Ocena brak

GNIEŹNIEŃSKA ARCHIDIECEZJA - INSTYTUCJE OŚWIATOWE i CHARYTATYWNE

Autor /Flora Dodano /05.10.2012

1 . S z k o ł y - S z k o ł a k a t e d r a l n a - powstała prawdopodobnie
w XI w.; głównym jej z a d a n i em było przygotowanie
duchowieństwa dla katedry i okolic Gniezna; istniała obok
in. szkół, które mieściły się przy kościołach kolegiackich;
w pierwszym okresie jej istnienia do grona nauczających zalicza
się m.in. Ottona z Bambergi, późniejszych abpów
Bożętę i Jakuba ze Żnina; do kręgu uczniów szkoły katedralnej
J. Długosz zalicza Stanisława Bpa ze Szczepanowa;
szkoła katedralna przekazywała podstawowe wiadomości z
zakresu Pisma Św., liturgii i prawa k o ś c ; najstarsza wzmianka
o szkole występuje w kodeksie Iwona z Chartres Collectio
trium partium z XII w.; rysunek sfer niebieskich i nuty na
k a r t a c h kodeksu wskazują na nauczanie quadrivium (—» artes
liberales).

Przeniesienie ośrodka władzy polit, na pd. Polski osłabiło
zainteresowanie gnieźn. szkołą; abpi, rezydujący poza
Gnieznem, mniej interesowali się jej losami; w XV w. szkoła
ponownie przeżyła okres rozkwitu; w trosce o nauczających
zarezerwowano 2 miejsca w kapitule katedralnej dla prof,
teologii i prawa; w końcu XV w. kształcił się w Gnieźnie bp
krak. P. Tomicki, w 1. p o ł . XVI w. pisarz kośc. H. Powodowski;
1507-09 r e k t o r em szkoły był —* Grzegorz z Szamotuł;
po powstaniu 1602 w Gnieźnie seminarium duch. szkoła katedralna
przygotowywała młodzież do nauki w nim; jeszcze
przed 1608 korzystała z opieki Akademii Krak., która przysyłała
do Gniezna promowanych absolwentów; pod koniec
XVIII w. szkoła gnieźn. z braku funduszów upadła i stała
się szkołą elementarną, a w X I X w. została zamknięta.

S e m i n a r i a  d u c h o w n e - Pierwsze seminarium w a.g.
powstało 1598 w Kaliszu (przetrwało do 1621); drugim z kolei byto seminarium duch. w Gnieźnie, eryg. 1602; trzecie powstało
1689 w Łowiczu i istniało do 1818; z powodu braku
sił pedagog, spośród diec. duchowieństwa 1718 o d d a n o seminarium
misjonarzom św. Wincentego a Paulo, którzy prowadzili
je do 1835 (wydalono ich z zaboru p r u s . ) .

Władze prus. dążyły do utworzenia 1 seminarium dla obu
archidiec. wielkopolskich; przeciwstawili się temu abpi
T. Gorzeński i T. Wolicki, którzy powołując się na bullę
—» De salute animarum obstawali przy 2 odrębnych zakładach;
władze prus. domagały się kształcenia kleryków w
Uniwersytecie Wrocł., natomiast w Poznaniu miało być
seminarium praktyczne; dzięki abpowi Duninowi, władze
prus. zgodziły się 1835 na zachowanie obu seminariów, ale
z nowym podziałem zadań; seminarium pozn. miało prowadzić
3-letnie studium teor., po czym alumni mieli udawać
się do Gniezna na roczne wykształcenie praktyczne; 1928
zniesiono w Gnieźnie studium praktyczne, ustanawiając w
jego miejsce studium filoz. z dalszym kształceniem alumnów
w Poznaniu; w X I X w. studia trwały 4 lata, od 1919 - 5 lat,
od 1931 - 6 lat; 1953 nastąpił rozdział seminariów;

od tego
czasu działa 6-letnie seminarium duch. w Gnieźnie; gmach
seminaryjny wybudował 1782 abp A.K. Ostrowski, 1848
podwyższono go o j e d n o piętro, 1927 o nast. piętro i dobudowano
boczne skrzydła; od 1982 trwa dalsza rozbudowa seminarium,
którego kubatura będzie podwojona; prymas
Wyszyński zmienił nazwę z Arcybiskupiego Seminarium
Duch. na Prymasowskie Wyższe Seminarium Duchowne.
S z k o ł y k o l e g i a c k i e i k l a s z t o r n e - Obok szkoły
katedralnej działały w a.g. szkoły kolegiackie; do najstarszych,
istniejących w XI-XII w. zalicza się szkoły w Łasku,
Łęczycy i Kaliszu; szkoły przyklasztorne założyli benedyktyni
w Mogilnie, Trzemesznie i Kościelnej Wsi pod Kaliszem;
brak opracowań nie pozwala na pełniejsze omówienie szkolnictwa
kolegiackiego i klasztornego.

