Ocena brak

GODZINY KANONICZNE

Autor /Elwir Dodano /05.10.2012

(łac. horae canonicae), jedna
z nazw modlitwy pubi. Kościoła (obok officium divinum,
cursus, preces canonicae, opus Dei w —» benedyktyńskiej regule,
od XIII w. —> brewiarz, a od reformy soborowej —>
liturgia godzin), rozłożonej na różne pory dnia i nocy w celu
ich uświęcenia przez uwielbienie Boga; przepisana i unormowana
przez prawo kośc., obowiązuje duchownych (od
święceń —» diakonatu) oraz członków niemal wszystkich
społeczności zak., a zalecana świeckim praktykowana jest
przez niektóre ich środowiska (—* zespoły nieformalne);
nazwa wystąpiła w bulli Quod a nobis pap. Piusa V, ogłaszającej
1568 Breviarium Romanům, a także w KPK z 1917
(kan. 135, 610 § 3, 640 § 1, 1475) oraz KL (94) Soboru
Wat. I I .

1. W K o ś c i e l e r z y m s k o k a t o l i c k i m - praktyka
modlitw w określonych godzinach wywodzi się m.in. z żyd.
zwyczaju —» Szema, zachęty płynącej z psalmów (Ps 55,18
1 119, 164), przykładu Jezusa modlącego się r a n o (Mk 1,35) i
wieczorem (Mk 6,46), podjętego nast. przez apostołów, np.
Piotra modlącego się w Jaffie o godzinie szóstej (Dz 10,9),
Jana i Piotra modlących się w świątyni o godzinie dziewiątej
(Dz 3,1), Pawia i Sylasa śpiewających o północy hymny (Dz
16,24).

Powyższą tradycję przejął Kościół poapost. w II i
III w., wypracowując na wzór wieczornych modlitw synagogalnych
tzw. —> wigilie, czyli modlitwy nocne, będące pierwowzorem
matutinum, co dało początek laudesom (—» jutrznia)
i lucenariom (—» nieszpory); modlitwy nocne są pochodzenia
chrzęść, i stanowią podstawę g.k. (potwierdzone
np. przez List Pliniusza Mł. do ces. Trajana z ok. 115, Tertuliana,
Pasterza Hermasa z ok. 150).

Poza godzinami nocnymi
zbierano się na modlitwy w ciągu dnia (głównie rano
i wieczorem), zw. preces legitimae, czyli modlitwy obowiązujące
wszystkich, przepisane i nakazane przez chrzęść,
zwyczaj; staly się one najstarszą formą modlitwy pubi.,
potwierdzoną przez Tertuliana w De oratione 25,23 (PL
1,1191), Hipolita Rzym. w Traditio apostolica z III w. i
Cypriana w De oratione dominica 34; oprócz nich istniały w II
i III w. tzw. preces apostolicae, odmawiane o trzeciej (tercja),
szóstej (seksta) i dziewiątej (nona) godzinie dnia (wg
rachuby rzym.), mające prywatny, domowy charakter (Klemens
Aleks. Stromata VII 7; Jan Chryzostom In I Thirnothei
homilia XIV). Do rozwoju i pełniejszego uformowania
się g.k. doszło w IV w. po uzyskaniu przez Kościół wolności
rei. (—» Edykt mediolański); dotychczasowe przestrzeganie
godzin modlitewnych, będące wyrazem chrzęść, pobożności,
przekształciło się teraz w obowiązek konkretnych
społeczności k o ś c , przede wszystkim duchowieństwa gromadzącego
się przy kościołach katedralnych, dla którego zwł.
modlitwa poranna (jutrznia) i modlitwa wieczorna (nieszpory)
nabrały charakteru pubi.; opis i potwierdzenie tych modlitw zawierają: Peregrinado Eteriae z 385 (—» Eteria),
reguła —> Bazylego Wielkiego (wymieniająca ponadto
także modlitwy w ciągu dnia) i obrazujące tradycję antioch.
—> Konstytucje apostolskie (II 69, VIII 36-39), będące pierwszą
próbą pogodzenia g.k. z n a k a z em zbierania się w kościele
r a n o i wieczorem.

