Ocena brak

Gospodarka światowa 1945 - 1992 - Początki integracji gospodarczej Europy Zachodniej

Autor /Bolemir Dodano /07.05.2012

 

Proces gospodarczej integracji Europy Zachodniej stanowił część wielo­płaszczyznowych zmian, zachodzących w zachodniej części kontynentu. Choć idea integracji europejskiej wyrażana była jeszcze w wieku przez francuskich legionistów, w wieku XVIII przez Stanisława Leszczyńskiego, w XIX zaś przez Mazziniego, Mickiewicza i wielu innych działaczy, nowy impuls dla rozwoju tego, co poprzednie pokolenia oceniały jako utopię w okresie międzywojennym działalność hr. Richarda Coudenhove-Kalergi - pół-Austriaka, pół-Japończyka, a czechosłowackiego obywatela, który po pierwszej wojnie światowej wysunął ideę utworzenia Unii Europejskiej, mającej przeciwdziałać powtórzeniu się nowej wojny światowej i stanowić zaporę dla bolszewickiej ekspansji w Europie.

Coudenhove-Kalergi, założyciel ruchu zwanego Paneuropa. Potrafił pozyskać niektórych polityków europejskich, m.in. Eduarda Benesa i Aristide Brianda. Ten ostatni zaproponował nawet omówienie przyszłej Unii przez Ligę Narodów. Śmierć Brianda udaremniła te plany, ale zwolennicy Paneuropy rozwijali swą działalność także później.

W czasie n wojny światowej za integracją powojennej Europy wypowiadało się wielu polityków alianckich, w tym także Winston Churchill, postulujący powołanie do życia regionalnych unii politycznych, które w przyszłości stałyby się częściami składowymi Światowych Stanów Zjednoczonych. Szczególną uwagę przywiązywał Churchill do basenu dunajskiego - po usunięciu Habsburgów zapanowała jego zdaniem polityczna próżnia, wyma­gająca zapełnienia. Stąd postulował on szybką unię tych krajów.

Odbiciem tych koncepcji były mało znane do dziś plany politycznej federacji (lub konfederacji) polsko-czechosłowacko-jugosłowiańskiej, znajdujące swój wyraz w porozumie­niach zawartych w 1940, a potem w 1942 roku, udaremnione w wyniku prora­dzieckiego zwrotu polityki czechosłowackiej, spowodowanego naciskami dyplomatycznymi Moskwy i zaniechane po zerwaniu przez ZSRR stosunków dyplomatycznych z polskim rządem emigracyjnym w 1943 roku.

Po wojnie ruch paneuropejski, czołowym patronem którego stał się Winston Churchill, zdobywał coraz szersze rzesze zwolenników. W 1949 roku w cha­rakterze uzupełnienia istniejących już organizacji współpracy gospodarczej (OE-EC) i militarnej (Unia Zachodnia, zaś od kwietnia 1949 r. także Pakt Północnoatlantycki - NATO) powołano do życia Radę Europy - organizację mającą na celu popieranie demokratycznego rozwoju krajów członkowskich, współpracę kulturalną i na odcinku rozwijania kontaktów międzyludzkich.

Rada (która posiadała organy wykonawcze wspólne z Unią Zachodnią) zyskała. większe znaczenie dopiero w latach rozpadu imperium radzieckiego, stając się pierwszym ogniwem integrującym kraje obydwu systemów (od 1989 roku).

Planowane powołanie do życia Europejskiej Wspólnoty Politycznej, mającej za zadanie przyśpieszenie utworzenia Unii Europejskiej, nie doszło do skutku, gdy w 1954 r. fiaskiem zakończył się plan powołania do życia integrującej wojska l zachodnioeuropejskich krajów Europejskiej Wspólnoty Obronnej.

Ale w latach 50-tych udało się powołać do życia dwie organizacje, które przesądziły o ostatecznym powodzeniu europejskiej integracji. Pierwszą z nich była Europejska Wspólnota Węgla i Stali, pomysłodawcą której był w 1950 roku francuski polityk Robert Schuman. Traktat ojej utworzeniu podpisały w 1951 roku Francja, RFN, Włochy i kraje Beneluksu.

