Ocena brak

GNIEŹNIEŃSKA ARCHIDIECEZJA - DZIEJE

Autor /Flora Dodano /05.10.2012

1. O k r e s y p r z e ł o m o w e - Na prośbę
—> Bolesława Chrobrego a.g. została eryg. 999 przez pap.
Sylwestra II; fakt ten ogłoszono 1000 na zjeździe gnieźn.
(—> Gniezno 1); 1036-38 reakcja pogańska i najazd księcia
czes. Brzetysława całkowicie zdezorganizowały życie kościelne
a.g.; pełną organizację a.g. przywrócił król Bolesław II
Śmiały.

Znaczny kryzys a.g. rozpoczął się po I rozbiorze Polski;
Prusy próbowały oderwać od a.g. obszar znajdujący się w tzw.
okręgu nadnoteckim (archidiakonat kamieński i dek. Żnin
i Kcynia), proponując 30 XII 1772 mianowanie dla tego terenu
administratora apost., niezależnego od Gniezna; gdy to się
nie powiodło, 24 IX 1780 usiłowały utworzyć z tej części
a.g. nową d i e c , lecz również bez rezultatu; po III rozbiorze
(1795) w granicach Austrii znalazła się część a.g. na pd.
wsch. od Pilicy (archidiakonat kurzelowski), nad którą przed
1797 abp gnieźn. utracił jurysdykcję na rzecz bpa krak.
(9 VI 1805 weszła w skład diec. kieleckiej).

Po Kongresie
Wiedeńskim 3/4 a.g. znalazło się poza granicami Prus i
1818 zostały odłączone od Gniezna; pozostałą część a.g.
wraz z Gnieznem władze prus. usiłowały zlikwidować lub
zmniejszyć do minimum; naczelny prezes Wielkiego Księstwa
Pozn. Joseph Zerboni di Sposseti zaproponował 1817 włączenie
tzw. prus. części a.g. do diec. chełmińskiej; niekorzystne
dla a.g. projekty wysunął także radca konsystorza
pozn. M. Dunin; w projekcie z 17 XI 1818 przewidywał
całkowite zlikwidowanie a.g., a w drugim z 6 V 1820 - zachowanie
jej w granicach rejencji bydgoskiej, unię personalną
z diec. poznańską i zredukowanie katedry prymasowskiej do
rzędu kolegiaty; opór kapituły gnieźn. i przedstawicieli
szlachty wlkp. z księciem Antonim Henrykiem Radziwiłłem
na czele zniweczyły te plany; król prus. postanowieniem z
30 VIII 1820 polecił utrzymać a.g.; bulla cyrkumskrypcyjna
—» De salute animarum z 16 VII 1821 połączyła a.g. unią
personalną na zasadzie równorzędności (aeque princip aliter)
z diecezją poznańską, z zachowaniem odrębności terytorialnej,
kurii, kapituł, katedr, sufraganii, a w czasie wakansu -
własnego administratora i wik. kapitulnego.
Decyzją Stolicy Apost. z 4 III 1946 unię personalną a.g. z
Poznaniem rozwiązano i połączono „pro hac vice" z archidiec.
warszawską przy zachowaniu samodzielności i odrębności
terytorialnej obu archidiecezji.

2. U p o s a ż e n i e - Nadawcą pierwszego uposażenia a.g.
był prawdopodobnie Bolesław Chrobry; stanowiła je dziesięcina
z niektórych książęcych grodów; w czasie kryzysu
1038 zniknęła ta forma uposażenia, lecz przypuszczalnie już
za Kazimierza I Odnowiciela została przywrócona;

pierwsze
stałe uposażenie a.g. utworzył Bolesław II Śmiały, który
uposażył rozległą i bogatą kasztelanią łowicką oraz częścią
kasztelanii żnińskiej (resztę nadał Bolesław Krzywousty);
najstarszy inwentarz uposażenia a.g. zawarty w bulli pap.
Innocentego II z 1136 wymienia posiadłości w kasztelanii
żnińskiej (29 o s a d ) , w ziemi gnieźn. (4 osady), kal. (12), sieradzkiej
(21), łęczyckiej (ok. 28 osad i 4 jeziora), krak. (10
osad), sand. (2), kujaw. (8) i łowickiej (ok. 34). Wzrost uposażenia
przypadł na XIII i X I V w. za rządów abpów Janisława
i Jarosława Bogorii; 1314 uposażenie a.g. obejmowało 259 wsi i 2 miasta, 1374 - 330 wsi i 11 miast, a 1512 - 313 wsi i 14
miast; w XIV w. uposażenie a.g. ujęto w zespoły osad zw.
kluczami (tenutami) lub partykularzami; wizytacja z 1512
wymienia 19 kluczy (łowicki, zduński, kompiński, łyszkowski,
chruścieliński, skierniewicki, mnichowski, słupski, piątkowski,
uniejowski, grzegorzewski, żniński, kamieński, łęgonicki,
kurzelowski, wieluński, opatowski, sędziejowski, gnieźn.);
z czasem uposażenie a.g. podzielono na tzw. Księstwo Łowickie
z 7 kluczami (łowicki, zduński, kompiński, chruścieliński,
skierniewicki, mnichowski, łyszkowski) i 1 partykularzem
(słupski) oraz na dobra w Wielkopolsce i Małopolsce z 12
kluczami (gnieźn., żniński, kamieński, grzegorzewski, piątkowski,
tumski, opatowiecki, uniejowski, chełmiński, turecki,
klucki, kurzelowski) i 4 partykularzami, i na osady w woj.
krakowskim (Biskupice, Prusy); pod koniec XVIII w. uposażenie
a.g. liczyło 309 wsi i 11 miast; po I rozbiorze Polski
rząd prus. sekularyzował dobra na Pomorzu i w tzw. obwodzie
noteckim (klucz kamieński);