S z k o ł y  p a r a f i a l n e - Szkolnictwo par. znane jest w
a.g. dopiero od pocz. XVI w.; Liber beneficiorum J. Łaskiego
umożliwia jego rekonstrukcję (księga zawiera material dla
600 parafii; brak archidiakonatu kamieńskiego). Szkoły
miało 546 parafii (91%); najwięcej szkół było w archidiakonacie
łęczyckim (ok. 97%), najmniej w wieluńskim (ok.
7 5 % ) ; brak opracowań nie pozwala zobrazować stanu szkolnictwa
w XVII i XVIII w.; na podstawie danych porównawczych
dla wlkp. części diecezji pozn. (S.K. Olczak) oraz
materiałów dla Małopolski (S. Litak) można przypuszczać,
że zagęszczenie szkół par. w a.g. utrzymało się na wysokim
poziomie; w 2. poł. XIX w. w a.g. było 389 szkół par.;
prus. ustawa o państw, nadzorze szkolnym z 1872 wyeliminowała
wpływ Kościoła na szkolnictwo.

2. S z p i t a l e - Najstarsze szpitale a.g. były: w Gnieźnie
(ufundowany 1232, przekazany bożogrobcom 1243), w Uniejowie
(szpital i kościół Świętego Ducha ufundowany 1283
przez abpa Jakuba Świnkę); w Kaliszu (szpital Świętego
Ducha kanoników regularnych, ufundowany ok. 1280). Wg
Liber beneficiorum w a.g. było 29 szpitali: w archidiakonacie
gnieźn. (Gniezno, Września, Pobiedziska, Kłecko, Pakość,
Konin, Koło, Słupca), uniejowskim (Uniejów, Warta, Sieradz,
Brzeźnica), kurzelowskim (Chęciny, Opoczno), kaliskim
(Kobylin), wieluńskim (Wieluń, Krzepice, Bolesławiec),
łęczyckim (2 w Wolborzu, Piotrków, Łowicz, Rawa, 2 w
Łęczycy, Krośniewice, Kutno, Brzeziny, Piątek); 1 szpital
przypadał średnio na ok. 20 parafii; relacja prymasa M.J.
Poniatowskiego wspomina o 52 kościołach szpitalnych w
a.g.; 1888 istniało na jej obszarze 28 szpitali kościelnych.

3. B r a c t w a - rozwijały się w a.g. dopiero pod koniec
XV w.; wg Brevis descriptio (Gn 1888) najbardziej popularne
były bractwa różańcowe i św. Anny. Dynamiczny rozwój
bractw kośc. nastąpił w XX w.; 1947 istniały w a.g.
bractwa: 46 III Z a k o n u św. Franciszka z Asyżu (1801 członków),
45 Straży Honorowej Serca Jezusowego (5909), 39
Apostolstwa Modlitwy (6425), 46 Matek Chrzęść. (10 645), 22 Wstrzemięźliwości (2108), 3 św. Izydora (180), 1 św. Jakuba
Apostola (37), 1 św. Małgorzaty (17), 4 św. Barbary
(225), 2 MB Pocieszenia (114), 2 Matki Boskiej (85), 1 Milicji
Niepokalanej (70), 5 Szkaplerza Karmelitańskiego (449),
1 Niepokalanego Poczęcia NMP (130), 1 Opatrzności Bożej
(brak danych), 1 Panny Maryi (60), 1 Straży Honorowej
Serca Maryi (28), 6 św. Anny (256), 3 Świętej Trójcy (212),
1 Najśw. Sakramentu (52), 1 Przemienienia Pańskiego (60), 6
św. Józefa Oblubieńca NMP (234), 1 Pana Jezusa (105), 3
Świętego Krzyża (125), 3 św. Antoniego (181), 3 św. Rocha
(143), 3 św. Mikołaja (110), 1 św. Piotra i Pawła (56), 1 św.
Rozalii (32), 1 św. Benona (35), 1 św. Wawrzyńca (110),
1 św. Stanisława (65), 1 św. Jana Chrzciciela (30), 1 Światła
i Adoracji (41), 1 Światła (30), 1 Gospodarskie (34); sodalicje
mariańskie zrzeszały w tym czasie - 149 mężczyzn w 3 kołach,
359 kobiet w 6 kołach, młodzieży męskiej 78 osób w 2 kołach,
a żeńskiej 223 w 6 kołach. Wśród stowarzyszeń były: 4 koła
Dzieci Maryi (256 członków), 175 chórów kośc. (6124), 780
żywego różańca (100 707), 95 krucjat eucharyst. (11911),
170 kół ministrantów (4263), 5 Pap. Dzieł Rozkrzewiania
Wiary (280), 1 Pap. Dzieło św. Piotra Klawera (10), 4 Pap.
Dzieła Dzieciątka Jezus (679), 4 Kat. Stowarzyszenia Mężów
(235), 3 Kat. Stowarzyszenia Kobiet (153), 32 Kat. Stowarzyszenia
Młodzieży Męskiej (1379), 29 Kat. Stowarzyszenia
Młodzieży Żeńskiej (1309) i 1 Kat. Związek Abstynentów
(30).