Obejmował on koordynację polityki w zakresie pro­dukcji węgla i stali oraz pochodnych produktów. W ówczesnej epoce produkty te miały znacznie większe znaczenie strategiczne niż dzisiaj, stąd traktat tworzył także dogodne (zwłaszcza dla Francji) możliwości kontroli nad niemieckim przemysłem ciężkim, przedstawienie którego ponownie na zbrojeniowe tory stało się w epoce wojny koreańskiej potrzebą chwili. Wspólnota Węgla i Stali stała się praktycznie zalążkiem Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i egzysto­wała (posiadając te same władze) do 1967 roku wspólnie z EWG oraz Euratomem, stając się następnie częścią tzw. Wspólnot Europejskich - organizacji, która wchłonęła EWG,Euratomi EWWiS.

Do dziś jednak w języku polskim Wspólnoty (nazywane też w liczbie pojedynczej Wspólnotą Europejską) określa się nadal nieadekwatnym mianem EWG (od l XI 1993 Unia Europejska zastąpiła EWG).

Wspólnota Europejska zrodziła się w czasie dyskusji polityków i ekonomistów zachodnich w latach 1955-6, a autorem koncepcji jej utworzenia był francuski polityk Jean Monnet. 24 marca 1957 roku 6 krajów EWWiS podpisało w Rzymie tzw. traktaty rzymskie o utworzeniu EWG oraz Euratomu (organizacji mającej koordynować i integrować politykę w zakresie energetyki atomowej i pokojowego wykorzystania energii atomowej).

EWG rozpoczęła działalność w dniu l I 1958 roku. W myśl traktatów jej najwyższą władzą jest Rada, złożona z ministrów spraw zagranicznych krajów członkowskich. W Radzie obowiązywała jednomyślność (ograniczona dopiero w latach 80-tych), co znacznie hamowało proces integracyjny.

Organem nadrzędnym w stosunku do Rady stała się w latach 70-tych nie przewidziana w traktatach rzymskich Rada Europejska - periodycz­nie (zwykle dwa razy w ciągu półrocza) zwoływana konferencja szefów państw i rządów krajów Wspólnoty, podejmująca decyzje o strategicznym charakterze. Organem wykonawczym Wspólnoty stała się Komisja, do której kraje członkow­skie delegowały po dwóch komisarzy, kierujących poszczególnymi resortami, przy czym jeden z nich reprezentować powinien rząd, drugi opozycję. Aparat Komisji wyposażony jest w prawo wydawania decyzji wykonawczych obowiązujących wszystkie kraje członkowskie (poza sprawami zastrzeżonymi dla Rady bądź dla narodowych parlamentów).

Sprawy sporne rozstrzyga Trybunał. Działa też Parlament Europejski (oficjalnie zwany Zgromadzeniem), skupiający od 1979 roku) delegatów, desygnowanych przez parlamenty poszczególnych krajów członkowskich w propozycji do liczby ludności. Parlament uzyskał tylko Uprawnienia opiniodawcze i doradcze, nie posiadając (do dziś) uprawnień usta­wodawczych ani prawa inicjatywy ustawodawczej. Traktaty przewidywały, że w przyszłości członkowie Parlamentu Europejskiego będą wybierani w pow­szechnych wyborach. Przepis ten wszedł w życie dopiero w 1979 roku, gdy odbyły się pierwsze wybory powszechne do Parlamentu Europejskiego.

Do dziś nie zdołano doprowadzić do stworzenia jednolitej ordynacji wyborczej, stąd posłowie są wybierani według ordynacji narodowych, co uniemożliwia reprezen­tację niektórych sił politycznych (np. brytyjskich liberałów) tam, gdzie obo­wiązuje system większościowy. Obok Parlamentu powołano Komitet Gospodarczo-Społeczny, reprezentujący parytetowo pracodawców i przedstawi­cieli głównych central związkowych. Posiada on tylko doradcze uprawnienia.