po III rozbiorze znaczna
część uposażenia a.g. znalazła się w granicach Austrii,
reszta - w zaborze prus. - została mocą reskryptu gabinetowego
z 28 VII 1796 zabrana na rzecz skarbu państwa;
w to miejsce wyznaczono abpom gnieźn. 30 000 talarów
rocznej kompetencji; od 1821 abpi gnieźn. i pozn. otrzymywali
od rządu prus. 12 000 talarów (36 000 marek) rocznie,
a od 1925 - pensję przewidzianą pol. konkordatem.

 

I. Polkowski, EKośc VI 210-228; T. Trzciński, PEK XIII-XIV 185-203;
I. Adamski, Krótki rzut oka na dzieje a.g. i poznańskiej od roku 1793-1866, Unitas. Miesięcznik Kościelny 1(1909) t. 1, 38-46, 85-96, 339-353; Wizytacje dóbr a.g. i kapituly gnieźnieńskiej z XVI wieku, Kr 1920; J. Warężak. Rozwój uposażenia a.g. w średniowieczu z uwzględnieniem stosunków gospodarczych XIV i XV wieku (z mapą), Lw 1929; B. Hoffman, Wykonanie bulli „De salute animarum" w Wielkim Księstwie Poznańskim, RHis 8(1932) 22-58, 162-196; J. Masłowski, Uwagi o rozwoju uposażenia a.g. w wiekach średnich. RHis 13(1937) 40-55; J. Topolski, Rozwój latyfundium a.g. od XVI do XVIII wieku, Pz 1955; tenże. Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII wieku w dobrach a.g.. Wwa 1956; tenże. Gospodarstwo wiejskie w dobrach a.g. od XVI do XVIII wieku, Pz 1958; L. Grochowski. Kryzys i reorganizacja a.g. w tatach 1793-1833, NP 24(1966) 203-241; Z. Zieliński, Tajna administracja a.g. w czasie „Kulturkampfu" (1874-1886). NP 24(1966) 243-257; tenże. Zarząd majątkiem kościelnym w parafiach katolickich a.g. w świetle ustawy sejmu pruskiego z dnia 20 VI 1875 roku, RTK 13(1966) z. 4, 119-144; K. Śmigiel. Walka władz hitlerowskich z katolickimkultem religijnym na terenie a.g. w latach 1939-1945, w; Studia historyczne, Lb 1968, II 251-387; F. Paprocki, Wielkie Księstwo Poznańskie w okresie rządów Flottwella (¡830-1841), Pz 1970; Z. Zieliński, Kościót katolicki w WielkimKsięstwie Poznańskim w latach 1848-¡865, Lb 1973; M. Fąka, Stan prawny Kościoła katolickiego w Wielkim Księstwie Poznańskim w latach 1815-1850 w świetle prawa pruskiego. Studium prawnohistoryczne, Wwa 1975; Z. Szpakowski, 975-lecie a.g., Więź 18(1975) z. 12. 18-31; K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. okręgu Warty 3939-45. Lb 1979; W. Kotowski, Spór o probostwo bydgoskie 1906-1912 (Przyczynek do dziejów walk o polskość Kościoła katolickiego w zaborze pruskim). SG 6(1981) 277-296; T. Makowski, Pastoralne konsekwencje rozwoju miast a.g., SG 7(1982-83) 203-233; H. Łowmiański, Początki Polski. Polityczne i społeczne procesy kształtowania sie narodu do wieku XIV, Wwa 1985, VI 1, 336-352; S. Wilk, A.g. w 11 Rzeczypospolitej. Administracja archidiecezji pod rządami prymasów kardynała Edmunda Dalbora i kardynała Augusta Hlonda, Lb 1987.

 

