Ocena brak

GOŁĘBICA, gołąb

Autor /Rajmund475 Dodano /08.10.2012

(hebr. jonah, gr. peristera), w Biblii
określenie różnych odmian ptaków, dzikich lub oswojonych,
m.in. gołębia i synogarlicy; symbol —» Ducha Świętego
(III 1).

1. W P i ś m i e św. - g. jest jedynym ptakiem, który mógł
być ofiarowany w świątyni, zwł. jako ofiara ubogich w obrzędach
oczyszczeń (Kpł 5,7; 12,6.8; 14,22; 15,14; Lb 6,10;
Łk 2,24); j a k o ptaki ofiarne g. były sprzedawane w świątyni
(Mt 21,12; Mk 11,15; J 2,14.16). ST przedstawia wiele
obrazów z życia g., np. jęk g. obrazuje wyczekiwanie Izraela
na wybawienie (Iz 59,11; Ez 7,16; Na 2,8); g. przynosząca
gałązkę oliwną zwiastuje koniec —» gniewu Bożego (—» arka
Noego) i jest znakiem nadejścia ery zbawienia (Rdz 8,8-12);
jak p o t o p jest typem chrztu chrzęść., tak g. z gałązką oliwną
s t a ł a się symbolem Bożego pokoju udzielonego w czasie
chrztu.

Pod postacią g. zstępuje również Duch Boży na
Chrystusa w momencie chrztu w J o r d a n i e (Mt 3,16; Mk 1,10;
Łk 3,22; J 1,32). Fizyczna postać g. nie oznaczała wcielenia
się w nią Ducha Świętego, ale była tylko widocznym obrazem
zstąpienia Ducha Świętego na Jezusa, symbolem obecności
i działania Ducha Bożego chrzest Pański I 2). N a d t o
g. może symbolizować miłość (Pnp 2,14; 5,2; 6,9), a także
p r o s t o t ę (Mt 10,16).

 

H. Lesêtre. DB II 846-851; G.R. Driver, Birds in the OT, PEQ 87(1955)
129-14(1; W. Corswant, DAB 90-91; H. Greeven, TWNT VI 63-72; A. Feuillet. Le symbolisme de la colombe dans les récits evangéliques du baptême, RSR 45(1958) 524-544; A. Parmclee, All the Birds of the Bible, their Stories, Identification and Meaning, NY 1959, 53-58; F.S. Bodenheimer, Animal and Man in Bible Lauds, Lei 1960; X. Lćon-Dufour, STB 295; W. Pinney, The Animals in the Bible, Ph 1964; H. Frehen. BL 1712; G.S. Cansdalc, Animals of Bible Lands, Exeter Devon 1970; L.E. Keck, The Spiril and the Dove, NTS 17(1970-71) 41-67; W. von Soden, G.J. Botterweck. TWAT III 586-594.

 

2. W t e o l o g i i - rozwijając stwierdzenia egzegezy bibl.
w okresie patrystycznym i w średniowieczu wyprowadzano
sens alegor. (—» biblijna hermeneutyka II 1) g., wykorzystywany
m.in. w sztuce rei.; z II w. wywodzą się interpretacje
bezpośrednio zależne od perykop bibl. (Rdz 8,8; Mt 3,16;
J 1,32);

do IV w. g. była ukazywana j a k o zwiastun nowych
czasów (typ Chrystusa, potwierdzony analizą sumy cyfr gr.
wyrazu peristera, równoważną z —» A i Q; por. Ireneusz
Adv. haer. 1,14), charakteryzujących się pokojem i specjalnym
błogosławieństwem Bożym (Filon z Aleksandrii- In Gen.
2,38; Tertulian Adv. Valentinianos 2,4); pozwalało to dostrzec
związek symbolu g. z tajemnicą chrztu, rozpoczynającego
nowe życie w wymiarze nadprzyr., dotykającym duszy
człowieka (g. była symbolem duszy na epitafiach i ikonografii
funeralnej katakumb i średniow. miniatur); potwierdzenie
związków symbolu g. z tajemnicą życia duchowego odnajdowano
w scenie chrztu Jezusa w J o r d a n i e (np. Orygenes
Kata Mathaion eksegetika 57; Ambroży Ep. IV 1);

w gnostyckiej
interpretacji tej sceny g. uważano za Chrystusa, czyli
boski, osobowy —» Logos, zstępujący na ziemskiego Jezusa,
który dotąd był tylko człowiekiem - receptaculum Christi
(por. Ireneusz Adv. haer. 3,16); w ortodoksyjnym nurcie teologii
odczytywano g. jako przekaziciela myśli Bożej (w ikonografii
ewangelistów i świętych pisarzy, np. Grzegorza
Wielkiego) oraz j a k o symbol natchnienia Bożego, warunkującego
zarówno wcielenie Słowa (g. w ikonografii Mocy
Najwyższego w scenie zwiastowania), jak i jego skuteczne
przepowiadanie oraz życie wg jego zasad (g. jako atrybut
świętych, np. Benedykta).