Drugim środowiskiem były powstające
wspólnoty monastyczne, które przejęły z czasem obowiązek
głoszenia nieustannej chwały Bożej (laus perennis); w niektórych
monasterach było 12 i więcej g.k. w ciągu doby;
również w kręgach klasztornych powstały 2 nowe g.k., początkowo
nocne: —* pryma, ustanowiona ok. 380 w j e d n ym
z klasztorów betlejemskich (opisana w Collationes z ok.
417 przez J a n a Kasjana) i —» kompleta (wspomniana po raz
pierwszy przez Bazylego i potwierdzona przez Benedykta
z Nursji, który razem z prymą zaliczył ją do godzin dziennych),
pierwotnie nazywana modlitwą po posiłku lub przed
spoczynkiem.

G.k. kształtowały się wg tradycji różnych
regionów - na Wschodzie zgodnie z regułą —* Pachomiusza,
pustelników syr., palest, i egip., a na Zachodzie - głównie
wg —» benedyktyńskiej reguły z ok. 525, będącej najstarszym,
kompletnym opisem g.k., z p o d a n i em podziału na godziny
nocne (—» nokturny) i dzienne (laudesy, pryma, tercja,
seksta, nona, nieszpory i kompleta); treściowo układ g.k.
zakładał odmówienie w ciągu tygodnia całego psałterza, a
w ciągu roku przeczytanie całego Pisma św. (zachowując
umiar co do ilości psalmów i długości bibl. czytań); oprócz
benedyktyńskiego porządku g.k., istniały jeszcze inne, tzw.
cursus Cezarego z Arles (zm. 502) dla pd. Galii, Kolumbana
Mł. (zm. 615) dla obszaru celt. i Izydora z Sewilli (zm. 636)
dla Hiszpanii. Strukturę g.k. ustaloną przez Benedykta
przejęły w VII w. liczne klasztory oraz wielkie bazyliki
rzym., a w VIII i IX w. duchowieństwo żyjące w miastach
i powracające do znanej z V i VI w. formy życia wspólnego
(Euzebiusz z Vercelli w pn. Italii, Augustyn w pn. Afryce);

nowy kształt temu wspólnemu życiu nadal bp Chrodegang z
Metzu (zm. 766), ustalając w miejsce monastycznej reguły
tzw. cañones (—» kanonicy), nazywając wspólną ich modlitwę
g.k. oraz nakładając obowiązek odmawiania jej w pełnym
wymiarze (wymagania te potwierdził 816 synod w Akwizgranie
w —» akwizgrańskiej regule). Benedyktyński podział
i liczba g.k. stały się wzorem dla rzym. oficjum ustalonego
za pap. Grzegorza I Wielkiego, które z małymi zmianami
zachowało się do naszych czasów; w VII-X w. do istniejącego
porządku g.k. zaczęto dodawać oficja o świętych, łącząc je z
oficjum dnia, a w X i XI w. także oficja male o NMP (De
beata), za zmarłych, adwentowe i Bożego Ciała (ułożone
przez Tomasza z Akwinu na polecenie pap. Urbana IV).

Celebracja g.k. i wszystkich in. oficjów wymagała dużej
ilości —» ksiąg liturgicznych (—• psałterza, —» antyfonarza,
—» lekcjonarza, —* kapitularza mszalnego, —» hymnarza,
—» martyrologium i —» homiliarza), co komplikowało spełnianie
obowiązku modlitwy; w związku z tym od XII w. zaznaczyła
się tendencja zarówno do skrócenia modlitw, jak i
do zastąpienia wielkiej ilości kosztownych ksiąg przez jedną;
powstające wyciągi z ksiąg (zw. libri officiates, manuales,
viatica) przyczyniły się do powstania brewiarza; wszystkie
tego typu zmiany nie naruszyły podstawy g.k., gdyż dotyczyły
zagadnień drugoplanowych (np. odmawianie Pater noster
na klęcząco u stopni ołtarza przed każdą z godzin lub Credo
przed modlitwą poranną, albo sposobu odmawiania g . k . ) ; od
—» konwentualnej celebry nastąpiło w XIII w. przejście do
prywatnej recytacji brewiarza; praktyka ta upowszechniona
głównie przez franciszkanów, pogłębiona w XV w. przez
—> devotio moderna, została przyjęta j a k o reguła w wielu
XVI-wiecznych zakonach (np. przez jezuitów), przybierając
postać prywatnej pobożności duchownych. Ponadto do
ukształtowanych w zakresie formy i treści g.k. zostały dołączone
nowe, o trwałym znaczeniu elementy, np. Kantyk
Symeona - do komplety (prawdopodobnie przez pap. Grzegorza I Wielkiego), antyfony maryjne (pocz. XIII w.)
oraz —* hymny.