 

P.W. Fabisz, Wiadomość o synodach prowincjonalnych i diecezjalnych gnieźnieńskich i o prawach Kościoła polskiego z dodatkiem spisu synodów diecezjalnych polskich, Kępno 18612; I. Polkowski. EKośc VI 210-228; Łaski LBen I-II; Korytkowski Pral I; Korytkowski Abpi I; J. Korytkowski, Brevis descriptio hisiorico-geographica ecclesiarum a.g. et posnaniensis, Gn 1888; A. Karbowiak, Dzieje wychowania i szkól w Polsce w wiekach średnich I. Od 966 do 1363 roku, Ptb 1898; J. Łukowski, Szkoła tumska, czyli katedralna w Gnieźnie, Gn 1905; T. Trzciński, PEK XIII-XIV 185-203; HierCat; Decreta nec non mandata et instructions Congregationum Decanorum pro archidioecesibus Gnesnensi et Posnaniensi 1866-J912, Pz 1917; W. Hozakowski, Reorganizacja seminarium duchownego w Poznaniu za księdza arcybiskupa Dunina, AK 19(1927) 227-250; W. Kwiatkowski, Powstanie prymasowskiej kapituły w Łowiczu, Glos Kapłański 12(1938) 323-329, 374-381, 427-434; Sawicki Con V; S. Librowski, Statuty kapituł kolegiackich dawnej a.g., ABMK 1(1959-60) z. 1, 167-192; Statuty synodu a.g. z 1962 roku, Gn 1962 (mpsBSemGn); Nowacki DAP II; B. Kiirbisówna, Gniezno jako ośrodek kultury umysłowej (do roku 1038), w: Dzieje Gniezna. Wwa 1965, 97-107; M. Aleksandrowicz, Początkowe dzieje seminarium duchownego w Gnieźnie (1602-1718), NP 24(1966) 167-185; S. Ciechanowski. Potrzeba reorganizacji kapituły metropolitalnej gnieźnieńskiej po sekularyzacji pruskiej, NP 24(1966) 187-2Ó1; F. Kryszak. Kapituła kolegiacka św. Jerzego na zamku gnieźnieńskim, NP 24(1966) 127-133; J. Wieteska, Archidiakonat, kolegiata i kapitula łowicka, w: Szkice z dziejów archidiecezji warszawskiej, R 1966, 73-89; T. Walachowicz, Kongregacje dziekanów archidiecezji gnieźnieńsko-poznańskiej w latach 1866-1918 jako instytucja zastępująca synod diecezjalny, Lb 1967 (mpsBKUL); E. Wiśniowski, Sieć szkól parafialnych w Wielkopolsce i w Małopolsce w początkach XVI wieku, RH 15(1967) z. 2, 85-127; tenże. Rozwój organizacji parafialnej w Polsce do czasów reformacji, w: Kościół w Polsce, Kr 1968, I 235-372; A. Petrani, Szkolnictwo teologiczne w Polsce, w: Księga Tysiąclecia katolicyzmu w Polsce, Lb 1969, I 255-320; T. Walachowicz, Źródła do dziejów kongregacji dziekanów archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej w latach 1866-1918. ABMK 19(1969) 31-43; S. Litak, Struktura i funkcje parafii w Polsce, w: Kościół w Polsce. Kr 1970, II 261-481; J. Wieteska, Katalog prałatów i kanoników prymasowskiej kapituły łowickiej od 1433 do 1970 roku. Wwa 1971; M. Rechowicz, Początki szkoły katedralnej w Gnieźnie, RH 20(1972) z. 2, 35-42; K. Karłowski, Prawo kapituł do wyboru biskupa ordynariusza, SPelp 3(1973) 103-105; J. Rył. Biblioteka katedralna w Gnieźnie. ABMK 32(1976) 159-248, 33(1976) 237-297; S.K. Olczak, Szkolnictwo parafialne w Wielkopolsce w XVII i XVIII wieku. Lb 1978; B. Kumor, Ustrój i organizacja Kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej 1772-1918, Kr 1980; S. Wilk, Administracja archidiecezji gnieźnieńskiej w latach 1918-1939, Lb 1982 (mpsBKUL); Die Bischöfe der deutschsprachigen Länder 1785/1803 bis 1945. Ein biographisches Lexicon, B 1983; J. Mazur, Zjazdy katolickie a.g. i poznańskiej (1920-1939), ChS 17(1985) z. 6, 37-44.

Podobne prace

Do góry