3. A r c y b i s k u p i - Radzim Gaudenty bł. (1000 - ok.
1006), Hipolit (ok. 1011-27), Stefan Bożęta (1027-28), zapewne
Bogumił bł. (1075-80) i Henryk (po 1080 - ok. 1092),
Marcin (ok. 1092 - ok. 1115), abp nieznany z imienia (ok.
1115 - ok. 1124), J a k u b ze Ż n i n a (ok. 1124-48), J a n z Brzeźnicy
(1149 - 11-12 III 1167), Zdzisław (ok. 1170 - ok. 1187),
Piotr (ok. 1187 - 19-20 VIII 1198, może identyfikowany z bł.
Bogumiłem), Henryk Kietlicz (przed 23 III 1199 - 22 III
1219), Iwon Odrowąż (4 XI 1219 - 13 V 1220, nie objął
urzędu), Wincenty z Niatka (5 X 1220 - pocz. 1232), Pełka
(przed 18 V 1232 - 5 IV 1258), Janusz (1 III 1259 - między
26 VIII a 20 IX 1271), Marcin Polak (22 VI 1278 - przed
23 XII 1279, prawdopodobnie nie objął urzędu), Włościbor
(wybrany po 23 XII 1279 - zrezygnował przed 23 XII 1281),
Henryk z Bren (23 XII 1281 - zrezygnował przed 30 VI
1283), Jakub Świnka (30 VII 1283 - 4 III 1314), Borzysław
(15 I 1317 - 30 VI 1317), Janisław (7 XI 1317 - 4 XII 1341),
J a r o s ł aw Bogoria (8 VII 1342 - III 1374), Janusz Suchywilk
(28 IV 1374 - 5 IV 1382), Bodzanta (9 VI 1382 - 26 XII 1388),
J a n zw. Kropidło (19 III 1389 - 26 I 1394), Dobrogost
(26 I 1394 - 14 XI 1402), Mikołaj z Kurowa (27 XI 1402 - 7 IX 1411), Mikołaj Trąba, pierwszy prymas (30 IV 1412 - 4 XII
1422), Wojciech Jastrzębiec (9 VII 1423 - 2 IX 1436), Wincenty
Kot (15 III 1437 - 14 V I I I 1448), Władysław Oporowski
(25 VI 1449 - 11 III 1453), Jan Sprowski (15 X 1453 - 14 IV
1464), Jan Gruszczyński (19 X 1464 - 8 X 1473), Jakub
Sienieński (17 XII 1473 - 4 I 1480), Zbigniew Oleśnicki
(12 X 1481 - 4 II 1493), Fryderyk Jagiellończyk kard. (2 X
1493 - 14 III 1503), Andrzej Boryszewski (18 XII 1503 -
20 IV 1510), J a n Łaski (koadiutor 17 IX 1508, 8 V 1510 - 19 V
1531), Maciej Drzewicki (4 VIII 1531 - 22 VIII 1535),
Andrzej Krzycki (27 X 1535 - 10 V 1537), Jan Latalski
(17 VIII 1537 - 29 VIII 1540), Piotr Gamrat (28 I 1541 -
27 V I I I 1545), Mikołaj Dzierzgowski (19 II 1 5 4 6 - 18 I 1559),
J a n Przerębski (koadiutor 4 XI 1558, 20 II 1559 - 12 I 1562),
J a k u b Uchański (31 VIII 1562 - 5 IV 1581), Stanisław Karnkowski
(koadiutor 15 III 1581, 7 VIII 1581 - 8 VI 1603),
J a n Tarnowski (29 III 1604 - 14 IX 1604), Bernard Maciejowski
kard. (4 V I I I 1606 - 19 I 1608), Wojciech Baranowski
(28 VII 1608 - 23 IX 1615), Wawrzyniec Gembicki (14 III
1616 - 10 II 1624), Henryk Firlej (1 IX 1624 - 25 II 1626),
J a n Wężyk (26 III 1627 - 27 V 1638), Jan Lipski (20 XII 1638
- 13 V 1641), Maciej Łubieński (27 XI 1641 - 28 V I I I 1652),
Andrzej Leszczyński (8 I 1653 - 16 IV 1658), Wacław Leszczyński
(27 I 1659 - 1 IV 1666), Mikołaj Prażmowski (11 X
1666 - 15 IV 1673), Kazimierz Florian Czartoryski (27 XI
1673 - 15 V 1674), Andrzej Olszowski (26 XI 1674 - 29 VIII
1677), J a n Stefan Wydżga (17 VII 1679 - 6 IX 1685), Michał
Radziejowski kard. (17 V 1688 - 13 X 1705), Stanisław
Szembek (7 VI 1706 - 2 VIII 1721), Teodor Potocki (22 XI
1723 - 12 XI 1738), Krzysztof Antoni Szembek (22 VI 1739 -
6 VII 1748), A d am Komorowski (22 IX 1749 - 2 III 1759),
Władysław Aleksander Łubieński (9 IV 1759 - 21 VI 1767),
Gabriel Podoski (31 VIII 1767 - 3 IV 1777), Antoni Kazimierz
Ostrowski (23 VI 1777 - 26 VIII 1784), Michał Jerzy
Poniatowski (14 II 1785 - 12 VIII 1794), Ignacy Krasicki
(18 XII 1795 - 14 III 1801), Ignacy Raczyński (26 VIII 1806 -
9 VII 1818); abpi gnieźn. i pozn.: Tymoteusz Gorzeński
(16 VII 1821 - 20 XII 1825), Teofil Wolicki (15 XII 1828 -
21 XII 1829), Marcin Dunin (28 II 1831 - 26 XII 1842),
Leon Przyłuski (20 I 1845 - 13 III 1865), Mieczysław Ledóchowski
kard. (8 I 1866 - 2 III 1886), Juliusz Dinder (2 III
1886 - 30 V 1890), Florian Stablewski (14 XII 1891 - 24 XI
1906), Edward Likowski (14 VIII 1914 - 20 II 1915), Edmund
Dalbor kard. (30 VI 1915 - 13 II 1926); abpi gnieźn. i warsz.:
August Hlond kard. (do 4 III 1946 jeszcze j a k o abp gnieźn.
i pozn.; 24 VI 1926 - 22 X 1948), Stefan Wyszyński kard.
(12 XI 1948 - 28 V 1981), Józef G l e m p kard. (od 7 VII 1981).

