Ocena brak

GNIEŹNIEŃSKA ARCHIDIECEZJA - INSTYTUCJE ARCHIDIECEZJALNE

Autor /Flora Dodano /05.10.2012

1 . B i s k u p i   p o m
o c n i c z y -

Od X I I I w. metropolici gnieźn. w funkcjach
sakr. wyręczali się bpami pomocniczymi, których powoływano
początkowo spośród zakonników; brak odpowiedniego
uposażenia spowodował ściąganie przez nich opłat za wykonywanie
czynności biskupich; na skutek nadużyć synody
prow, w X V I w. ograniczały fiskalizm bpów pomocniczych,
co skłoniło 1517 prymasa J. Łaskiego (z kapitułą metropol.)
do zreorganizowania tego urzędu; postanowiono, że na
stanowiska bpów pomocniczych będą powoływani nie zakonnicy,
lecz kanonicy kapituły; bp pomocniczy Mikołaj OP
(1510-26) instalowany został w kapitule na kanonię fundi
Strzałkowo; dochody tej kanonii - j a k i również projektowane
później z probostwa w Kcyni - nie wystarczały na utrzymanie
bpa pomocniczego; od 1526 utrzymanie bpa pomocniczego
gnieźn. stanowić miały bogate probostwa w Żninie i Uniejowie
oraz wsie arcybiskupie: Przybyszyce, Modła i Rozworzyn.
W stallach kanonickich zasiadali bpi pomocniczy od poł.
X V I w., j a k o kanonicy wg prawa starszeństwa; 1774 kapituła
wydała dekret, przyznający prepozytom pierwszeństwo w
chórze, podczas gdy dekret Kongr. Obrzędów bezwzględną
precedencję przyznawał b p om pomocniczym, będącym członkami
kapituły.

Na podstawie przywilejów abpa P. Gamrata z 1543 i abpa
S. Karnkowskiego z 1583 kapituła miała prawo do prezentowania
3 kandydatów na stanowisko bpa pomocniczego;
nieprzestrzeganie tych uprawnień przez niektórych abpów
wywołało protesty kapituły; od X I X w. abpi sami wybierali
sufr. i przedstawiali ich do zatwierdzenia Stolicy Apostolskiej.

B i s k u p a m i p o m o c n i c z y m i a.g. byli - Paweł
(1299-1308), Dominik (1310-23), Andrzej Wasiło (1377-82),
J a n (1404-11), Piotr (1411-12, 1414-15), Erazm (1414; zarządzał
a.g. 1420-24), Jan (1434; zarządzał 1437-40, 1447-68),
Antoni (1469-76), Andrzej z Opalenicy (1476 - po 14801,
Wojciech z Secemina (1493), Jan z Radziejowa (ok. 1497),
Maciej (1498), Jan (1501-17), Mikołaj (1517-26), Jan Rusiński
(1527-41), Sebastian Żydowski (1541-60), Stanisław
Falęcki (1562-81), Jan Gniazdowski (1583-1608), Andrzej
Wilczyński (1608-25), Andrzej Gembicki (1628-38), Jan
Madaliński (1640-44), Adrian Gródecki (1644-58), Kasper
Trzemeski (1660-65), Jan Bużeński (1667-74), Wojciech Stawowski (1676-93), Konstanty Józef Zieliński (1694-1700),
Stefan Mdzewski (1700-18), Franciszek Kraszkowski
(1719-31), Józef Michal Trzciński (1732-38), Krzysztof
Dobiński (1738-69), Kornel Przedwojewski (1768-93), Jan
Karski (1771-84), Józef Korytowski (1785-90), Stefan Łubieński
(1790-1808), Michal Mateusz Kosmowski (1791-1804),
Ignacy Bardziński (1809-13), Józef Gembart (1814-21), Marcin
Siemieński (1816; zarządza! 1818-21, 1825-31), Kajetan
Kowalski (1833-40), Anzelm Wojciech Brodziszewski (1841-
-66), Józef Cybichowski (1867-87), Jan Korytkowski (nominat
1888), Antoni Andrzejewicz (1890-1907), Wilhelm Kloske
(1910-24), Antoni Laubitz (1924-39), Lucjan Bernacki
(1946-75), Antoni Baraniak (1951-57), Jan Czerniak (od
1959), Władysław Rubin (1964-79), Szczepan Wesoły (od
1969), J a n Michalski (od 1975), Jerzy Dąbrowski (od 1982),
J a n Nowak (od 1982).