Z czasem powstał zwyczaj zobowiązujący duchownych do
odmawiania g.k.; pierwszym, który 528 nałożył na duchowieństwo
obowiązek odmawiania godzin nocnych, rannych
i wieczornych był ces. Justynian I Wielki; tzw. Liber diurnas
Romanorum Pontificum z IX w. zobowiązywał bpa do codziennych
( r a z em z duchowieństwem) nocnych modłów, a synody
galijskie rozciągnęły go na proboszcza; z kolei mnisi
nie mogący uczestniczyć we wspólnej recytacji oficjum,
zobowiązani byli regułą do prywatnego jego odmawiania
o przepisanej porze; także pap. Grzegorz VII przypominał
duchowieństwu o obowiązku odmawiania g.k.; w XII i XIII w.
przestrzeganie g.k. przepisane było przez różne synody
(np. w Trewirze 1227), głoszące zasadę: „nie ma Kościoła
bez codziennego uroczystego oficjum"; w XIII w. do odmawiania
g.k. zostali zobowiązani duchowni posiadający —»
beneficja oraz klerycy począwszy od —» subdiakonów; Tomasz
z Akwinu nazywał modlitwę g.k. obowiązkiem wobec
Boga i Kościoła, a Henryk z Gandawy uważał, że duchowny,
opuszczając oficjum popełnia grzech ciężki.

Obowiązek
odmawiania g.k. dotyczący wszystkich duchownych, zakonników
i zakonnic usankcjonował Sobór Wat. I oraz KPK
z 1917, potwierdził zaś Sobór Wat. II, który nazywał g.k.
modlitwą całego ludu Bożego (proponował ułożyć ją w taki
sposób, by mogli w niej uczestniczyć nie tylko duchowni,
osoby zak., lecz także wierni świeccy); na użytek świeckich
opracowano —> oficjum male i zestawy modlitw f-> godzinki)
wzorowane na układzie g.k. (—> brewiarz IV), gdyż udział
w nich był okazją do zasługiwania odpustów (Enchiridion
indulgentiarum, R 1952).

W przedsoborowym układzie g.k. wyróżniało się tzw.
godziny większe (horae maiores) lub główne (cardines),
obejmujące laudes i vesperae, godziny nocne (matutinum)
oraz godziny mniejsze (horae minores), czyli tercja, seksta,
nona (oprócz tego istniały pryma i k o m p l e t a ) .

Sobór Wat. II
zniósł prymę ( K L 89d), a co do pozostałych g.k. postulował
zachowanie w oficjum chórowym wszystkich godzin, dozwalając
w prywatnej formie na ograniczenie godzin mniejszych
do j e d n e j , odmawianej w najbardziej dogodnej porze dnia;
zreformowana, posoborowa struktura g.k., nazywanych
obecnie liturgią godzin (pap. Pawła VI konst. Laudis canticum
z 1970 i KPK z 1983, kan. 1173-1175), uwzględnia:
—> godzinę czytań, j u t r z n i ę , —» modlitwę w ciągu dnia - przedpołudniowa
(tercja), południowa (seksta) i popołudniowa
( n o n a ) , nieszpory i modlitwę na zakończenie dnia; każda z
nich składa się z wersetu wprowadzającego, hymnu, psalmodii
z antyfonami, czytania Pisma św. (w godzinie czytań
t a k ż e z pism ojców Kościoła lub hagiograficznych), — resp
o n s o r i um i modlitwy końcowej; zgodnie z postanowieniem
Soboru (KL 91) w miejsce tygodniowego układu psałterza
wprowadzono podział na 4 tygodnie, natomiast cykl roczny
obejmuje 4 części.

Urzędowym wyd. tekstów g.k. jest Liturgia
horarum iuxta ritům Romanům. Officium divinum ex decreto
Sacrosancti Oecumenici Concila Vaticani instauratum
auctoritate Pauli, P.P. VIpromulgatum (I-IV, CV 1971-72).