Organy EWG, EWWiS i Euratomu połączono na zasadzie unii personalnej (ich skład osobowy był tożsamy). Przed EWG postawiono w pierwszym okresie kilka zadań. Pierwszym z nich miało być utworzenie wspólnego obszaru celnego, w stosunku do krajów trzecich. Zadanie to zrealizowano w ciągu kilku lat, dzięki czemu 6 krajów Wspólnoty Stworzyło zamknięty obszar gospodarczy, utrudniający dostęp na swe rynki produktom z krajów trzecich, zwłaszcza tym, które konkurować mogły z rodzimymi.

Zadało to ogromny cios eksportowi rolnemu Polski i gospodarce innych krajów wschodnioeuropejskich. Stanęły one w obliczu dylematu: albo uznać Wspólnotę i zawierać umowy handlowe z całą organizacją (umów bilateralnych tego rodzaju nie wolno było krajom EWG zawierać), albo zrezygnować ze znacznej części eksportu na jej rynki.

W praktyce przeważyły względy ideolo­giczne (bo EWG stała się od samego początku celem niezwykle ostrych ataków komunistycznej propagandy). Próby reorientacji eksportu krajów RWPG w kie­runku innych rynków, zwłaszcza Trzeciego Świata, zawiodły i w latach 70-tych rosnąca nierównowaga ich bilansu handlowego z krajami zachodnimi stała się przyczyną szybkiego narastania zadłużenia Polski, Węgier i innych państw.

Ale utworzenie EWG przyniosło wkrótce poważne straty także amerykańskiemu eksportowi, choć USA należały do inspiratorów powołania tej organizacji. Spory EWG-USA trwają po dziś dzień, a ich osią jest teraz konflikt dotyczący amery­kańskich koncepcji liberalizacji handlu światowego, których realizacja zniwe­czyłaby efekt wspólnej polityki rolnej EWG, zwłaszcza zaś stosowanych w EWG ogromnych subwencji do produkcji niektórych produktów rolnych.

W latach , 60-tych Wspólnota postawiła sobie za cel osiągnięcie samowystarczalności w zakresie podstawowych produktów żywnościowych i cel ten w zasadzie osiągnęła. Wspólna polityka rolna - drugi etap działalności EWG - wymaga jednak po dziś dzień stosowania subwencji dla wyrównania kosztów produkcji, różnych przecież na północy i południu Europy.

Ale polityka ta, wielce kosztow­na (pochłania do dziś lwią część budżetu EWG),doprowadziła także do nadpro­dukcji mleka, masła i niektórych gatunków mięsa, do ogromnych kosztów magazynowania tych nadwyżek, niszczonych następnie (aby nie doprowadzić do załamania się światowych cen tych produktów). Tak to świat bogatych w imię finansowych interesów nie dopuszczał na rynki głodujących krajów Trzeciego Świata niezbędnej dla utrzymania przy życiu milionów ludzi żywności. EWG stała się też poczynając od 1963 roku, narzędziem wspólnej polityki gospodarczej wobec byłych krajów kolonialnych.

Kilkadziesiąt krajów Afryki, Karaibów i Pacyfiku, stowarzyszonych z EWG korzysta z preferencji w postaci bezcłowego importu przez kraje EWG ich produktów tropikalnych i dogodnych warunków importu ich surowców górniczych. W zamian kraje Wspólnoty korzystają z sze­rokich możliwości ekspansji przemysłowej na rynki krajów partnerskich. EWG zawarła też wiele porozumień bilateralnych z innymi krajami, przykładem któ­rych są porozumienia podpisane z Polską, Czechosłowacją i Węgrami.