S u f r a g a n a t ł o w i c k i w a.g. - utworzył prymas A.K.
Ostrowski (zatwierdzenie pap. 10 XI 1781); uposażenie jego
miała stanowić dziekania w kapitule łowickiej i probostwo
w Skierniewicach; sufragan łowicki był zobowiązany do rezydencji
i pełnienia funkcji biskupich; miai być wybierany spośród
p r a ł a t ów i kanoników kapituły gnieźn.; bulla Ex imposita
nobis z 30 VI 1818 przyłączyła sufraganat łowicki wraz z
Łowiczem do archidiec. warszawskiej. Sufraganami łowickimi
byli: Kasper Szajowski (1781-1802), Grzegorz Zachariasiewicz
(1809-14), Daniel Ostrowski (1815-32).

 

Korytkowski Abpi V 123-124; B. Kumor, Ustrój i organizacja Kościoła
polskiego w okresie niewoli narodowej 1772-1918, Kr 1980, 246.

 

2 . K a p i t u l y -

- k a t e d r a l n a - j e j początki sięgają
XI w.; dopiero w XIII w. na jej temat pojawiają się informacje
źródłowe; w skład kapituły wchodziło wówczas 6
prałatów: prepozyt, dziekan, archidiakon, kantor, scholastyk
i kustosz, od 1331 także kanclerz; liczbę kanoników, ustaloną
zapewne w XII w. na 26, abp Jarosław Bogoria zredukował
1354 do 23 (okresowo 24); 1594 p r z e s t a ł a istnieć kanonia fundi
Radomsko; ponadto istniała grupa duchownych (zak.
i świeckich) z prawem zasiadania w stallach kanonickich
i odprawiania mszy przed wielkim ołtarzem katedry; takie
wyróżnienie, udzielane przez abpów otrzymali: opat kanoników
regularnych w Trzemesznie (1386), opat klasztoru
benedyktynów w Mogilnie (1459), opat cystersów w Lądzie,
prepozyt bożogrobców w Gnieźnie, archidiakon kamieński
(1512), prepozyt kapituły św. Jerzego w Gnieźnie, prob,
kaplicy Łubieńskich w katedrze i prob, kaplicy Koludzkich
w katedrze.

Z powodu znacznego uszczuplenia dochodów, nie wystarczających
na utrzymanie 30 prałatów i kanoników, abp I.
Raczyński zreorganizował 1810 skład kapituły, pozostawiając
dotychczasową liczbę 7 prałatur, zmniejszając natomiast
liczbę kanonii do 15; w związku z wykonaniem bulli De salute
animarum, nastąpiła 1830 dalsza redukcja składu kapituły,
do której odtąd należeć miało 7 osób (1 prepozyt i 6 kanoników);
bulla ta regulowała również sposób powoływania
członków kapituły: prepozytura i kanonikaty zwolnione w
miesiącach nieparzystych miały podlegać nominacji Stolicy
Apost., natomiast kanonikaty, które zawakowaly w miesiącach
parzystych, obsadza! abp gnieźn.; prawa Stolicy
Apost. przeszły na rząd prus., który Stolicy Apost. przedstawiał
kandydatów do zatwierdzenia; dzięki staraniom kard.
A. Hlonda Stolica Apost. dokonała 1930 zmiany struktury
kapituly: liczbę kanoników zmniejszono do 4, natomiast
liczbę prałatów podniesiono do 3 (prepozyt, dziekan,
kustosz); ostatnią reorganizację kapituły przeprowadził
28 XI 1957 kard. S. Wyszyński, który ustalił 4 prałatury:
prepozyt, dziekan, kustosz i czwartą bez nazwy, oraz 8 kanoników
gremialnych; dawną nazwę kapituła metropol, zastąpiono
nazwą kapitula prymasowska.