4 . D z i a ł a l n o ś ć w y b i t n i e j s z y c h a r c y b i s k u p ó w
- Pierwszym a b p em i o r g a n i z a t o r em życia kościelnego a.g. był
bł. Radzim Gaudenty, brat św. Wojciecha, towarzysz j e go życia
i męczeńskiej śmierci; abp Hipolit koronowa! w odbudowanej
po pożarze katedrze Bolesława Chrobrego i Mieszka
I I ; abp Marcin dokończył budowę katedry rom. w Gnieźnie
i pośredniczył w sporze między Władysławem H e r m a n e m
a jego synami, on też nałożył pokutę kośc. na Bolesława
Krzywoustego za zamordowanie brata Zbigniewa; Jakub ze
Żnina pomagał organizować życie kośc. na Pomorzu, unicestwił
zakusy Magdeburga do rozciągnięcia jurysdykcji
metropol, nad Polską (1136) i ożywił kult św. Wojciecha.
Henryk Kietlicz, wielki realizator reformy —» gregoriańskiej
i postulatów p a p . Innocentego I I I , przeprowadzi! odrzucenie
—> inwestytury świeckiej i wprowadzenie wolnej elekcji
bpów przez kapituły katedralne; zwalczając klerogamię, dążył
do zaprowadzenia celibatu duchownych; odrzucał wszelkie
formy ograniczania uprawnień Kościoła (ius spolii) i uzyskał
niezależność sądowniczą duchowieństwa (—> privilegium
fori); podniósł obyczaje i oświatę, na nowych podstawach
ułożył stosunki między Kościołem a państwem; jako legat
pap. zorganizował i prowadził misję prus.;

popierał działalność
mis. wśród Jaćwięgów; zwołał 14 synodów prow, i 1
d i e c ; uzyskał przywilej noszenia krzyża (crux erecta) przed
metropolitą (1207); brał udział w Soborze Later. IV. Jakub
Świnka rozwinął szeroką działalność kośc. i polit., której
przejawem były m.in. zwoływane synody (6); walczył w
obronie języka pol. w szkole i kościele (1285, 1287), podejmował
starania o przywrócenie archidiakonatu słupskiego do
a.g.; wszczął proces w kurii p a p . o przywrócenie praw metropol.
Gniezna do diec. chełmińskiej i kamieńskiej; odegrał
ważną rolę w procesie zjednoczenia państwa pol.; poparł w
Rzymie starania księcia wlkp. Przemyśla II o koronę i 1295
koronował go w Gnieźnie; pod przymusem koronował też na
króla Polski Wacława I I , lecz j e go zwolennikowi bpowi krak.
J. Muskacie wytoczył proces k o ś c ; wspomagał wysiłki
zjednoczeniowe państwa pol. podjęte przez Władysława
Łokietka. Abp Janisław koronował Władysława Łokietka
i Kazimierza Wielkiego; odegrał znaczną rolę w sporze z
Krzyżakami; wykazywał dużo zapobiegliwości w sprawach
materialnych Kościoła.

Rządy abpa Jarosława Bogorii były
o k r e s em świetnego rozwoju a.g.; rozpoczął budowę katedry
got. w Gnieźnie, znacznie powiększył dobra arcybiskupie
i zaprowadził w nich porządek; umiejętnie rozsądzał sprawy
dziesięcin i in. sporne kwestie (m.in. zatarg między 2 biskupami
krak. a królem); odbudował kolegiaty w Uniejowie,
Kurzelowie i Kaliszu; fundował nowe kościoły par. i klasztorne,
założył miasto Kamień Krajeński; dużą rolę odegrał w
procesie warsz. 1339 przeciw Krzyżakom, zastępując króla
Kazimierza Wielkiego; skodyfikował prawo kośc. (1357) i
uczestniczył w kodyfikacji prawa państwowego. Mikołaj Trąba
był wytrawnym politykiem, oddanym królowi Władysławowi
Jagielle (był z nim pod Grunwaldem), uczestniczył w
Soborze Konstancjańskim; uzyskał od soboru tytuł i urząd
prymasa Polski; wyróżniał się zaletami umysłu i c h a r a k t e r u ;
był twórcą zbioru praw Kościoła pol. tzw. Statutów wieluńsko-
-kaliskich (1420).

Jan Łaski wybitnie uzdolniony, zręczny i
znakomity dyplomata, od 1503 był kanclerzem Królestwa i
zwolennikiem połączenia Pomorza Zach. z Polską; reformator
Kościoła w Polsce, doskonały rządca a.g., uregulował
sprawy własnościowe (Liber beneficiorum); dbał o formację
duchowieństwa, troszczył się o ubogich; zwalczał szerzący się
protestantyzm; uczestniczył w Soborze Later. V; uzyskał godność
legata urodzonego (—> legatus n a t u s ) . Mikołaj Dzierzgowski,
rzecznik reformy k o ś c , zabiegał o podniesienie poziomu
obyczajów duchowieństwa, był tolerancyjny wobec innowierców,
zwołał 4 synody prow., ufundował kaplicę w katedrze
gnieźnieńskiej.

Jakub Uchański dokonał recepcji uchwał
tryd. na synodzie prow. (1577) i dwukrotnie piastował funkcje
interreksa. Stanisław Karnkowski należał do konsekwentnych
realizatorów uchwał Soboru Tryd.; do a.g. sprowadził jezuitów,
założył w Kaliszu bursę oraz seminaria duch. w Kaliszu
(1586) i Gnieźnie (1602); był dobrym mówcą, pisarzem teol.
i politycznym. Kard. Bernard Maciejowski, rzecznik reformy
tryd., odbył synod diec. w Łęczycy i prow, w Piotrkowie;
wsławił się dobroczynnością, gorliwością i pobożnością.

