizm).

Dominacja strukturalizmu o charakterze formalnym i filoz.
implikacje współcz. językoznawstwa tłumaczą jego związki z
—» filozofią języka (—» hermeneutyka, —» analityczna filozofia)
i logiką języka (—> semiotyka). Postawa semiologiczna zaznacza
się również w badaniu zjawiska religii (odpowiednio - hermeneutyka,
semiotyka i analityczna —» filozofia religii).

 

M. Grabmann, Mittelalterliches Geistesleben, Mn 1926,1 104-146; M.D. Chenu, /.(/ théologie an douzième siècle, P 1957, 19763, 90-107; N. Chomsky, Cartesian Linguistics, NY 1966; H.E. Brekle, Die Bedeutung der „Grammaire generale et raisonnée" bekannt als Grammatik von Port-Royal für die heutige Sprachwissenschaft, Indogermanische Forschungen. Zeitschrift für Indogermanistik und allgemeine Sprachwissenschaft 72(1967) 1-21; Z. Gotab, A. Heinz, K. Polański, Słownik terminologii językoznawczej. Wwa 1968, 1970 ; J. Lyons, Introduction to Theoretical Linguistics. Lo 1968, 19712 (Wstęp do językoznawstwa. Wwa 1975); E.H. Gilson, Linguistique et philosophie. Essai sur les constantes philosophiques du langage. P 1969 (Lingwistyka a filozofia. Rozważania o stałych filozoficznych języka, Wwa 1975); J. Pinborg, Logik und Semantik in Mittelalter. Ein Überblick, St 1972; Dictionnaire de linguistique. P 1973, 19822; H. Roos, F. Schmidt. G. Behse, HWP III 846-860; J. Fisiak, Wstęp do współczesnych teorii lingwistycznych, Wwa 1975; Lingwistyka a filozofia. Współczesny spór o filozoficzne założenia teorii języka, Wwa 1977; Z.J. Zdybicka, Człowiek i religia. Zarys filozofii religii. Lb 1977, 1978; A. Heinz. Dzieje językoznawstwa w zarysie. Wwa 1978; H. Schrödter, Analytische Religionsphilosophie. Fr 1979; H.G. Hubbeling, Einführung in die Religionsphilosophie, Gö 1981; J. Hennigfeld, Die Sprachphilosophie des 20. Jahrhunderts. Grundpositionen und -problème. B 1982; S. Kamiński, Kierunki rozwoju problematyki sernioiycznej. RF 30(1982) z. 1, 93-118 (bibliogr.); M.A. Krąpiec, Język i świat realny, Lb 1985; A. Bronk, Ograniczenia analitycznej filozofii religii. \v: Z zagadnień etnologii i religioznawstwa, Wwa 1986, 96-125; Logika formalna. Zarys encyklopedyczny z zastosowaniem do informatyki i lingwistyki. Wwa 1987, 233-310.

Podobne prace

Do góry