 

J. Grochocki, Z dziejów Officium divinum, RBL 5(1952) 53-68; P. Siffrin.
ECat XII 690-694; Righetti II 469-558; G. Priero, Dizionario ecclesiastico, Tn 1955, II 1228; A. Arenš, Vom Kulttheologischen Gehalt der Haupthoren des kirchlichen Stundengebetes, ThJ 6(1964) 415-430; R. Zielasko, Officium divinum, w: Wprowadzenie do liturgii, Pz 1967, 404-414; V. Raffa, La nuova liturgia delle ore. Presentazione storica, teologica e pastorale. Mi 1968, 19722; S. Czerwik. Liturgia godzin w życiu Kościoła, STV 18(1980) z. 2, 225-239; Th. Schnitzler, Was das Stundengebet bedeutet. Hilfe zum geistlichen Neubeginn. Fr 1980: T. Korpusiński, Obowiązek brewiarza, AK 75(1983) 392-402; W. Schenk, Zarys historyczny rozwoju liturgii godzin, AK 75(1983) 349-357; B. Margański. Historia kształtowania liturgii godzin, w: Mysterium Christi V. Liturgia uświęcenia czasu, Kr 1984, 13-23; V. Raffa, Nuovo dizionario di liturgia, Tn 1984, 753-776; T. Sinka, Zarys liturgiki. Gościkowo 1985, 177-202.

 

2. W K o ś c i o ł a c h w s c h o d n i c h - g . k . wywodzą się z
judeochrześc. tradycji pierwotnego Kościoła, w którym praktykowano
kilkakrotne w ciągu dnia modlitwy.

Ilość g.k. w cyklu dobowym, ich struktura i rola w poszczególnych
Kościołach wsch. różnią się zależnie od przynależności tych
Kościołów do głównych —> rytów liturgicznych. Ryt bizant.
(—> bizantyjska liturgia) zna 8 g.k.: mezoniktikon (modlitwa
o północy), jutrznia (gr. orthros), pryma, tercja, seksta,
nona, nieszpory (gr. hesperinos) i kompleta (gr. apodeipnon),
nadto w poście tzw. mezorion; ryt orm. (—» ormiańska liturgia)
zna również 8 g.k. oraz modlitwę nazwaną „ p o k ó j " ,
natomiast w rycie syryjskim zach. oraz maronickim nie jest
znana pryma; ryt chaldejski (-> chaldejska liturgia) i malabarski
zna 4 g.k.: nieszpory, kompleta, mezoniktikon, jutrznia
(w wielkim poście nadto - tercja i seksta), natomiast ryt —>
koptyjski i —» etiopski z rodziny aleks. - 7 g.k.: pryma, tercja,
seksta, nona, nieszpory, kompleta i mezoniktikon.
Rozwój g.k. dokonywał się wokół głównych centrów życia
kośc. i liturg., przemiany nie zawsze miały charakter ewolucyjny,
niekiedy były one radykalne (np. wprowadzenie w
Konstantynopolu tradycji palest.).

Głównymi ośrodkami
rozwoju g.k. na Wschodzie były: Jerozolima, Egipt (zwł.
Aleksandria), Syria (zwł. Antiochia) i Mezopotamia. Najwięcej
elementów tradycji jeroz. zachowały: ryty bizant.,
ormiański i syr. (który wskazuje też na wpływ Edessy i Bizancjum).
Najpierw ukształtował się cykl dobowy liturgii
godzin (do 614 powstał w Jerozolimie mniszy -> horologion,
a w Konstantynopolu do 726 ukształtowało się nabożeństwo
k a t e d r a l n e z udziałem ludzi świeckich, tzw. asmadke akoluthia,
które przetrwało w pewnych ośrodkach do XIV w.).

W okresie drugim (614-1009) powstał w Jerozolimie —>
oktoich jako poetycki dodatek do horologionu, a w Konstantynopolu
(koniec VIII w. - 1204) mnisi studyccy wprowadzili
palest, horologion i oktoich, powstał też triodion
j a k o uzupełnienie g.k. w cyklu paschalnym i pojawiły się
pierwsze —> typikony normujące u k ł a d nabożeństw.

W początkowym okresie g.k. składały się ze śpiewu psalmów,
czytań bibl. oraz modlitw (próśb) ludu; od IV w.
wzrastała ilość śpiewów i tekstów pozabibl.; ostatecznie,
zwł. w rycie bizant., zwyciężyła monastyczna tradycja g.k.
(Studionu, ławry św. Saby, —* akemetów), która uległa pon
a d t o unifikacji na rzecz tradycji ławry św. Saby; w konsekwencji
doprowadziło to do całkowitego zaniku nabożeństwa
asmadke akoluthia oraz wielkopostnego nabożeństwa
katedralnego zw. tritoekte (połączenie tercji i seksty). Codzienna
celebracja nieszporów i jutrzni sięga II w.; podstawę
tych nabożeństw stanowił śpiew psalmów (oba nabożeństwa
wiązały się ze światłością).