Wawrzyniec Gembicki szczególną troską otaczał katedrę
gnieźn., odbudował ją po pożarze 1613, wizytował osobiście
k a t e d r ę i kościoły kolegiackie, dbał o wykształcenie duchowieństwa,
rozpoczął budowę nowego gmachu seminaryjnego
w Gnieźnie, złączył seminarium kal. z gnieźnieńskim. Jan
Wężyk, działając w duchu reformy tryd., odbył kilka synodów,
wydał urzędowy zbiór ustaw synodalnych (1630), bronił
poddanych chłopów przed uciskiem; zmarł w opinii świętości.
Maciej Łubieński wyróżniał się również gorliwością pasterską
i świątobliwością życia, zwołał synod diec. (1643)
i partykularny w Kamieniu (1647), zwizytował katedrę
gnieźn. i przeznaczył duże fundusze na jej restaurację, wystawił
kaplicę na Jasnej Górze, troszczył się o byt materialny
kapłanów, przygotował materiały do procesu beatyfikacyjnego
Bogumiła, erygował nowe par.; na jego polecenie S.
Damalewicz napisał Series archiepiscoporum gnesnensium (Wwa 1649). Stanisław Szembek przeprowadził gen. wizytację
a.g., dbał o poziom intelektualny i mor. duchowieństwa,
zreorganizował seminarium duch. w Gnieźnie, odprawił
ostatni przed rozbiorami synod diec. (1720), erygował Möns
pietatis w Łowiczu (1720), wspomagał finansowo zniszczone
kościoły i szpitale, ufundował stalle w katedrze gnieźn.
i rozpoczął reorganizację sieci parafialnej.

Michał Jerzy
Poniatowski, dobry administrator a.g. (choć niefortunny
polityk), polecił zakładać w parafiach bractwa miłosierdzia
(1786); w trosce o poziom mor. duchowieństwa zobowiązał
wszystkich księży do udziału w corocznych rekolekcjach
(1787); otaczał opieką seminaria duch., a w Łowiczu ustanowił
szkołę nauczycieli par. i organistów; zaprowadził —*
czterdziestogodzinne nabożeństwo odprawiane kolejno we
wszystkich par. przez cały rok, zreorganizował kongregacje
dek., wprowadził regularne misje dla ludu, założył wiele
szkół elementarnych i dokonał spisu ludności w a.g. Leon
Przyłuski dbał o stan ilościowy duchowieństwa, spolszczył seminarium
pozn., a księży wysyłał na studia specjalistyczne;
zabiegał o pomoc w duszpasterstwie p a r . , angażując księży z
Królestwa Pol.; troszczył się o ożywienie życia rei. w swych
archidiec. (bractwa trzeźwości, ruch antyalkoholowy, akcja
charytatywna); dużo uwagi poświęcał pol. szkolnictwu elementarnemu;
skutecznie popierał działalność konwiktów i
burs przygimnazjalnych; ograniczał wpływ rządu prus. na obsadzanie
beneficjów i zwalczał wszelkie próby mieszania się
wtadz adm. w sprawy par.; zabiegał o powrót do a.g. zakonów,
zwł. żeńskich; popierał i wynagradzał księży za aktywność
nar. ; na j e g o polecenie opracowano Promemoria w sprawie
nadwyrężania praw Kościoła katolickiego (Pz 1848).

Kard. Mieczysław Ledóchowski w początkowym okresie cieszył
się zaufaniem rządu prus., na którego życzenie zabronił
księżom uczestnictwa w akcji wyborczej 1867, zakazał śpiewać
—» Boże coś Polskę, odprawiać nabożeństwa za Kazimierza
Wielkiego (1869) i współpracować z Tow. Oświaty Lud.
(1872); dbal o wizytacje dziekańskie, osobiście odwiedzał parafie,
powołał do życia kongr. dziekanów, troszczył się o poziom
intelektualny duchowieństwa i jego działalność duszpast.;
w czasie —» Kulturkampfu nie podporządkował się ustawom
majowym 1873; obsadzał nadal samodzielnie stanowiska
kośc. i odmówił wydania w ł a d z om prus. dokumentów seminarium
duch. (1873), co narazilo go na represje ze strony władzy
państw., a później na uwięzienie (1874-76); wyrokiem prus.
Trybunału dla Spraw Kośc. z 15 IV 1874 został pozbawiony
stolic arcybiskupich, a po uwolnieniu musiał opuścić Prusy; archidiecezjami
zarządzał przez tajnych delegatów, za co został
zaocznie kilkakrotnie skazany na więzienie; stał się symbolem
walki z zaborcą. Florian Stablewski wykazał dużo troski o pracę
duszpast. i życie „najświątobliwsze" duchowieństwa; zabiegał
o odrodzenie rei. archidiecezji; dbał o właściwe przygotowanie
kandydatów do I komunii; polecił wydać katechizm
w języku pol. na wzór elementarza (Katechizm najkrótszy,
Pz 1901); protestował przeciw nauczaniu religii w języku
niem.; zaprowadził w parafiach całoroczną nieustającą
adorację Najśw. Sakramentu; osobiście wizytował parafie,
zabiegając o tworzenie bractw dla świeckich (Matek Chrzęść,
i Konferencji św. Wincentego a P a u l o ) ; walczył z pijaństwem
(bractwa wstrzemięźliwości) i karciarstwem (towarzystwo dla
zwalczania karciarstwa); gorliwie patronował budowie i odnowie
kościołów i kaplic; zalecał budowę tzw. domów kat.
w parafiach; zakładał i otaczał opieką towarzystwa robotnicze
i rzemieślnicze; starat się pomagać emigracji zarobkowej
(Bractwo św. Izydora);

