Ocena brak

GNIEŹNIEŃSKA ARCHIDIECEZJA - ORGANIZACJA TERYTORIALNA

Autor /Flora Dodano /05.10.2012

1. G r a n i c e -
Brak dokumentów - fundacyjnego i erekcyjnego a.g. z 1000
nie pozwala ustalić jej pierwotnych granic; zgodnie z postulatami
szkoły historyczno-prawnej uważa się, że pierwotne granice a.g. pokrywały się z granicami plemiennymi i polit.;
po raz pierwszy terytorium a.g. określiła bulla Innocentego
II Ex commisso nobis z 7 VII 1136, wymieniając na jej
obszarze kasztelanie: gnieźn., ostrowską, łekneńską, nakielską,
żnińską, kal., czestramską (nad Baryczą), rudzką, część
milickiej, sieradzką, spicimierską, małogoską, rozpierską,
łęczycką, łowicką, wolborską, żarnowską i skrzyńską oraz
nieznane kasztelanie „Trablovici et Radlici"; po 1226 do a.g.
należała kasztelania słupska z diec. kamieńskiej, którą bp
Henryk Wachholz 1307 włączył ponownie do diec. kamieńskiej;
spór o tę kasztelanię toczył się jeszcze 1319 przed pap.
trybunałem.

W wyniku sporu z diec. poznańską przyłączono 1361-64 do
a.g. parafie: Żoń, Grylewo, Gołańcz, Chojna, Jaktorowo;
natomiast parafie: Margonin, Kowalewo, Lipiny i Szamocin
przyznano diec. poznańskiej; 1442 za zgodą abpa W. Kota
włączono dawną kasztelanię czestramską do diec. poznańskiej;
1357 przyłączono z diec. krakowskiej par. Krzepice -
-Miasto; po 1469 sporna z diec. płocką par. Kaszewy pozostała
przy a.g., natomiast par. Mnich i Strzelce przyznano diec.
p ł o c k i e j ; od tego czasu a.g. obejmowała 40 100 km2 , a teryt
o r i um jej znane jest z Liber beneficiorum J. Łaskiego (1512)
oraz z mapy J. Korytkowskiego (1881) i S. Litaka (1979); na
mocy dekretu Kongr. Konsystorialnej z 3 VIII 1764 a.g.
odstąpiła diec. włocławskiej 8 parafii wraz z kolegiatą w
Wolborzu, otrzymała natomiast od niej 12 parafii na pograniczu
(m.in. Bydgoszcz, Gębice, Barcin, Brdów).

W wyniku rozbiorów Polski nastąpił podział a.g.; 9 VI
1805 pap. Pius VII bullą Indefessum personarum w granicach
zaboru austr. wyłączył z a.g. 6 dekanatów, 84 parafie, 1
kolegiatę (Kurzelów), 1 opactwo (Sulejów), 5 klasztorów
męskich, 2 żeńskie, położone na pd. wschód od rzeki Pilicy
i włączył je do nowo powstałej diec. kieleckiej; po utworzeniu
Królestwa Pol. 398 parafii z a.g. znalazło się w jego
granicach, stolica a.g. i 178 parafii pozostało w Wielkim
Księstwie Pozn., a 31 parafii na Pomorzu w granicach zaboru
prus. ; na mocy bulli —> Ex imposita nobis z 30 VI 1818 parafie
a.g. z terytorium Królestwa Pol. przydzielono do archidiec.
warszawskiej (114 parafii, 2 kolegiaty Łowicz, Łęczyca) i
diec. kujawsko-kaliskiej (284 parafie, 6 kolegiat: Kalisz,
Sieradz, Łask, Wieluń, Uniejów, Chocz); w zaborze prus.
bullą —» De salute animarum z 16 III 1821 wyłączono z archidiakonatu
kamieńskiego na rzecz diec. chełmińskiej 3 dekanaty,
31 parafii, 1 kolegiatę (Kamień Krajeński), natomiast
w archidiakonacie kruszwickim a.g. zyskała z diec. kujawsko-
kaliskiej 3 dekanaty, 30 parafii, 1 kolegiatę (Kruszwica);
podejmowane przez rząd prus. próby zniesienia a.g. lub
ograniczenia jej terytorium do miasta Gniezna odrzuciła
Stolica Apostolska.