Nieszpory były dziękczynieniem
za światłość (lychnikoń); już Hipolit Rzym. i Jan Chryzos
t om mówią o Ps 140, który śpiewano w nieszporach wraz
z in. (np. w rycie greckopalestyńskim, obecnie bizant. - Ps
116, 129, w o r m i a ń s k i m - P s 139-141, w syr. - Ps 105-112,116,
118); wszystkie ryty zawierają zawsze Ps 140 i 141 (tradycja
j e r o z . ) ; XVII Carmina Nissibis Efrema mówi o użyciu kadzidła
podczas g.k., a Teodoret z Cyru w Quaestiones in
Exodům wspomina o okadzeniu rano i wieczorem (PG 80,
284); w rycie syr. i koptyjskim okadzenie jest rozbudowane
1 połączone z obrzędem ekspiacji. W okresie tym oficjum
miało prostą strukturę (Ps 140, suplikacje, benedykcja i
rozesłanie). W Kapadocji wprowadzono dziękczynienie za
światłość, i psalmodię, nast. zapalanie świec i uroczyste
wejście bpa (Jerozolima).

Nie było jeszcze czytań bibl.,
ale w Kapadocji i na Cyprze w soboty i niedziele komentowano
Pismo św. ; ryt bizant. zna lektury tylko dla świąt, ale
jeszcze w XI-XII w. znane były lektury sobotnie i niedzielne,
podczas gdy ryt syr. nie ma w ogóle lektur.
Wszystkie ryty wsch. noszą ślady tradycji jeroz., podkreślając
element światłości i dzieło zbawienia (Ps 103); cechą
rytu koptyjskiego są czytania Ewangelii we wszystkich g.k.
oraz odmawianie 12 psalmów, natomiast idea modlitwy o północy
(mezoniktikon) jest staroż. (Hipolit Rzym., Bazyli).

Obecność troparionu Oto Oblubieniec nadchodzi o północy,
znanego już w V w. w rycie koptyjskim, nadaje tej g.k. eschatol. koloryt. Jutrznia stanowi pochwalę światłości
i jej podstawą jest czytanie psałterza (gr. kathisma), a także
6 psalmów porannych (gr. heksapsalmos); jej cechą charakterystyczną
jest też czytanie fragmentów Ewangelii mówiących
o zmartwychwstaniu (ryt bizant. zna 11 Ewangelii
zmartwychwstania, a ormiański - 4, mówiące o nawiedzeniu
grobu przez niewiasty). Tzw. kanon jutrzni jest strukturą
bizant. powstałą w środowisku monastycznym Palestyny;
starożytność znała 14 kantyków bibl. (obecnie jest ich 9).
Małe g.k. są pochodzenia monastycznego, gdyż nie wymagają
obecności kapłana; w manuskryptach z XII w. pojawiają się
n a d t o krótkie oficja między małymi g.k.
Liturgia chaldejska wykazuje słabe wpływy monastyczne,
natomiast cały ryt ma charakter archaiczny. Główne g.k.
to wigilia jutrzni (quale ďsafra), jutrznia (safra) i nieszpory
(lelya).

Podczas wszystkich g.k. czytany jest psałterz podzielony
na sekcje (marmita), z których każda dzieli się na 4
szubhe i ma zasadniczo 12 psalmów. Z kręgu syr. maronici
dodają przed g.k. modlitwy wstępne, w tym —» Gloria w
układzie syryjskim.

Ryt etiopski jest uzależniony od koptyjskich
tradycji Egiptu i obejmuje 7 g.k.; nabożeństwom przewodniczą
świeccy zw. debterami (śpiewacy, lektorzy).
Większość Kościołów wsch. zna połączone nabożeństwo
nieszporów i jutrzni celebrowane przed niedzielą lub świętami
(gr. agripnia, starocerkiewnosłow. bdienie, syr.
lelya-safra).