Najważniejszym przywilejem kapituły był wybór abpa; od
początku istnienia Kościoła w Polsce abpów desygnowali panujący; 1207 pap. Innocenty III surowo zakazał pol. książ
ę t om mieszania się do wyboru bpów, który przysługuje
kapitułom; pierwszy (źródłowo udokumentowany) wybór
abpa przez kapitułę dokonany został 1220; z prawa tego
k a p i t u ł a mogła korzystać do czasów panowania Ludwika I
Wielkiego i Jagiellonów, którzy naznaczali już swoich kandydatów
na stanowiska abpów (w tym czasie tylko raz udało
się kapitule wprowadzić na tron arcybiskupi swego kandydata
Wincentego Kota); później prawa kapituły nie były
respektowane także przez Stolicę Apost.; od bulli De salute
animarum kapituła gnieźn. wybierała abpa na wspólnym
posiedzeniu z pozn. kapitułą metropol.; pap. Pius VII w
brewe Quod de fidelium polecił 1821 kapitułom, aby nie
wybierały kandydatów „niepożądanych" przez króla prus.
(minus gratae); z tego powodu od pol. XIX w. prawa wyborcze
kapituły były iluzoryczne.

Początkowo strój kanoników był skromny: stanowiła go
peleryna, najpierw obszyta futrem popielic, później gronostajami;
prymas Radziejowski pozwolił 1689 na używanie
rokiet i postarał się 1694 u Stolicy Apost. o przywilej noszenia
fioletowych kap na wzór kanoników bazyliki św.
Piotra w Rzymie; prymas T. Potocki nadał 1735 przywilej
noszenia na złotym łańcuchu —> dystynktorium, na k t ó r e g o
przedniej stronie był wizerunek św. Wojciecha, na odwrocie
zaś orła białego z pogonią litew.; kanonicy otrzymali 1854
od Piusa IX przywilej noszenia fioletowych —» mantoletów,
a kard. M. Ledóchowski wyjednał dla nich przywilej noszenia
ubioru biskupiego, dla prepozyta zaś przywilej noszenia
—> infuły.

- K a p i t u ł y k o l e g i a c k i e - W przedrozbiorowej
a.g. istniało 12 kapituł kolegiackich: łęczycka (eryg. ok.
1140 przy kościele ŃMP, fundacji książęcej i arcybiskupiej),
kaliska (eryg. ok. 1155-65, najpierw przy kościele św. Pawła,
później przy kościele NMP, pierwsza fundacji książęcej,
druga fundacji arcybiskupiej), uniejowska (eryg. ok. 1170
przy kościele Wniebowzięcia NMP, od XIV w., fundacji
arcybiskupiej), kurzelowska (eryg. w końcu XII w. przy
kościele Wniebowzięcia NMP, fundacji arcybiskupiej), św.
Jerzego w Gnieźnie (eryg. w końcu XII w., fundacji książęcej),
rudzko-wieluńska (eryg. na przełomie XII i XIII w.
przy kościele św. Wojciecha w Rudzie, który w związku
z powstaniem kapituły przyjął wezw. Nawiedzenia NMP,
przeniesiona 1420 do kościoła św. Michała Archanioła w
Wieluniu, który przyjął wezw. NMP, fundacji arcybiskupiej
i książęcej), łowicka (eryg. 1433 przez abpa Wojciecha
Jastrzębca przy kościele Wniebowzięcia NMP, fundacji
arcybiskupiej), sieradzka (eryg. w 2. pol. XV w. przy kaplicy
Rozesłania Apostołów w zamku król., przeniesiona w XVI w.
do kościoła Świętej Trójcy; to wezw. kapituły zachowano
mimo przeniesienia jej 1729 do kościoła Wszystkich Świętych,
fundacja król.), łaska (eryg. 1529 przez abpa Łaskiego przy
kościele Niepokalanego Poczęcia NMP, św. Michała Archanioła,
św. Jana Chrzciciela, św. Anny, św. Doroty, fundacja
arcybiskupia, osób duch. i świeckich), wolborska (eryg.
1544 przez abpa Gamrata przy kościele św. Mikołaja, fundacja
bpów włocl.), w Choczu (eryg. 1632 przez abpa J.
Wężyka przy kościele Wniebowzięcia NMP i św. Andrzeja
Apostoła, fundacji prywatnej, osób duch. i świeckich),
kamieńska (eryg. 1651 przez abpa M. Łubieńskiego przy
kościele św. Piotra i Pawła, który po powstaniu kapituły
przyjął drugi tytuł Oczyszczenia NMP, fundacja arcybiskupia
i osób świeckich).