zatożył czasopisma —* „Przewodnik
Katolicki" i —» „Ruch Chrześcijańsko-Spoleczny" oraz drukarnię
i Księgarnię św. Wojciecha w Poznaniu; troszczy! się
o kształcenie ubogiej młodzieży; wybudował w Poznaniu
nowy gmach seminaryjny oraz rozbudował seminarium
gnieźn.; troszczył się też o podniesienie poziomu nauk. w
seminariach; faworyzował księży pol., uprawiających działalność
n a r . , choć starał się utrzymać d o b r e stosunki z władzami
prus.; sprzeciwiał się sprowadzeniu niem. zakonów
męskich do a.g.; zachęcał duchowieństwo do pracy społ. w
różnych pol. towarzystwach gosp. i oświatowych; zorganizował
uroczystości z okazji 900-lecia męczeństwa św. Wojciecha
i przyozdobił j e g o konfesję postaciami 4 stanów (wykonał W.
Marcinkowski). Kard. August Hlond przeprowadził reorganizację
centr, urzędów adm. (1927) i sądów kośc. (1933);

powołał do życia Przyboczną Kancelarię Prymasa Polski
(1927); zreorganizował kapitułę w Kruszwicy; troszczył się
o seminaria duch.; rozbudował gmach seminarium gnieźn.
(1927), zreorganizował studia seminaryjne (2-letnie filozofii
w Gnieźnie dla alumnów obu archidiec. i 4-letnie teologii w
Poznaniu); wysyłał zdolniejszych alumnów i księży na studia
specjalistyczne; w trosce o laikat założył Kat. Szkołę Społ.
(1927), Archidiec. Instytut Akcji Kat. i Instytut Wyższej
Kultury Rei. (1938); zreorganizował 2 zgromadzenia zak.;
był współzał. Zakonu Służby Bożej (unio pia); powołał do
życia wydziały par. Caritasu oraz Komitet Ratunkowy Bezrobotnym;
uporządkował sprawy majątkowe obu archidiec.
(list pasterski O kościelnych sprawach majątkowych, 1935);
rozważał możliwość parcelacji dóbr k o ś c ; założył Tow.
Chrystusowe dla Wychodźców (— chrystusowcy); organizował
kongresy: międzynar. misyjny w Poznaniu (1927) oraz
krajowy eucharyst. (1931) i kat. (1937); wydał wiele listów
pasterskich, m.in. O zadaniach katolicyzmu (1932), O chrześcijańskie
zasady życia państwowego (1932); w katedrze
gnieźn. wystawił pomnik kard. E. Dalbora oraz postarał się
dla niej o tytuł bazyliki mniejszej (1931); siedzibę prymasowską
w Gnieźnie wzbogacił kolekcją sztychów i obrazów.
Kard. Stefan Wyszyński, „Prymas Tysiąclecia", kładł nacisk
na pracę duszpast.; patronował akcji koronacji obrazów
MB; stworzył program wielkiej nowenny przed Tysiącleciem
Chrztu Polski oraz zorganizował obchody milenijne; utworzył
w Gnieźnie pełne studia filoz.-teol. dla kleryków (1953);

popierał rozwój sieci par. i dek. oraz budowę nowych kościołów,
kaplic i domów k a t e c h e t . ; ustanowił Archidiec. Komisję
do Spraw Śpiewu, Muzyki K o ś c i Służby Liturg. (1949),
Archidiec. Komisję do Spraw Budowy i Konserwacji Kościołów
i Budynków Kośc. (1950) oraz Wzajemną Pomoc
Kapłanów (1950); zreorganizował Kurię M e t r o p o l . ; zwołał
2 synody (1962, 1981); restytuował kapitułę św. Jerzego w
Gnieźnie (1963); odbudował i zregotyzował k a t e d r ę gnieźn.;
powołał do istnienia Archiwum Archidiec. (1960) oraz katedralny
zbiór sztuki sakr.; reaktywował rocznik —> „Studia
Gnesnensia" (1975-); wybudował w Wągrowcu dom dla emerytowanych
kapłanów; rozpoczął przygotowania do budowy
nowego gmachu dla archiwum i muzeum archidiecezjalnego.

5 . R e z y d e n c j e a r c y b i s k u p ó w - Pierwotną rezydencją
abpów gnieźn. było Gniezno, gdy j e d n a k straciło na
znaczeniu polit., abpi przebywali tu rzadko, choć w średniowieczu
wybudowali zamek drewniany; w jego miejsce abp
J. Łaski wystawił zamek murowany nad jeziorem Jelonek,
który wskutek braku systematycznej troski w XVIII w.
uległ zniszczeniu, a na pocz. XIX w. został rozebrany. Do
najstarszych rezydencji arcybiskupich zalicza się Żnin, gdzie
abpi mieszkali do X I V w. ; w XV w. często przebywali w zamku
w Uniejowie, a także w Opatówku k. Kalisza. Główną
rezydencją w XVI-XVIII w. był Łowicz; w Księstwie Łowickim
abpi mieli też swoje rezydencje w Łyszkowicach
i Skierniewicach (zwł. w XVIII w.).