 

A. Raes. Les complies dans les rites orientaux, OCP 17(1951) 133-145; O. Strunk. The Byzantin Office at Hagia Sophia, DOP 9-10(1955-56) 175-202; J. Mateos. Les matines chaldéennes, maronites et syriennes, OCP 26(1960) 51-73; tenże, L'office paroissial du matin et du soir dans le rite chaldéen, LMD 64(1960) 65-89; tenże. Prières initiales fixes des offices syrien, maronite et byzantin, OrSyr 5(1960) 489-498; N.D. Uspienski], Prawosławnaja wieczernia (istoriko-liturgiczeskij oczerk), Bogosłowskije trudy 1(1960) 7-52; J. Mateos, La vigile cathédrale chez Egèrie, OCP 27(1961) 281-312; tenże, Les différentes espèces de vigiles dans le rite chaldéen, OCP 27(1961) 46-63; tenże. Quelques problèmes de l'orthros byzantin, POC 11(1961) 17-35. 201-220; tenże. Office de minuit et office du matin chez saint Athanase, OCP 28(1962) 173-180; tenże. L'office monastique à la fin du /V siècle. Antioche, Palestine, Cappadoce, OC 47(1963) 53-88; P.E. Gemayel. La structure des vêpres maronites. OrSyr 9(1964) 105-134; J. Mateos. La psalmodie dans le rite byzantin. POC 15(1965) 107-126; O.H.E. Burmester, The Egyptian or Coptic Church, K 1967; S.H. Jammo. L'office du soir chaldéen au temps du Gabriel Qatraya, OrSyr 12(1967) 187-210; J. Mateos, Quelques anciens documents sur l'office du soir, OCP 25(1969) 347-374; tenże, La synaxe monastique des vêpres byzantines, OCP 36( 1970) 248-272; M. Arranz. Les prières sacerdotales des vêpres byzantines, OCP 37(1971) 85-124; T. Minisci. La liturgia delle ore nelle Chiese Orientali, Semin 24(1972) 163-174; N.D. Uspienskij, Czln wsienoszcznogo bdienija (He'agrypnia) na prawosìawnom Wostokle i w Russkoj Cerkwi, Bogosłowskije trudy 18(1978) 5-117, 19(1979) 3-69; M. Arranz, „Kak molilis' Bogu driewnije wizantijcy".

 

3 . Stanowisko K o ś c i o ł ó w p r o t e s t a n c k i c h wobec
g.k. nie jest j e d n o l i t e ; nurt reformacji szwajc. (zwinglianizm,
kalwinizm) odrzucił je zdecydowanie; M. Luter, mimo kryt.
oceny całości ich cyklu, zalecał zachować zwł. modlitwy
p o r a n n e i wieczorne, głównie w małych kręgach wiernych
(proponował je przede wszystkim uczniom i duchownym); w
ślad za L u t r em szli w swych zaleceniach również Ph. Mełanchton
i J. Bugenhagen. Luterańskie agendy kośc. z XVI w.
zawierają już liturg. formularze porannych i wieczornych
godzin modlitewnych; w pozostałych godzinach modlitwy
uzależniono od zgromadzenia odpowiedniej grupy wiernych,
a zestawy czytań nie zostały ujednolicone.

W 2. poł. XVII w.
modlitwy g.k. były eliminowane z agend k o ś c ; odnowa liturg.
w XIX w. przywróciła odmawianie g.k. w Kościele ewang.-
-augsb. (agenda Fryderyka Wilhelma III z 1817, agenda W.
L ö h e ' g o z 1844 i Th. Kliefotha z 1847); pojawiły się też
ewang. brewiarze (wyd. nowe Evangelisches Brevier, B 1959).
Na pol. gruncie Agenda dla Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego
w Królestwie Polskim z 1889 zawiera formularze
nabożeństwa porannego i nieszpornego.

Podczas modlitwy
porannej formularz zaleca m.in. śpiew psalmów (wybrane Ps
1-109) oraz —» Benedictus, a podczas modlitwy nieszpornej
- Ps 110-150 oraz —> Magnificat lub —» Nunc dimittis, albo
też (w czasie adwentu i wielkiego postu) —* preces; obecnie
używana agenda z 1955 nie przewiduje tak rozbudowanych porannych i wieczornych nabożeństw modlitewnych.