Na czele wszystkich kapituł kolegiackich stał prepozyt;
liczba p r a ł a t u r podlegała rozwojowi (dotyczy to najstarszych
k a p i t u l , które w miarę wzrostu uposażenia powiększały swój
s k ł a d ) ; kapituła łęczycka liczyła 6 prałatur, kurzelowska
i wolborska - po 5, kaliska, uniejowska, łowicka i kamieńska
- po 4, wieluńska, łaska, choczska - po 3, sieradzka - 2,
św. Jerzego w Gnieźnie - 1; kanonikatów było od 10 (łęczycka,
łowicka) do 4 (wieluńska, choczska).

Istnienie 12 kapitul kolegiackich wymagało ustalenia ich
T» precedencji; do XVII w. brak danych o ich kolejności;
od pocz. XVIII w. przestrzegano nast. precedencji kapituł:
łęczycka, łowicka, kaliska, uniejowska, kurzelowska, wieluńska,
laska, wolborska, św. Jerzego w Gnieźnie, sieradzka,
choczska, kamieńska. Po 1821 w a.g. istniały 2 kapituly
kolegiackie - św. Jerzego w Gnieźnie i kapituła przy kościele
św. Piotra i Pawła w Kruszwicy (przejęta z diec. włocławskiej).

W czasie rozbiorów kapituła gnieźn. składająca
się z prepozyta i 5 kanoników, straciła piąty kanonikat;
zreorganizowana 1963 przez kard. S. Wyszyńskiego kapituła
składa się z prepozyta i 4 kanoników. Kapituła kruszwicka,
licząca przed rozbiorami 1 prepozyta i 14 kanoników, zredukowana
została do prepozyta i 2 kanoników; w takim stanie
przetrwała zabór prus.; w Polsce niepodległej kard. Hlond
zreorganizował 1930 kapitułę, nadając jej nowe statuty;
obecnie w sklad kapituły wchodzi prepozyt i 4 kanoników
gremialnych.

3. S y n o d y - Nie zachowały się najstarsze ślady działalności
synodalnej abpów gnieźn.; źródłowo udokumentowana
lub przyjęta z dużym prawdopodobieństwem jest seria 55
synodów: 1407-11, 1414, ok. 1431, 1446 (2 synody), 1451,
1456, 1457, 1459, 1469, 1471, 1473-74, 1474, 1479, 1494,
1496, 1497, 1499, 1501, 1503, 1505, 1507, 1509, 1512, 1514
(5 synodów cząstkowych), 1517, 1520-21, 1525, 1550, 1565,
1572, 1577, 1580, 1583, 1589, 1593, 1597, 1602 (3 synody
cząstkowe), 1607, 1612, 1617 (2 synody cząstkowe), 1619,
1620, 1628, 1634, 1643, 1647, 1720. W całości zachowały się
s t a t u t y 15 synodów: 1407-11, 1414, 1456, 1512, 1583, 1593,
1602 (2 synody), 1612, 1619, 1620, 1628, 1643, 1647, 1720;
współcześnie wydrukowano statuty 9 synodów: 1512, 1593,
1602, 1612, 1620, 1628, 1643, 1647, 1720.

Od 2. poł. X I X w.
instytucją zastępczą synodu były kongr. dziekanów a.g. i
archidiec. poznańskiej; na pierwszej z nich zwołanej 1866
przez abpa Ledóchowskiego postanowiono, że dekrety przyjęt
e przez kongr. będą posiadały moc obowiązującą w obu
archidiecezjach.

Po II wojnie świat, odbyły się 2 synody
a.g.: 1962 i 1981.

Podobne prace

Do góry