Na mocy bulli pap. Piusa XI —* Vixdum Poloniae unitas
z 28 X 1925 a.g. otrzymała z archidiec. poznańskiej 2 dekanaty
(Jarocin i Miłosław), 24 parafie i filie, 22 kapłanów,
odstąpiła natomiast archidiec. poznańskiej 2 dekanaty
(Ołobok, Krotoszyn), 23 parafie i filie oraz 28 kapłanów;
enklawa Krotoszyn-Zduny, przynależna do a.g. od wczesnego
średniowiecza przestała istnieć; dekretem Kongr. Konsystorialnej
Fideles pagorum z 28 I 1939 pap. Pius XI wyłączył
z a.g. wieś Sanniki i przydzielił ją archidiec. poznańskiej;
od 1925 t e r y t o r i um a.g. obejmuje 6200 km2 .

2. A r c h i d i a k o n a t y i o f i c j a l a t y - Pierwsza
wzmianka o urzędzie archidiakona w Kościele pol. (prawdopodobnie
gnieźn., jednego dla całej a.g.) pochodzi z 1108;
archidiakon ten zajmował 3. miejsce wśród p r a ł a t ów kapituły
metropol. (1720 archidiakonat gnieźn. obejmował 8 dekanatów
i 188 placówek duszpast.); po 1226 utworzono okręgowy
archidiakonat pom. z siedzibą w Słupsku, utracony 1307 na
rzecz diec. kamieńskiej; przed 1218 powstał archidiakonat
łęczycki (1720 obejmował 5 dekanatów i 112 placówek duszp
a s t . ) ; przed 1234 powstał archidiakonat kal. (1720 obejmował
5 dekanatów i 96 parafii); przed 1239 powstał archidiakonat rudzki (nazywany później „Territorium V i e l u n e n s e " ) ,
którym zarządzał prepozyt kapituły wieluńskiej (1720 obejmował
3 dekanaty i 42 placówki duszpast.); przed 1301
utworzono archidiakonat uniejowski (1720 obejmował 5 dekanatów
i 105 placówek duszpast.); przed 1306 powstał
archidiakonat kurzelowski (1720 obejmował 7 dekanatów,
105 placówek duszpast.); 1512 abp Łaski utworzył archidiakonat
kamieński z archidiakonatu gnieźn., dla pom. części
a.g. (1720 obejmował 5 dekanatów i 88 placówek duszpast.);
1522 abp Łaski utworzył również archidiakonat łowicki z
archidiakonatu łęczyckiego (1720 obejmował 3 dekanaty i
46 placówek duszpast.).

W okresie przedrozbiorowym granice archidiakonatów,
ich miejsce w kapitułach, liczba dekanatów i parafii ulegały
zmianom; do 1772 zmiany te następowały częściej, a dyktowały
je przyczyny natury polit.; 1805 do diec. kieleckiej
przyłączono archidiakonat kurzelowski (od 1795 w zaborze
a u s t r . ) .

Podział a.g. po 1815, włączenie jej obszarów z teryt
o r i um Królestwa Pol. do archidiec. warszawskiej i diec.
kujawsko-kaliskiej (1818) oraz kasata kolegiat (1819) przyczyniły
się do upadku organizacji archidiakonalnej w tej
części a.g.; bulla De salute animarum zniosła w kapitule
metropolit, prałaturę-archidiakonię; do 1868 schematyzmy
podawały podział a.g. na 3 archidiakonaty: gnieźn. (1824 -
8 dekanatów, 111 parafii), „niegdyś k a ł . " (5 dekanatów,
55 parafii) i kruszwicki (3 dekanaty, 36 parafii); od 1869
zaniechano tego podziału; kard. S. Wyszyński d e k r e t em z
28 XI 1957 przywrócił w kapitule metropolit, godność archidiakona
j a k o trzeciego po prepozycie i dziekanie.

Statuty synodów legackich z 1248 i 1267 zobowiązywały
bpów pol. do wprowadzenia urzędu oficjała; w a.g. po raz
pierwszy 28 I 1264 występuje „officialis Conradus"; urząd
oficjała obejmował całą a.g. i z reguły łączył się z u r z ę d em
wikariusza gen.; w XVII w. powstał drugi oficjalat i wikariat
gen. w Łowiczu dla pd.-wsch. części a.g.; podziału a.g. na
oficjalaty okręgowe dokonano na przełomie XIV i XV w.,
w wyniku czego powstało 9 oficjalatów okręgowych: kamieński
(utworzony przed 1418), łęczycki (przed 1426), kurzelowski
(przed 1440), wieluński (przed 1440), łowicki (przed
1445), kał. (przed 1458), uniejowski, łęgonicki (przed 1466)
i iwanowski (przed 1468); przed 1547 powstał oficjalat w
Wolborzu; ok. 1630 abp J. Wężyk utworzył oficjalat w Radomsku,
abp W. A. Łubieński w Piotrkowie Trybunalskim (po
1764 w miejsce wolborskiego włączonego do diec. włocławskiej),
a 1785 abp M.J. Poniatowski - w Skrzynnie; w XV w.
zanikł oficjalat iwanowski, przed 1522 - łęgonicki; przed
1772 a.g. miała 11 oficjalatów okręgowych; obszary ich
przeważnie pokrywały się z granicami archidiakonatów i
ulegały zmianom.

