Ocena brak

GENEZIŚ Z DUCHA. Modlitwa, poemat prozą J. Słowackiego

Autor /ulaRoz Dodano /21.02.2012

GENEZIŚ Z DUCHA. Modlitwa, poemat prozą J. Słowackiego, powst. 1844 (red. I) - 1846 (red. II), wyd. pośm. we Lwowie 1871. Utwór, który ma stanowić manifestację wiary widzącej, czyli wiedzy jako wspólnego osiągnięcia rozumu i intuicji (odkrywa ona ukryty porządek i zasadę poznanego przez rozum świata), pełni w założeniu funkcję analogiczną do bibl. Księgi Rodzaju; jest (wg określenia J. Kleinera) „autobiografią kosmiczną" w formie modlitewnego monologu, skierowanego do Boga jako świadka, przy czym narrator występuje w podwójnej roli: jako duch indywidualny, przypominający swoją przeszłość, i jako duch globowy, odtwarzający historię Ziemi. Zgodnie z podstawową dla genezyjskiej myśli poety spirytualistyczną koncepcją wszechświata, pojmuje Słowacki jego początek jako emanacyjny proces wyłaniania się z Absolutu duchów odwiecznie w nim przedistniejących; od bibl. wersji różni G. z D. pogląd, że stworzenie materii dokonało się nie z woli Boga, lecz z woli samych duchów: zażądały one kształtów, („form objawu"), gdyż pragnęły miłować Boga przez aktywność i własną zasługę - tworzyć własną swoją boskość, nie tylko statycznie być w niej. Wyłonione tak duchy dążą do doskonałości poprzez niszczenie kolejnych form i tworzenie nowych, doskonalszych (siłą twórczą jest wyobraźnia kreacyjna i wola). Powstanie globu ziemskiego nastąpiło w wyniku rozłamu: część duchów objawiła się przez światło, tworząc słońce i gwiazdy, część, wskutek lenistwa, wytworzyła pierwiastek niszczący - ogień, zapoczątkowując historię Ziemi; tak więc u początków dziejów globu ziemskiego jest upadek, grzech, w którym duch zatracił świadomość własnej boskości, a ich przebieg to permanentny proces duchowej ewolucji przyrody i człowieka - przez kataklizmy i rewol. rozbijanie form ku „przeanieleniu". W tym progresywnym procesie indywidualne duchy zachowują osobową tożsamość, przechodząc od form niższych do wyższych przez metempsy-chozę, a widzialnym świadectwem reinkarnacji jest ewolucja przyrody - drabina gatunków i rodzajów biologicznych.

G. z D. jest poet. wykładem pierwszego etapu „rewolucji ducha", do powstania gatunku ludzkiego. Przedstawia go Słowacki wykorzystując dostępną wówczas wiedzę paleologi-czną i transformizm J.B. Lamarcka; formułuje też prawa postępu, które wypracował duch już na pierwszych szczeblach ewolucji przyrodniczej, a które obowiązywać będą w całej historii globowej: obowiązek twórczości, niszczenia form i ofiary. Każda ofiara nagrodzona zostaje w nast. formie nową władzą zmysłową, cnotą moralną lub rozszerzoną świadomością. Ewolucja zamyka się na człowieku, albowiem w formie ludzkiej, którą za zgodą Boga wypracował Duch najbardziej zasłużony przeszłymi pracami, dokonuje się synteza wszystkich zdolności zmysłowych, cnót i osiągnięć świadomości. Bóg odtąd ,,na świecie form pieczęć trwałości położył", a także obdarzył człowieka „nieśmiertelnością kształtu", tj. zdolnością odradzania podobnej sobie formy dla przywołania podobnych sobie duchów. Ale duch globowy, który zyskał teraz świadomość, podejmuje świadomą pracę w świecie społ., w historii ludzkiej, która stanowi dalszy ciąg ewolucji przyrody, rządzony przez te same prawa. Zamyka utwór modlitwa o wiarę widzącą - zrozumienie prawdy o istocie bytu, umożliwiające postęp ku celom ostatecznym - dla własnego narodu.

Różnie przyjmowana w różnych okresach, odrzucana jako „absurd" przez pozytywistów, wysoko ceniona przez przedstawicieli Młodej Polski, wywarła G. z D. wpływ na ekspresjonistów spod znaku pozn. —> „Zdroju". Różnie też jest interpretowana z punktu widzenia lit.: Kleiner podnosi całkowitą oryginalność poematu; S. Skwarczyńska widzi w nim zespolenie rozmaitych tradycji genologicznych (modlitwy, hymnu, epopei, apokalipsy, poematu filoz. i in.). Utwór był tłumaczony na niem., franc., czes., wł. i ang., ilustrowany przez J. Hulewicza i F. Siedleckiego. Zachowały się dwie kolejne dedykacje: A. Towiańskiemu i M. Kamieńskiemu, oraz kilka projektów przedmowy.

K. WYKA W kręgu „G. zD. ", w: Juliusz Słowacki (zbiór.), W. 1959 (prwdr. 1955); S. SKWARCZYŃSKA Struktura rodzajowa „G. zD." Słowackiego i jej tradycja literacka, tamże (przedr. w: W kręgu wielkich romantyków polskich, W. 1966); taż Estetyka symboliczna Słowackiego w „G. z D." i jej zbieżność z teorią analogii Karola Fourier, w: Wokół teatru i literatury, W. 1970; A. KOWALCZYKOWA O „G. z D.", „Pam. Lit." 1970 z. 1; H. FLORYŃSKA Metafizyka heroizmu, Studia Filoz." 1972 nr 10.

Halina Floryńska

Podobne prace

Do góry