Ocena brak

FRANCJA, République Française, Republika Francuska - DZIEJE TEOLOGII KATOLICKIEJ

Autor /Trofim Dodano /01.10.2012

Zamykają
się w 3 okresach; pierwszy obejmuje starożytność, drugi -
średniowiecze (IV-XV w . ) , trzeci - czasy nowoż. (XVI-XVIII
i XIX-XX w.).

A. STAROŻYTNOŚĆ - Pierwszymi ośrodkami myśli teol.
na t e r e n i e —* Galii były szkoły biskupie w Lyonie (Ireneusz,
I I w.), Poitiers (Hilary, IV w.), Agen (Febadiusz) i Rouen
(Wiktrycjusz); uprawiano tam głównie teologię polem, z
pozycji —* augustynizmu, skierowaną przeciw —> gnostycyzmowi,
—* arianizmowi, a w V w. —» semipelagianizmowi
(—» Faust z Riez) i —* adopcjanizmowi; celom polem, służyły
też kroniki Sulpicjusza Sewera, Prospera z Akwitanii
i Grzegorza z Tours oraz pisma hagiograficzne Wenantego
F o r t u n a t a ,

B. ŚREDNIOWIECZE - W poglądach teol. tego okresu dominowały
zagadnienia metodol. (Wincenty z Lerynu Commonitorium,
PL 50,637-686) oraz praktyczne i ascet. (bp
Eucheriusz z Lyonu Formulae spirituals intelligentiae, PL
50,727-772); powstały też pierwsze opracowania systematyczne
(Gennadiusz z Marsylii De ecclesiasticis dogmatibus,
PL 58,979-1054) i szczegółowe dotyczące —* łaski (Cezary
z Arles, postanowienia synodu w —» Orange, 529), —» trynitologii
(Cezary z Arles) oraz —> chrystologii polemicznej
( J a n Kasjan De incarnatione Dei contra Nestorium, PL
50,9-272); w sporze o —> Filioque teologowie galijscy opowiedzieli
się za formułą zach.; polemikę antypelagiańską
kontynuowali wysłani przez pap. Celestyna I bpi galijscy -
Donat z Besançon na t e r e n i e dzisiejszej Szwajcarii, German
z Auxerre i Lupus z Troyes na Wyspach Brytyjskich; myśl
teol. wpływała na powstawanie pierwszych utworów lit.
i in. pomników kultury frankijskiej i franc. (—» Francja X).

Po chrzcie —* Chlodwiga zreorganizowane szkoły biskupie
i zak. stały się jedynymi ośrodkami ratującymi od zniszczenia
spuściznę kultury antycznej i myśli teol. pierwszych
wieków chrześcijaństwa; za panowania Karola Wielkiego
i jego następców aż po rządy —> Filipa IV Pięknego, dzięki
ujednoliconemu systemowi dydaktycznemu —» Alkuina,
ośrodki kośc. odgrywały wiodącą rolę w kształtowaniu szkolnictwa,
którego najwyższy etap stanowiło studium teologii;
franc, szkoły przygotowujące do studium teologii stanowiły
wzór dla całego chrześcijaństwa zach. i były dostępne także
dla świeckich (np. w Sankt Gallen); Biblia stanowiła w nich
podstawowe ź r ó d ł o wiedzy; uważano j ą za j e d y n e świadectwo
prawdy, a wiarę za jedyną mądrość, która nakazywała cenić
wyżej miłość do Boga niż zainteresowanie literaturą świecką,
co charakteryzowało zwł. ówczesną arystokrację. Pełne odczytanie
4 sensów bibl. (—» biblijna hermeneutyka) uzależniało
także franc, myśl teol, od zasad gramatyki i dialektyki,
traktowanych jako nauki pomocnicze teologii.

Ożywione
kontakty z kulturą arab. Maurów, trwające do końca okresu
patrystycznego (Gerbert z Reims), zaowocowały m.in.
przyjęciem przez teologię franc, racjonalizmu arystotelesowskiego,
metody dialektycznej w biblistyce i refleksji nad
dogmatami (np. Berengariusz z Tours, uczeń Fulberta z
Chartres utrzymywał, że podobieństwo człowieka do Boga
zasadza się na rozumności); teologia okresu karolińskiego
ograniczała się do powtarzania i tworzenia kompilacji patrystycznych
w formie —» katen, —* sentencji i —» florilegiów;
okres ten charakteryzuje także przyjęcie stanowiska obrazoburców
w sporze o kult obrazów (—> obrazoburstwo), co
wynikało raczej z niewłaściwej interpretacji postanowień Soboru Nic. II i odmiennej od Wschodu problematyki pastoralnej
niż pozyt. refleksji teol.; wyrazem tego stanowiska
były tzw. księgi karolińskie, pozostające w opozycji do
orzeczeń p a p . , dyskutowane 794 na synodzie we —* Frankfurcie
nad Menem, reprezentatywne dla franc, myśli teol.
jeszcze w poł. IX w. (Jonasz z Orleanu, Dungal Responso
contra perversas Claudii Tauriniensis episcopi sententias, PL
105,465-530);