Podział Państwa Pol. i podział polit. a.g. 1772-95 spowodował
tworzenie oficjalatów gen. dla tych części a.g., które
znalazły się w zaborze prus. (przed 1795) lub austr. (po 1795);
1 VII 1780 abp A.K. Ostrowski utworzył oficjalat gen. w
Kamieniu Krajeńskim dla terenów a.g., zagarniętych 1772
przez Prusy (7 dekanatów, 142 parafie, 17 kaplic pubi.);
abp I. Raczyński zdegradował go 1808 do stopnia okręgowego,
ale na żądanie władz prus. przywrócił mu 1814 uprawnienia
gen. „dla części archidiecezji w granicach Prus";
stan taki utrzyma! się do 1821; abp I. Krasicki utworzył
1798 oficjalat gen. „dla galicyjskiej części archidiecezji" w
Kurzelowie (6 dekanatów, 84 parafie), podporządkowany
1799 konsystorzowi gen. w Krakowie, włączony 1805 do
diec. kieleckiej.

Po polit, podziale 1815 a.g. między Prusy i Królestwo Pol.
abp Raczyński na żądanie ces. Aleksandra I utworzył 25 XI
1815 „administrację gen. części a.g., objętymi granicami
Królestwa P o l . " i powierzył w niej rządy ks. A. Wołłowiczowi
z rezydencją w Łowiczu; 8 XII 1815 abp Raczyński zniósł jednakże
oficjalat gen. w Łowiczu oraz oficjalaty okręgowe w
Uniejowie, Łęczycy, Wieluniu i Kaliszu, znajdujące się w granicach Królestwa Pol.; 1795-98 przestały działać oficjalaty
w Piotrkowie, Wieluniu i Radomsku, a 1798 - oficjalaty
okręgowe w Skrzynnie i Kurzelowie; istniejący od 1817
oficjalat gen. „tej części diec. kujawskiej, która się znalazła
w granicach Wielkiego Księstwa P o z n . " , a obejmujący archidiakonat
kruszwicki, 4 dekanaty i 43 parafie bulla De salute
animarum włączyła do a.g. (bez dekanatu fordońskiego), a
nast. ok. 1825 został on zniesiony; od tego czasu a.g. posiada
1 oficjalat gen. w Gnieźnie.

 

J. Korytkowski, Mappa a.g., jaką była w wieku XVI, Łaski LBen II; Korytkowski Abpi I 29-39; M. Wehrmann, Camin und Gnesen, Zeitschrift der Historischen Gesellschaft für die Provinz Posen 11(1896) 138-156; S. Chodyński, Zamiana kościołów w roku 1765, KDW 7(1913) 148-150; T. Silnicki, Organizacja archidiakonatu w Polsce, Lw 1927; H. Heyden, Kirchengeschichte Pommerns, Stettin 1938, Kö 1965s, 1 30-31; A. Vetulani, Początki oficjalatu biskupiego w Polsce, NPS 3(1939) 1-56; W. Patykiewicz, Archidiakonat wieluński, CzWD 24-31(1957) 383-393, 425-433, 455-465, 493-505; tenże. Późniejsze oficjalaty gnieźnieńskie, RTK 5(1958) z. 4, 117-122; A. Trepka, Organizacja i działalność konsystorza foralnego w Radomsku w XVIII wieku, CzWD 38(1964) 137-146, 159-Í67, 181-188, 215-218; L. Grochowski. Kryzys i reorganizacja a.g. w latach 1793-1833. NP 24(1966) 203-241; B. Kumor, Granice a.g. , w Tysiącleciu (1000-1939). PK 9(1966) z. 3-4, 2-26; tenże. Granice metropolii gnieźnieńskiej i jej sufraganii w okresie przedrozbiorowym, RTK 13(1966) z. 4. 21-29; I. Subera, Powstanie i rozwój właściwości sądów kościelnych w Polsce, PK 11(1968) z. 3-4, 57-80; Kumor Gr (passim); P. Hemperek. Oficjalat okręgowy w Lublinie XV-XVII1 wieku, Lb 1974, 70-72; Rocznik archidiecezji gnieźnieńskiej 1974, Gn 1975 (mapa); B. Kumor, Ustrój i organizacja Kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej 1772-1918, Kr 1980, 175-191, 224-232, 509-514; S. Litak, Struktura terytorialna Kościoła łacińskiego w Polsce w 1772 roku, w: Materiały do „Atlasu historycznego chrześcijaństwa w Polsce" IV, Lb 1980.