Wielka Brytania, choć zaproszona do udziału w EWG, odmówiła początkowo przystąpienia, stając na czele powołanego w 1960 roku Europejskiego Stowarzy­szenia Wolnego Handlu (EFTA). Luźna ta organizacja w małym stopniu stała się konkurencyjną wobec EWG, w latach 70-tych uległa stopniowej erozji, gdy W.Brytania i parę innych krajów przeszło do EWG. Dziś główne kraje EFTA (Austria i Szwecja) stoją w kolejce kandydatów do Wspólnoty Europejskiej. Już w 1961 roku W.Brytania (wraz z Danią i Irlandią) złożyła wniosek o przyjęcie do EWG.

Wniosek ten nie został uwzględniony, ponieważ w 1963 roku prezydent Francji, gen. Charies de Gaulle założył w stosunku do niego veto, motywując to faktem, iż W.Brytania, powiązana ściśle więzami atlantyckimi, etnicznymi, gospodarczymi i kulturalnymi z USA stanowić będzie „konia trojańskiego" USA w Europie i jej członkostwo skaże proces jednoczenia Europy na niepowodzenie.

Dopiero w 1970 roku Francja wycofała swoje veto, a w 1972 roku W.Brytania, Dania i Irlandia stały się członkami EWG, mimo poważnych protestów lewicy i części kół konserwatywnych w tych krajach. Do Wspólnoty przyjęto wówczas także Norwegię, ale w następstwie negatywnego wyniku referendum zorganizo­wanego w tej sprawie, kraj ten nie stał się ostatecznie członkiem EWG. Z dniem 1.1.1981 w skład Wspólnoty weszła Grecja, a w 5 lat później Hiszpania i Portugalia.

Obecnie w „kolejce" do Wspólnoty oczekują: Turcja, Austria, Szwecja, Cypr, Malta, Polska, Czechy, Słowacja i Węgry. Wejdą też do niej zapewne niebawem Finlandia, Norwegia i Szwajcaria. Wolę przystąpienia w przyszłości do EWG wyraziły Litwa, Łotwa, Estonia, Ukraina, Gruzja, Bułgaria, Albania, Rumunia i Maroko. W latach 70-tych EWG przeżywała kryzys cechujący się stagnacją procesu integracyjnego. Wybrany w 1979 roku w pierwszych wyborach pow­szechnych Parlament Europejski stał się, głównie dzięki włoskiemu działaczowi federalistycznemu, Altiero Spinellemu, inicjatorem reform Wspólnoty.

Przyjęty w 1986 roku Jednolity Akt, aczkolwiek nie doprowadził do postulowanego przez zwolenników szybkiej unifikacji politycznej Europy - federalistów - unii poli­tycznej, zapowiedział jednak powołanie z dniem l I 1993 jednolitego rynku europejskiego, opartego na zapewnieniu pełnej swobody przepływu dóbr, usług, osóbi kapitałów w ramach Wspólnoty, a więc na zniesieniu wewnątrz niej granic i barier celnych, ujednoliceniu taryf komunikacyjnych, wprowadzeniu wspólnej taryfy podatkowej, zrównaniu praw obywateli krajów Wspólnoty na całym jej obszarze.

Uzupełnieniem Jednolitego Aktu stały się postanowienia konferencji w Maastrichcie (1991), w trakcie której szefowie państw i rządów zapowiedzieli wprowadzenie do końca stulecia wspólnej waluty europejskiej (ECU, czyli europejska jednostka obiegowa), stosowanej już dziś w niektórych rozliczeniach (l ECU to ok. 1,2 USD). Zapowiedziano też pierwsze kroki na drodze do utworzenia Europejskiej Unii Politycznej oraz pogłębienia koordynacji polityki zagranicznej krajów Wspólnoty.

Do rozszerzenia uprawnień władz Wspólnoty kosztem czynników narodowych, postulowanego od dawna, nie doszło i tym razem wskutek silnego oporu Wielkiej Brytanii, hamującej proces politycznej i walutowej integracji Europy. Odpowiedzią USA na postępy integracji stało się utworzenie strefy wolnego handlu z Kanadą i Meksykiem, która rozszerzona będzie w przeszłości na kraje Ameryki Łacińskiej, a może i strefy Pacyfiku.

Podobne prace

Do góry