Modlitwa liturg. oparta na g.k. praktykowana jest obecnie
w nowo powstałych wspólnotach zak. oraz różnego rodzaju
bractwach, zwl. w Kościołach luterańskich; nawiązuje ona
zwykle do tradycyjnej struktury g.k. na Zachodzie. Modlitwę
wspólnotową opartą na g.k. praktykuje też wyrosła na
gruncie Kościoła —* ewangelickoreformowanego ekum.
wspólnota z —» Taizé, której oficjum wg tradycji zach. ma też
pewne elementy wsch. tradycji (Office de Taizé, Taizé 1961).
W tzw. wolnych Kościołach protestanckich g.k. nie są znane.

W K o ś c i e l e a n g l i k a ń s k i m modlitwa wg g.k. zachowała
swą znaczącą rolę w pobożności i życiu liturg.; podstawowa
dla tego Kościoła —> Common Prayer Book (wyd.
nowe, Lo 1962) przewiduje, że duchowni (jeśli nie są zajęci
posługą kazn.) powinni codziennie odmawiać modlitwę poranną
i wieczorną, i o ile to możliwe wraz z ludem. W ramach
reformy liturg. Th. —» Cranmera uproszczona została tradycyjna
struktura g.k. i zredukowano ich liczbę z 8 do 2 -
modlitwy porannej (morning prayer) i wieczornej (evening
prayer); Cranmer zachowując psalmy, lekcje bibl. i kantyki,
wyeliminował antyfony i hymny, a psałterz rozdzielił do
recytacji ciągłej w ciągu 1 miesiąca.

Obie g.k. poprzedzone
zostały a k t em pokutnym (wezwanie, spowiedź powsz., absolucja
i Modlitwa Pańska); rozpoczynają się one od wersetu:
„Domine, labia mea a p e r i e s " . Modlitwa poranna (wprowadzona
na miejsce dawnych matutinum i laudesów) obejmuje
(w Common Prayer Book) Ps 95, recytację kolejno przypadających
psalmów, lekcje ze ST, Te Deum (lub Dn 3, 57-88),
lekcję z NT, Benedictus (lub Ps 100), Credo, Modlitwę Pańską
i modlitwy w różnych potrzebach; w niedziele i określone
dni dodaje się specjalną litanię.

Modlitwa wieczorna (wprowadzona
na miejsce dawnych nieszporów i komplety) obejmuje
recytację psalmów, lekcję ze ST, Magnificat (lub Ps
98), lekcję z NT, Nunc dimittis, Credo, Modlitwę Pańską
oraz modlitwy przýczynne. W tradycji anglik, szczególnej
roli i popularności n a b r a ł o niedzielne nabożeństwo wieczorne
połączone z kazaniem.

W ramach odradzającego się życia zak. w anglikanizmie
p o d j ę t o próby przywrócenia w g.k. hymnodii oraz antyfon,
a także w praktyce monastycznej, oprócz istniejących 2
g.k., godziny w ciągu dnia i komplety.

Ruch odnowy liturg.
w Kościele anglik, doprowadził również do odnowy g.k.;
przyjęta 1980 tzw. alternatywna księga liturg. (Alternative
Service Book) zachowuje tradycyjną strukturę g.k. (wg
Common Prayer Book), poszerza jednak możliwości wykorzystania
kantyków bibl.; przewidziano także możliwość
połączenia modlitwy porannej i wieczornej z obrzędem
Eucharystii oraz specjalne skrócone formy obu g.k.; w Alternative
Service Book zastosowano współcz. język ang. (na
miejsce klasycznego w Common Prayer); podobnej reformy
liturg. dokonano też w in. lokalnych Kościołach anglik.,
np. w Stanach Zjednoczonych.

 

Das Stundengebet. Kas 19521; H. Goltzen. Der täglichen Gottesdienst. Lciturgia 3(1956) 99-296; O. Brodde, EKL III 1180-1183; E. Hertzsch, RGG VI 435-436; J.M. Paupcrt, Taizé et l'Eglise de demain, P 1967 (Taizé i Kościót jutra, Wwa 1969); W.G. Wheeler, Prayer of the Hours in Anglicanism and the Reformation Churches. Semin 24(1972) 154-162; B. Spencer. L'Ufficio Divino nella Chiesa Anglicana e nell'Ordine della Santa Croce, w: La Comunione Anglicana, Camaldoli 1978, 91-99; D.E.W. Harrison, M.C. Sansom, Worship in the Church of England. Lo 1982.