 

3. D e k a n a t y - Najstarszy wykaz dekanatów, zawarty
w Liber beneficiorum Łaskiego, wymienia 14 dekanatów
w 3 archidiakonatach: gnieźn. (Gniezno, Gniezno - św. Michał
Zbarski, Łekno, Konin, Słupca, Żnin), uniejowskim
Uniejów, Warta, Szadek, Brzeźnica), łowickim i łęczyckim
Tuszyn, Rawa Mazowiecka, Szczawin, Bedlno). Sobór Tryd.
poparł instytucję dekanatów i w następstwie tego dokonano
1583-89 reorganizacji i rozbudowy sieci dek. w a.g.; od pocz.
XVII w. do pot. XVIII a.g. podzielona była na 40 d e k a n a t ó w
(Gniezno - Św. Trójca, Gniezno - św. Piotr i Paweł, Gniezno
- św. Michał Zbarski, Sompolno, Ł e k n o , Konin, Słupca, Łęczyca,
Kalisz, Krotoszyn, Pleszew, Staw, Stawiszyn, Człuchów,
Łobżenica, Nakło, Tuchola, Więcbork, Kurzelów,
Małogoszcz, Opoczno, Przytyk, Skrzynno, Żarnów, Kłodawa,
Kutno, Łęczyca, Tuszyn, Zgierz, Łowicz, Rawa Mazowiecka,
Skierniewice, Brzeźnica, Radomsko, Szadek,
Uniejów, Warta, Krzepice, Ruda, Wieruszów); w poł.
XVIII w. został utworzony dek. Lutomiersk oraz 1777-80
dekanaty - Rogowo i Kcynia; odtąd a.g. była podzielona na
43 dekanaty; w wyniku III rozbioru odłączono od a.g. 6
dekanatów: Kurzelów, Małogoszcz, Opoczno, Przytyk,
Skrzynno, Żarnów z zaboru austr. i włączono 1805 do diec.
kieleckiej; po Kongresie Wiedeńskim 13 d e k a n a t ów znalazło
się pod zaborem prus., a 24 - w Królestwie Pol., które 1818
odłączono od a.g.; bulla De salute animarum wyłączyła z
a.g. dekanaty Człuchów i Tuchola oraz część dekanatów
Więcbork i Łobżenica; a.g. w nowych granicach obejmowała
10 dawnych d e k a n a t ów (Gniezno - Św. Trójca, Gniezno - św.
Piotr i Paweł, Gniezno - św. Michał Zbarski, Kcynia, Krotoszyn,
Ł e k n o , N a k ł o , Pleszew, Rogowo, Żnin) oraz 3 nowo
przyłączone z diec. włocławskiej (Gniewkowo, Inowrocław,
Kruszwica); nastąpiła wówczas także nieznaczna reorganizacja
sieci dek.; zlikwidowano dek. Łobżenica i Więcbork,
a utworzono Bydgoszcz, Ołobok i Powidz; 1824-89 a.g.
podzielona była na 17 dekanatów (Gniezno - Św. Trójca,
Gniezno - św. Piotr i Paweł, Gniezno - św. Michał Zbarski,
Bydgoszcz, Gniewkowo, Inowrocław, Kcynia, Krotoszyn,
Kruszwica, Ł e k n o , Nakło, Ołobok, Pleszew, Powidz, Rogowo,
Ż n i n ) ;