Od abpa W. —» Baranowskiego
mieli swój pałac prymasowski w Warszawie (przy
ul. Senatorskiej); po 1821 rezydowali w Poznaniu, a od
1946 w Warszawie, posiadając także rezydencję w Gnieźnie
(wybudowaną po 1830), dokąd regularnie przyjeżdżają.

 

S. Damalewicz, Series Archiepiscoporum gnesnensium, Wwa 1649; F. Rzepnicki, Vitae praesulum Poloniae I-III, Pz 1761-63; E.F. Pohl, Martin Dunin, Marienbad 1843; L. Urbanowski, Życie Macieja Łubieńskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego, Leszno 1854; S. Bużeński. Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich I-V, Wl 1860; J. Bartoszewicz, Arcybiskupi gnieźnieńscy, prymasi polscy. Wizerunki z Galerii Łowickiej, Wwa 1864; A. Hirschberg, Jan Łaski, Lw 1879; Korytkowski Abpi I-V; T. Wierzbowski, Jakub Uchański, arcybiskup gnieźnieński (1502-1581). Monografia historyczna, Uchansciana V, Wwa 1895; T. Wojciechowski, Arcybiskup Henryk, w: Szkice historyczne jedenastego wieku, Kr 1904, Wwa \970r, 199-225; J. Ktos, Arcybiskup Florian Oksza Stablewski, Pz 1907; A. Chotkowski, Księcia Prymasa Poniatowskiego spustoszenia kościelne w Krakowie, Kr 1918; B. Selchow, Der Kampf um das Posener Erzbistum 1865. Graf Ledóchowski und Oberpräsident von Horn. Mb 1923; J. Umiński, Arcybiskup gnieźnieński Henryk, zwany Kietliczem, a misja pruska, w: Pamiętnik IV Zjazdu Historyków Polskich w Poznaniu, Lw 1925; M. Morawski, Błogosławiony Bogumił, arcybiskup gnieźnieński, Wł 1926; J. Umiński, Henryk arcybiskup gnieźnieński, zwany Kietliczem (l 199-1219), Lb 1926; tenże, Arcybiskup Wincenty z Nialka, następca Henryka, zwanego Kietliczem, Lw 1930; W. Kłapkowski, Działalność kościelna biskupa Wojciecha Jastrzębca, Wwa 1932; S. Lukomski, Arcybiskup Stablewski. Kartki z jego życia i działania. Pz 1933; J. Nowacki, Arcybiskup gnieźnieński Janusz i nieznany synod prowincjonalny roku 1258, CT 14(1933) 92-172; H. Rybus, Królewicz kardynał Fryderyk Jagiellończyk jako biskup krakowski i arcybiskup gnieźnieński, Wwa 1935; A. Strzelecki, PSB 1 286-289; J. Nowacki, De archiepiscopi Gnesnensis dignitate ac praerogativa primatiali, CT 18(1937) 616-700; W. Klimkiewicz, Kardynał Ledóchowski na de swej epoki 1822-1902 I-II, Pz 1939; W. Pociecha, Arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Dzierzgowski. Prymas Polski (ok. 1490-1559). Zarys biograficzny, NP 2(1947) 37-102; S. Hain, Wincenty Kot. Prymas Polski 1436-1448. Pz 1948; W. Karasiewicz, Jakub 11 Świnka. Arcybiskup gnieźnieński 1283-1314, Pz 1948; G. Labuda, PSB VII 308-309; J. Umiński, Pochodzenie i kariera Marcina Polaka, CT 24(1953) 163-188; S. Cynar, Ignacy Raczyński ostatni prymas Polski porozbiorowej i jego działalność duszpasterska w okresie Księstwa Warszawskiego. Lo 1954; T. Silnicki, Arcybiskup Mikołaj Trqba, Wwa 1954; Z. Kaczmarczyk, O kanclerzu Janie Łaskim, Wwa 1955; T. Silnicki, K. Gołąb. Arcybiskup Jakub Świnka i jego epoka. Wwa 1956; S. Jezierski, Arcybiskup w wiezieniu, czyli zatarg o małżeństwa mieszane miedzy rządem pruskim a arcybiskupem Duninem (1837-1841). R 1957; W. Malej. Kardynał August Hlond. Prymas Polski 1881-1948. Wwa 1958, R 1965; F. Kryszak, W obliczu tysiąclecia. Arcybiskup Jakub I ze Żnina. WAG 14(1959) 620-628; tenże, W obliczu tysiąclecia. Arcybiskup Marcin l. herbu Zabawa, WAG 14(1959) 545-551; tenże, W obliczu tysiąclecia. Arcybiskupi gnieźnieńscy Xl wieku, WAG 14(1959) 393-401; tenże, W obliczu tysiąclecia. Pierwszy arcybiskup gnieźnieński. WAG 14(1959) 319-324; M. Żywczyński, Der Posener Kirchenstreit in den Jahren 1837-1840 und die „Kölner Wirren". APH 2(1959) 17-41; Z. Hcmmerling, Walka rządu pruskiego o obsadzenie stolicy arcybiskupiej gnieźnieńsko-poznańskiej w lalach 1906-1914, RHis 26(1960) 