Ocena brak

GANDAWSKI OŁTARZ, Ołtarz Baranka Mistycznego

Autor /Sozant Dodano /02.10.2012

(katedra św. Bawona, Gandawa), poliptyk o 24 kwaterach,
malowany obustronnie 1420-32 farbami olejnymi przez braci
H. i J. van —* Eycków; uważany za pierwsze w sztuce Europy
Pn. monumentalne dzieło o niezwykle śmiałej i nowatorskiej
kompozycji, a także za arcydzieło sztuki flamandzkiej (dzięki
artyst. doskonałości, różnorodności programu i bogactwa
myśli).

Rewersy skrzydeł retabulum (malowane en grisaille)
stanowią jakby zapowiedź misterium Odkupienia, które
rozgrywa się we wnętrzu (zamknięty poliptyk dzieli się na
2 strefy: ziemską i niebiańską); w 4 dolnych niszach umieszczono
postacie klęczących fundatorów Jodocusa Vijdta
(Vydt) i j e go żony Elżbiety oraz stojące świętych J a n a Chrzciciela
i Jana Ewangelisty.

W partii środk. przedstawiono Zwiastowanie
N M P j a k o początkowy e t a p zbawczego posłannictwa
Chrystusa; scena rozgrywająca się w wysoko umieszczonej
komnacie akcentuje duchową wzniosłość Maryi, a lavabo
z ręcznikiem w niszy - symbol jej czystości. W lunetach, w
najwyższej części, widnieją postacie proroków ST - Zachariasza
i Micheasza, którzy zapowiadali przyjście Mesjasza
oraz 2 pogańskie Sybille Erytrejska i Kumejska. W ołtarzu
otwartym, zawierającym 12 obrazów, zaznaczono także
2 strefy: w niebie centr, postacią jest Tronujący, błogosławiący Bóg, przy czym jego postać wyobraża zarówno Ojca,
j a k i Syna; młody wiek, pap. tiara na głowie i k o r o n a u stóp
(symbol życia wiecznego, dar dla odkupionej ludzkości, a
także punkt kulminacyjny o ł t a r z a ) , oraz motyw pelikana na
oparciu tronu wyobrażają Chrystusa, natomiast o Bogu Ojcu
mówi słowo „ S A B A O T H " , wyszyte perłami na szarfie płaszcza
i napis umieszczony nad głową, sławiący jego dobroć
i wspaniałomyślność. Po bokach Tronującego (zarazem
Kapłana) ukazano w postawie siedzącej NMP i Jana Chrzciciela
- tworzących grupę —» Deesis; obok nich muzykujący
i śpiewający aniołowie tworzą chór niebiański.

W skrajnych
skrzydłach umieszczono w tej strefie stojące nagie postacie
Adama i Ewy (potraktowane z silnym realizmem, pierwsze
w historii malarstwa naturalnej wielkości akty), którzy znaleźli
się w strefie niebiańskiej jako przedstawiciele odkupionej
ludzkości; nad ich głowami w 2 małych lunetach przedstawiono
ofiarę Kaina i Abla oraz zabójstwo Abla (nad głowami
rodziców) jako przypomnienie skutków grzechu pierworodnego.
Dominującą kompozycją O.G. jest Adoracja Baranka
Mist., Wieczna Msza w Niebieskim Jeruzalem (Ap 8,3-5),
zajmująca 5 dolnych kwater o jednolitym pejzażu (inspiracją
do namalowania tej sceny była Ap i oficjum o Wszystkich
Świętych). W centr, części malowidła znajduje się Baranek
Boży na ołtarzu - symbol Eucharystii; z jego głowy promieniuje
światło (Ap 21,23), a z piersi tryska krew, która leje
się do kielicha; nad B a r a n k i em unosi się zstępująca z nieba
gołębica, symbol Ducha Świętego (także ofiarnej śmierci
Chrystusa); wokół Baranka klęczą aniołowie, trzymający narzędzia
męki Pańskiej i kadzidła.

Poniżej znajduje się marmurowa,
oktogonalna fontanna symbolizująca Ź r ó d ł o Wody
Życia, czyli łaskę, której dostąpi każdy człowiek, przedstawiona
w postaci rubinów, pereł i diamentów (por. Ap
22,1); woda z fontanny Życia oznacza odkupienie ludzkości
przez ofiarę Baranka (Ap 7,17). Ku Barankowi (po rajskiej
łące pokrytej obficie kwiatami i krzewami) kroczą z 4 stron
świata majestatyczne pielgrzymki (por. Ap 7,9-10) - patriarchowie
ŚT, 14 apostołów (z Pawłem i B a r n a b ą ) , męczennicy
i dziewice z palmami w dłoniach, prorocy, papieże,
bpi; pejzaż w tle to Niebieskie Jeruzalem (Ap 21,10), oznaczające
miasto wybrańców Boga, a w szerszym rozumieniu
Kościół Chrystusowy.

W kompozycji istotne znaczenie mają rozwiązania geometryczne
i liczby symboliczne (np. malowidło centr, jest
skomponowane symetrycznie wokół pionowej osi biegnącej
od gołębicy do fontanny); pielgrzymi flankujący obraz tworzą
ośmiobok koncentryczny wobec oktogonalnej fontanny,
światło zaś promieniujące od gołębicy wyznacza linie perspektywiczne,
które określają rozmieszczenie postaci i krajobrazu.

 

M.J. Friedländer. Der Genter Altar der Brüder van Eyck, Mn 1921; Ch. de Tolnay, Le retable de l'Agneau Mystique des van Eyck, Bru 1938; E. Renders, Jean van Eyck et le Polyptyque, deux problèmes résolus. Bru 1950; A.P. De Schryver, R.H. Marijnissen, De Oorspronkelijke plaats Van het Lam Gods-Retabel. An 1952; P. Coremans, L'Agneau Mystique au laboratoire (Examen et traitements). An 1953; E. Schultz. Les „Christi milites" du Polyptyque St. Bavon-Gand. Notes d'iconographie eykienne. Bulletin des Musées Royaux des Beaux-Arts 7(1958) 55-68; V. Denis, Jean van Eyck. L'Adoration de l'Agneau Mystique. Mi 1963; E. Dhànens, Het relabel van het Lam Gods in de Sint-Baafs kathedraal te Gent, G 1965; R. Genaille. Dictionnaire des peintres flamands et hollandais. P 1967 (Słownik malarstwa holenderskiego i flamandzkiego. Wwa 1975, 78-80); S. Thaleimer, Der Genter Altar. Mn 1967; L. Brand Philip, The Ghent Altarpiece and the art of Jan van Eyck, Pri 1971; M. Végh, Van Eyck, Wwa 1983.

Podobne prace

Do góry