1890 utworzono dek. Łobżenica. Kolejną reorganizację
sieci dek. przeprowadził abp E. Dalbor, ustanawiając
nowe dekanaty: Pobiedziska (1916), Czermin (1918),
Bydgoszcz Miasto i podmiejski (1921), Września, Janowiec,
Trzemeszno, Gniezno (1923), likwidując równocześnie 3 dawne
dekanaty gnieźn. Na mocy bulli —» Vixdum Poloniae unitas z 28 X 1925 wyłączono z a.g. dekanaty Krotoszyn i Ołobok,
a przyłączono z archidiec. poznańskiej Jarocin i Miłosław;
od 1926 a.g. podzielona była na 21 dekanatów (Gniezno,
Bydgoszcz Miasto, Bydgoszcz podmiejski, Czermin, Gniewkowo,
Inowrocław, Janowiec, Jarocin, Kcynia, Kruszwica,
Łekno, Łobżenica, Miłosław, Nakło, Pleszew, Pobiedziska,
Powidz, Rogowo, Trzemeszno, Września, Żnin). Największy
rozwój sieci dek. nastąpił po II wojnie świat.; 15 I 1950
zniesiono dek.: Bydgoszcz podmiejski, Janowiec, Łekno
i Powidz, a w to miejsce utworzono: Bydgoszcz, Białośliwie,
Kłecko, Mogilno, Szubin, Wągrowiec, Witkowo, Złotniki
(a.g. liczyła wówczas 24 d e k a n a t y ) ;

1952 Bydgoszcz podzielono
na Bydgoszcz I i I I ; 1963 ustanowiono dek. Inowrocław
II (dotychczasowy Inowrocław oznaczono I ) , a zlikwidowano
dek. Złotniki; w związku ze wzrostem liczby parafii 1971
zreorganizowano ponownie dekanaty bydgoskie, tworząc
dekanaty Bydgoszcz I, II, III i IV oraz Wierzchucin Król.
(w całej a.g. było 28 dekanatów); dalsza rozbudowa sieci
par. pociągnęła za sobą ustanowienie 1984 dek.: Pakość,
Strzelno, T o r u ń , Złotniki (zniesiono natomiast dek. Inowrocław
I I ) ; 31 XII 1985 a.g. liczyła 31 dekanatów (Białośliwie,
Bydgoszcz I, II, III, IV, Czermin, Gniewkowo, Gniezno,
Inowrocław, Jarocin, Kcynia, Kłecko, Kruszwica, Łobżenica,
Miłosław, Mogilno, Nakło, Pakość, Pleszew, Pobiedziska,
Rogowo, Strzelno, Szubin, Trzemeszno, Toruń, Wągrowiec,
Wierzchucin, Witkowo, Września, Z ł o t n i k i , Ż n i n ) .

4. P a r a f i e - Zasadniczy zrąb sieci parafialnej a.g.
ukształtował się w średniowieczu; na pocz. XVI w. a.g. liczyła
ok. 610 parafii; w XVI w. pewna ilość parafii, zwł. w archidiakonacie
kamieńskim, przeszła w ręce protestantów, z
których ok. 21 nigdy nie odzyskano; pod koniec XVI w.
ostatecznie nastąpiła stabilizacja sieci par.; w nast. jednak
okresie zaznaczył się upadek niektórych parafii i afiliacja
s ł a b o uposażonych; trudno jest określić liczbę parafii w
XVII w.; wszystkie informacje, zawarte w relacjach abpów do
Rzymu, są tylko danymi szacunkowymi (1612 - 813 parafii,
1644 - 804, 1671 - 667, 1681 - 750); synod a.g. z 1720 wymienia
715 parafii, w tym ok. 21 zajętych przez protestantów;
w wyniku zamiany terytoriów 1765 a.g. straciła 8 parafii
w okolicy Wolborza na rzecz diec. włocławskiej, a zyskała 12
(Bydgoszcz, Gębice, Barcin, Strzelewo, Dąbrówka, Ostrów
k. Kościelca, Ludzisko, Skulsk, Wawrzynowo, Broniszewice,
Brdów, Modzerowo); podczas I rozbioru w a.g. było 675 parafii;
1805 wyłączono z a.g. 84 parafie i wcielono je do diec.
kieleckiej; w granicach a.g., opisanych bullą De salute animarum
znalazło się 175 parafii dawnych oraz 35 przyłączonych
z diec. włocławskiej. W X I X w. zmiany sieci par. były
minimalne - liczba 210 parafii utrzymała się przez całe stulecie,
pod koniec k t ó r e g o i na pocz. XX w. utworzono w dek.
pleszewskim 3 parafie dla osadników niem. - Strzydzew
(1898), Broniszewice Nowe (1909), Wieczyn (1918).