w IX w. powstały we F. pierwsze —» pokutne
księgi, odzwierciedlające miejscowy —» etos chrześcijański
(II A) i przyjmowany system wartości etycznych (Vellicellanum
I et II, Liber poenitentialis, PL 105,693-710; Poenitentiale
martenianum). Głównym przedmiotem polemik teol.
IX i X w. były zagadnienia dotyczące Boga w Trójcy Osób
i —» predestynacji, poruszane w pismach m.in. Hinkmara
z Reims, Ratramna, Gotszalka z Orbais, Eriugeny, Servatusa
Lupusa, a w X w. Remigiusza z Auxerre, autora także
komentarzy bibl. i homilii (PL 131,52-970); przedmiotem
polemiki we franc, teologii IX-X w. była również obecność
Chrystusa w Eucharystii, poruszana przez Ratramna, Adrevalda
z Fleury, Paschazego R a d b e r t a ; polemikę zacieśniono
w X w. do dyskusji nad —» przeistoczeniem w związku z
błędnymi poglądami Berengariusza z Tours, krytykowanymi
przez D u r a n d a z T r o a r n , Lanfranca i Guitmunda .

Oparciem dla myśli teol. we F. w XII w. były szkoły kat
e d r a l n e w —* Chartres (II), Compiègne, gdzie m.in. Vivianos,
uczeń Norberta, zajmował się p r o b l e m em stosunku
wolnej woli do działania łaski, Laon - prowadzona przez
—» Anzelma z Laon, nauczyciela wielu teologów f r a n c ,
a u t o r a fundamentalnych opracowań metodol.-teol. i wprowadzenia
do teol. studium tzw. quaestio (—> scholastyka), oraz
3 szkoły w Paryżu: Notre-Dame (Wilhelm z Champeaux, P.
Abélard, Robert Pullen, Piotr Comestor, A d am z Petit-Pont,
Alanus ab Insulis), której zasługą było m.in. wypracowanie
przez Piotra Lombarda zbioru Sentencji (Libri IV sententiarum,
P 1151-52), będących przejawem właściwej epoce
tendencji do systematyzowania i racjonalizacji refleksji nad
objawieniem oraz stanowiących do XVIII w. podstawę wykładu
filozofii i teologii zach., szkoła Świętej Genowefy (Robert
z Melun, Gautier z Mortagne) i szkoła przy klasztorze
Świętego Wiktora (—> wiktoryni), reprezentująca tendencję
do strukturalizacji teologii i mistyki (Hugon, Ryszard i A d a m
ze Świętego Wiktora); w teologii f r a n c zaznaczyli się także
w tym okresie - Honoriusz z Autun, autor bibliografii pisarzy
c h r z ę ś ć (De luminaribus Ecclesiae, PL 172,197-234) oraz
syntetycznych opracowań filoz., hist., liturg., ascet. i dogm.,
Hervée z Bourg-Dieu i Bernard z Clairvaux, którego polemika
z Abélardem ujawniła w teologii franc, różnicę między
teologią ascet.-mist, a rozumowym opracowaniem i czysto
intelektualną argumentacją prawd wiary.

Teologia franc,
dążyła do precyzyjnego określenia zakresu tzw. facultates,
czyli dyscyplin teol. posiadających własny przedmiot i metodę
(Gilbert de la Porre, Alanus ab Insulis Regulae de
sacra theologia, PL 210,111-684). Impulsem dla apologetycznego
nurtu we franc, teologii były polemiki z arnoldystami
(—* Arnold z Brescii) i —* waldensami, wymagające usystematyzowanej
refleksji nad skutecznością sakramentów,
pojęciem świętości, znaczeniem kultu pubi, oraz stosunkiem
Kościoła do spraw materialnych (kwestie —» symonii, doczesnej
władzy papieży; Bernard z F o n t c a u d e , Alanus ab Insulis),
a w XI-XIV w. polemiki z neomanicheizmem —> katarów,
kwestionujących dogmat trynitarny, boską naturę
Chrystusa i osobę Ducha Świętego oraz odrzucających ST,
odkupienie i zmartwychwstanie; wytyczyło to polem, kierunek
zainteresowania franc, szkołom t e o l . , a także stało się
przedmiotem orzeczeń synodów (Reims 1148, Montpellier
1162 i Tours 1163) i soborów powsz. (Later. III - 1179 i L a t e r .
IV - 1215), odnowionego kaznodziejstwa (—* Dominik,
—* dominikanie) i t r a k t a t ów teol. (Leův z Tuy, E b e r h a r d z
B e t h u n e ) . Wobec nasilenia się w pd. F. zamieszek rei. wzrosło
znaczenie Paryża, który stał się głównym ośrodkiem myśli filoz.-teol. Kościoła zach.; wypracowano tu, zdominowany
przez metafizykę, system uprawiania teologii scholast.,
oparty na wykładzie kwestii i sentencji, charakteryzujących
XIII-wieczną myśl t e o l . , wykładaną w zał. 1208 uniwersytecie
(—» Paryż), na którym mocą decyzji pap. (DS 840-844) dopuszczono
do studiów zakonników, także ang. (Aleksander
Neckám, S. Langton i R. —* Grosseteste). Zgoda franciszkanów
na prowadzenie badań nauk. (—» franciszkanie I)
wpłynęła na objęcie przez nich katedr teol. (Aleksander z
Hales, H a i m o n z Faversham, J a n z La Rochelle, —> Gilbert
z Tournai), co umożliwiło im propagowanie —> augustynizmu
(—* franciszkańska szkoła), wyrażonego zwł. w syntezie
-» Bonawentury ( I I I ) .