Związek g. z tajemnicą Słowa
i życia łaski precyzowano, wydobywając jego odniesienia do Eucharystii (g. przynoszącą hostię na ołtarz; —> Graal
lub —> puszka w kształcie g.), czego dodatkowym potwierdzeniem
był ofiarniczy charakter g. w judaizmie; ścisły
związek symbolu z tajemnicą wcielenia uzasadniał jego
mariologiczny sens (Jan z Tesaloniki Oratio in dormitionem
Beatae Mariae Virginis 2,13). Motyw g. zyskał szeroką analizę
doktrynalną i parenetyczną w tradycji średniow., zwł.
w dziełach Tomasza z Akwinu rozbudowującego jego sens
chrystologiczny, pneumatologiczny oraz odniesienia mor.
(m.in. In I et IV Sententiarum 6,1, In Joannem 1,14).

 

F. Sühling, Die Taube als religiöses Symbol im christlichen Altertum, Fr 1930; J.P. Kirsch, H. Leclercq. DACL III 2 . 2198-2234; L. De Bruync, ECat III 1994-1995; O. Schilling, B. Briesenick, LThK IX 1307-1308; Index thomisticus. St 1974, II 4, 18 249-18 279; A. Recio Veganzones, „Beatica" paleocristianay visigoda. La antica „Nebrissa" hoy Lebrija (Sevillu!. RivAC 55(1979) 41-88; P. Garnet. The Baptism of Jesus and the Son of Man Idea. Journal for the Study of the NT 9(1980) 49-65; L. Milis, Justus ut Palma, Sacris erudiri 25(1982) 27-47; J. Pelsmackers, The Coptic Funerary Bird-Stelae. A New Investigation. Orientalia Lovaniensia Periodica 13(1982) 143-184; S. Schrocr, Der Geist, die Weisheit und die Taube. Feministisch-kritische Exegese eines neutestamentlichen Symbols auf dem Hintergrund seiner altorientalischen und hellenistisch-frühjü'dischen Traditionsgeschichte. FZPhTh 33(1986) 197-225.

 

3. W s z t u c e wczesnochrześc, do V w. g. jest symbolem
wiecznej szczęśliwości, pokoju duszy lub zmartwychwstania;
występuje na epitafiach, nagrobkach, w malarstwie katakumbowym
(np. nagrobki egip. z IV w.), często z gałązką oliwną
lub palmową, obok krzyża, kotwicy, statku, monogramu
Chrystusa; w scenach starotest., np. Noe w arce (malowidło
z końca III w., katakumby św. Piotra i Marcelina, Rzym),
w przedstawieniach z życia proroka Jonasza (malowidła z
końca III w. w tzw. kaplicach Sakramentów, katakumby Kaliksta)
i nowotest., np. Ofiarowanie w świątyni (S. Lochner,
kwatera ołtarza z 1447, Hessisches Landesmuseum, Darms
t a d t ) .

Oprócz kompozycji tego rodzaju pojawiają się liczne
przedstawienia g. symbolizujące Ducha Świętego lub 7 jego
darów (—* dary Ducha Świętego I I I ) ; 12 g. umieszczonych
obok monogramu Chrystusa lub krzyża oznacza 12 apostołów
(mozaika apsydialna z 1125 w S. Clemente, Rzym), a 12 g.
nad Głową Kościoła - łaski (miniatura w —» Biblii umoralniającej
z XIII w., BN Wiedeń);

motyw g. występuje ponadto
w przedstawieniach: Hortus deliciarum Herrady z Landsbergu
(1170), MB na tronie Salomona (fresk rom. z ok. 1220 w
katedrze w Gurk, Austria), a także cnót kardynalnych, np.
w Biblii z Floreffe z XII w. (British Museum), oraz jako
atrybut in. cnót, np. pokory (zach. portal katedry Notre-Dame
w Paryżu), nadziei (portal pn. katedry w C h a r t r e s ) ; g. na
kolanach MB symbolizuje jej —» niepokalane poczęcie. W
sztuce XX w. g. jako symbol pokoju wykorzystał po raz
pierwszy P. Picasso w litografii Gołębica (z 1949).

 

A.S. Barnes, The Catholic Encyclopedia, NY 1913, V 144-145; J.P. Kirsch, H. Leclercq, DACL III 2198-2234; F. Sühling. Taube und Orante, ROAKG 39(1931) 333-354; D. Forstner. Die Well der Symbole, In 1961. 346-352; W. Pangritz, Das Tier in der Bibel. Mn 1963; O. Schilling i in., LThK IX 1307-1309; J. Poeschke, LCIk IV 241-244; B. Filarska, Początki sztuki chrześcijańskiej. Lb 1986.

Podobne prace

Do góry