Po
odzyskaniu niepodległości nastąpił znaczny rozwój sieci
p a r . ; 1919-24 powstało 13 parafii, 1925 - 34, 1926 - 10;
w ramach wymiany terytoriów z 1925 a.g. straciła 24 parafie,
a zyskała 23; 1939 w granicach a.g. były 263 parafie. Największy
rozwój sieci par. nastąpił po II wojnie świat., m.in.
w związku ze wzrostem liczby ludności, zwł. w ośrodkach
miejskich; w procesie tworzenia parafii można wyróżnić
kilka etapów: 1947-58 powstało 15 nowych parafii; 1966-70-
20, 1971-79 - 27, 1980-85 - 29; 31 XII 1985 a.g. liczyła 325
parafii.

5. M i e j s c a p i e l g r z y m k o w e - Najstarszym miejscem
pielgrzymkowym a.g., związanym z kultem św. Wojciecha,
bylo Gniezno oraz prawdopodobnie już od XIII w. Dobrowo
i od końca XVII w. także Uniejów (kult bł. Bogumiła).

Najstarszymi maryjnymi miejscami pielgrzymkowymi znanymi
j u ż w XVI w. są —* Gidle i —* C h a r ł u p i a M a ł a ; od XVII w.
miejscami pielgrzymkowymi z obrazami MB słynącymi łaskami
są t a k ż e : —* Brdów, Dąbrówka K o ś c , —» G ó r k a Klasztorna,
—» Studzianna i —> Żegocin, od 2. poł. XVIII w. —* Tursko
oraz —» Kalisz z kultem św. Józefa (obraz koronowany
1796); po reorganizacji diec. 1818-21 odpadło od a.g. 7
miejsc pielgrzymkowych (Dobrowo, Uniejów, Gidle, Charłupia
Mała, Brdów, Kalisz, Studzianna), a znalazły się w jej
granicach 2 nowe miejsca pielgrzymkowe z kultem maryjnym
—» Markowice i — P i e r a n i e ; na terenach przyłączonych 1925
do a.g. były 3 miejsca pielgrzymkowe: —» Biechowo, —» Golina
k. Jarocina i —» Lutynia; obecnie w a.g. j e s t 14 miejsc
pielgrzymkowych, w tym 2 związane z kultem Sw. Krzyża (—»
Kcynia, —» Pakość), 1 - z kultem św. Wojciecha (Gniezno)
oraz 11 z kultem maryjnym (10 wizerunków MB koronowanych
1965-76): Górka Klasztorna, Markowice, Żegocin, Bydgoszcz-
Fara, Pieranie, Tursko, Dąbrówka K o ś c , Golina,
Lutynia, Biechowo oraz Ostrowo k. Gniewkowa.

 

Elenchus omnium ecclesiarum et universi cleri Archidioecesis Gnesnensis et Posnaniensis, Pz 1824, 1835, 1850, 189(1, 1891, 1918; Łaski LBen; E. Nowakowski, O cudownych obrazach w Polsce Przenajświętszej Matki Bożej. Wiadomości historyczne, bibliograficzne i ikonograficzne I-IV, Kr 1902; S. Kozierowski, Schematyzm historyczny ustrojów parafialnych dzisiejszej a.g., Pz 1934; Rocznik a.g., Gn 1947, 1966, 1971, 1974, 1979. 1982. 1985; WAG 5(1950) 37-43, 26(1971) 125-127; F. Kryszak, Sanktuaria maryjne w a.g.. WAG 14(1959) 463-472, 15(1960) 35-43, 75-91, 234-255: Kumor Gr (passim); Ł. Miillerowa. Sieć parafialna Kościoła katolickiego w Polsce w 1970-1972, Lb 1975; W. Zdaniewicz, Kościół katolicki w Polsce, 1945-1982, Pz 1978. 19832; S. Litak, Struktura terytorialna Kościoła łacińskiego w Polsce w 1772 roku, w: Materiały do „Atlasu historycznego chrześcijaństwa w Polsce" IV, Lb 1980; Z. Sroka, Z dziejów parafii i kościoła św. Wincentego a Paulo w Bydgoszczy. NP 53(1980) 133-276; W. Kotowski. Dzieje Kościoła i parafii Świętej Trójcy w Bydgoszczy. SG 7(1982-83) 129-176. 8(1984-85) 39-65; Z dawna Polski Tyś Królowa. Przewodnik po sanktuariach maryjnych. Koronowane wizerunki Matki Bożej 1717-1985, Szymanów 1983, 1986 ; M. Aleksandrowicz, Sokolniki kolo Wrześni. Szkic dziejów parafii do 1939 roku, WAG 41(1986) 256-263.

Podobne prace

Do góry