195-224; F. Kryszak, W obliczu tysiącleciu. Arcybiskup Jakub II Świnku, WAG 15(1960) 642-650, 16(1961) 11-27; tenże, W obliczu tysiąclecia. Arcybiskupi gnieźnieńscy Xlii wieku, WAG 15(1960) 533-539, 563-587; tenże, W obliczu tysiąclecia. Arcybiskupi Jan I (Janik) i Zdzisław. WAG 15(1960) 15-22; tenże. W obliczu tysiąclecia. Wielki reformator na stolicy gnieźnieńskiej - arcybiskup Henryk Kietlicz. WAG 15(1960) 306-318; M. Żywczyński. PSB IX 545-546; L. Grochowski, Teofil Wolicki juko administrator generalny poznański i arcybiskup gnieźnieński i poznański 1825-1829. Lb 1963 (mps AAG, sygn. Msp 15); S.A. Matczak, An Archiépiscopal Election in the Middle Ages. Jacob II Swinka of Gniezno, PRev 8(1963) z. 1. 21-55; M. Pirko, Kardynał Georg Kopp a sprawa obsadzenia arcybiskupstwa gnieźnieńsko-poznańskiego w latach 1906-1908, Studia z Dziejów Kościoła Katolickiego 3(1963) z. 1, 103-122; H. Rybus, Prymas Maciej Drzewicki. Zarys biografii (1467-1535). S TV 2(1964) 79-308; Nieznany katalog arcybiskupów gnieźnieńskich, ABMK 11(1965) 271-285; J. Leśnowolski, O właściwą ocenę patriotyzmu arcybiskupa Floriana Stablewskiego (1841-1906), NP 25(1966) 221-231; M. Pirko, Stanowisko arcybiskupa Floriana Stablewskiego na tle polityki rządowej w sprawie wrzesińskiej, Studia z Dziejów Kościoła Katolickiego 5(1967) z. 8, 88-106; A. Galos, Z. Zieliński, PSB XVI 626-628; .1. Nowacki (R. Gustaw, bibliogr.), HP I 147-158; E. Rostworowski. Wolter i prymas Podoski. w: Polska w świecie. Szkice z dziejów kultury polskiej. Wwa 1972 . 295-304; M. Banaszak, Kardynał prymas August Hlond jako arcybiskup gnieźnieński i poznański w latuch 1926-1939. w; W służbie Kościoła poznańskiego. Księga pamiątkowa na 70-lecie urodzin arcybiskupa metropolity dr. Antoniego Baraniaka. Pz 1974 , 229-265; J. Kloczowski. PSB XIX 559-561; M. Aleksandrowicz, Stanislaw Szembek, arcybiskup gnieźnieński (1706-1721), SG 1(1975) 29-49; tenże, Wulku o obsadzenie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w latach 1705-1708, RTK 22(1975) z. 4, 25-33; S. Kosiński. W służbie prawdy i miłości. SG 1(1975) 21-28; Z. Zieliński. Metropolici gnieźnieńscy i poznańscy w XIX wieku, SG 2(1976) 169-188; M. Aleksandrowicz, Kardynał Edmund Dałbor jako arcybiskup gnieźnieński i poznański (1915-1926), SG 3(1977) 293-307; B. Bolz. Poetycki katalog arcybiskupów gnieźnieńskich z XVII wieku, SG 3(1977) 281-292; A. Hlond. Daj mi dusze. Wybór pism i przemówień 1897-1948, Ł 1979; P. Raina. Stefan kardynał Wyszyński Prymas Polski I, Lo 1979; J. Bakalarz, Kardynał August Hlond jako duchowy opiekun polskiej emigracji, SG 7(1982-83) 37-68; M. Banaszak, Twórcze kontakty kardynała Hlonda z aktvwem katolików, SG 7(1982-83) 93-103; K. Grodziska-Ożóg, Marcin Polak i jego twórczość, NP 58(1982) 169-201; A. Micewski, Kardynał Wyszyński Prymas i mąż stanu, P 1982; Na stolicy prymasowskiej w Gnieźnie i Poznaniu. Szkice o prymasach Polski w okresie niewoli narodowej i w II Rzeczypospolitej. Pz 1982; J. Pietrzak, Prymas Hlond i wielkie akcje religijne w Polsce w latach 1945-1948, SG 7(1982-83) 69-91; Proces beatyfikacyjny i kanonizacyjny arcybiskupa Bogumiła w XVII wieku według rękopisu Ossolineum 220 II, Pz 1982; S. Wilk, August Hlond na stolicach arcybiskupich Gniezna i Poznania. SG 7(1982-83) 5-24; P. Nitecki, Stan badań nad życiem i działalnością kardynała Stefanu Wyszyńskiego. SG 8(1984-85) 85-107; Z. Kowalska-Urbankowa, Jarosław ze Skotnik Bogoria, arcybiskup gnieźnieński, prawodawca i dyplomata (zm. 1376). NP 63(1985) 53-96; Z. Zieliński, Arcybiskup Florian Oksza-Stablewski. Wokół kryteriów oceny reprezentanta Kościoła i społeczności polskiej w Poznańskiem. ŻM 35(1987) z. 1-2, 133-146.

Podobne prace

Do góry