 

4 . W K o ś c i o ł a c h s t a r o k a t o l i c k i c h - w pierwszym
okresie po ich ukształtowaniu się (po 1870) zachowano zasadniczo
liturgię Kościoła rzym.kat. wprowadzając jedynie
język nar.; nie mając (oprócz mariawitów) wspólnot życia
zak. ograniczono się do tych g.k., k t ó r e można było celebrować
wraz z ludem (jutrznia z okazji niektórych świąt i nieszpory,
głównie w niedziele i święta).

W Pol. Narodowym Kościele Kat. (PNKK) w Stanach
Zjedn. (od 1907 w unii utrechckiej) przyjęła się zasada, że
k a p ł a n winien modlić się tymi nabożeństwami, które odprawia dla ludu (w tym paraliturg., np. nabożeństwa majowe).
Podobna zasada panuje w Kościele Pol.kat.; obowiązujący
Rytuał Kościoła Polskokatolickiego (Wwa 1961) zawiera
nieszpory na niedziele i święta, jutrznię na Boże Narodzenie
i Wielkanoc, tzw. ciemną jutrznię na Wielki Czwartek,
Wielki Piątek i Wielką Sobotę oraz jutrznię i nieszpory
ż a ł o b n e , a także Godzinki o NMP; Ojcze nasz. Modlitewnik
dla wiernych (Wwa 1985) zawiera jedynie nieszpory na niedziele
i święta oraz Godzinki o NMP; wymienione g.k.
mają zasadniczo strukturę tradycyjną sprzed reformy Soboru
Wat. I I . Mariawici po wyłączeniu z Kościoła rzym.kat. (1906)
zachowali j a k o ruch, a p o t em Kościół (1909-24 w unii utrechckiej)
pierwotny charakter zak. wraz z tradycją modlitwy
g.k. i liturgią Kościoła rzym.kat. w języku pol. (od 1907).

W celu pogłębienia charakterystycznego dla pobożności
mariawitów kultu Najśw. Sakramentu wprowadzono 1923
tzw. Brewiarz eucharystyczny, czyli Święte Officyum ku
czci Przenajśw. Sakramentu na wszystkie dni roku rozłożone
(planowana cz. II, zawierająca oficja własne na niektóre
święta, nigdy się nie ukazała). W Brewiarzu eucharystycznym
zachowano tradycyjną strukturę g.k. (spolszczono jedynie
nazwy godzin), a psałterz rozdzielono na 1 tydzień.

W praktyce
odmawia się g.k. wg Brewiarza eucharystycznego w
następującym porządku: rano - godzinę szóstą (prymę), dziewiątą
(tercję) i dwunastą (sekstę), w południe - godzinę
trzecią (nonę), po południu - nieszpory, wieczorem - jutrznię
(matutinum) i uwielbienia (laudesy) dnia nast. oraz
komplete.

W Starokat. Kościele Mariawitów (tzw. mariawici płoccy)
do odmawiania Brewiarza eucharystycznego zobowiązani
są wszyscy duchowni; nieszpory często odprawia się wraz
z wiernymi. Siostry zak. odmawiają tzw. Psałterz Ducha
Przenajświętszego (zawierający zestaw 63 utworów zw.
Psalmami o Duchu Świętym) podzielony na 3 godziny w
ciągu dnia (rano, w południe i wieczorem) oraz Officium
parvum o NMP; tzw. Brewiarzyk mariawicki jest modlitewn
i k i em dla wiernych i z g.k. zawiera jedynie nieszpory.
W Kościele Kat. Mariawitów (tzw. grupa felicjanowska)
panuje podobna praktyka; Psałterz Ducha Przenajświętszego
znajduje tam jednak szersze zastosowanie.

 

Duch Pocieszyciel. Książka podręczna dla wszystkich, którzy ulgi, światła i pociechy w życiu swem potrzebują. Oficyum św. Miłości, czyli Psałterz Ducha Przenajświętszego, Pł 19302; Brewiarzyk Mariawicki. Książka do nabożeństwa dla czcicieli Przenajświętszego Sakramentu, Pł 19575; S. Włodarski, W. Tarowski, Kościoły chrześcijańskie, Wwa 1968; V. Conzemius. Katholizismus ohne Rom. Die altkatholische Kirchengemeinschaft, Z 1969; J. Kolarić, Krśćani na drugi náčin, Zg 1976.

Podobne prace

Do góry