Znajomość języków bibl., jaką
posiadali franciszkanie i dominikanie, pozwoliła im opracowywać
konkordancje, postylle i komentarze bibl. oraz poprawione
wersje Vg (Correctorium, textus parisius R. Bacona,
—> Wulgata), a dzięki pracom Wilhelma z Auxerre, Filipa
Kanclerza, Grosseteste, Szymona z Tournai i Gilberta de la
Porree dokonał się ostatni e t a p recepcji —» arystotelizmu ( I I ) ;
podjęto wówczas m.in. kwestie różnicy porządku naturalnego
i nadprzyr., p r o b l em zbudowania antropologii chrzęść,
przy zastosowaniu pojęć i metod arystotelesowskiej psychologii
i antropologii naturalnej oraz próbę uporządkowania
dotychczasowego dorobku myśli teol. (rozumianej jako
nauki pełniącej funkcję służebną wobec wiary) wg kategorii
przewodnich - Christus totus, res et signa, naprawa stworzenia,
Bóg j a k o alfa i omega (—» A i Q), Bóg j a k o pełnia doskonałości;
ponadto wskazywano na potrzebę rozumowej
obrony prawd wiary, możliwość dedukcji treści związanych
lub ukrytych w przekazach Objawienia oraz na ich usystematyzowane
wyjaśnianie i przekazywanie.

Na terenie F.
odbyły się Sobór Lyon. I (1245) o charakterze prawnoproceduralnym
i Lyon. II (1274) - doktrynalno-ekumeniczny,
w których brali udział liczni przedstawiciele franc, teologii.
Wokół powołanego 1257-58 kolegium Sorbony skupili
się m.in. Robert z Sorbony - autor t r a k t a t ów mor., G. —»
Durand St. - kanonista i liturgista, Wilhelm z Saint-Amour,
—* Henryk z Gandawy i —* Siger z Brabancji, którzy znacznie
spopularyzowali, wyrosłą na gruncie quaestio, formę summy
teol. oraz speculum (Speculum doctrinale i Speculum morale
Wincentego z Beauvais).

Pomimo powołania w XIV w. uniw. w Tuluzie (1223),
Orleanie (1312) i Angers (1364) środowisko paryskie zachowało
swą wiodącą pozycję, także dzięki wykładom Dunsa
Szkota, zwolennika łączenia —* tomizmu z —* augustynizmem
(tzw. drugi augustynizm t e o l . ) , Piotra Aurioli i R. —» Lulla.
Przedmiotem zainteresowania teologów pocz. XIV w. były
głównie zagadnienia - skuteczności i natury sakramentów
(Guillaume Beaufet, komentatorzy Sentencji - Hervée z Nedellec
i Bernard z Owernii), realnej obecności Chrystusa
w Eucharystii (Jan z Paryża), świeckiej władzy papieży
(W. Ockham, J a n z Jandun, Piotr z Ceffonds) oraz doczesnego
wymiaru Kościoła jako Imperium Christianům (—>
augustynizm II B 3). Kontynuatorzy —* szkotyzmu (Mikołaj
Bonet, Ockham, Piotr z Ailly, G. —» Biel) pogłębili nurt
nominalistyczny (—> nominalizm), powodujący późniejszą,
stopniową separację filozofii i teologii (warunkującą m.in.
powstanie —> devotio moderna), pomniejszenie wartości
poznania rozumowego i rozwój badań kryt.-metodol.; przeciwwagę
dla nominalizmu stanowił arystotelizm w interpretacji
Tomasza z Akwinu, który wystąpieniami w Paryżu
(1269-72) zjednał sobie, pomimo początkowej opozycji, licznych
zwolenników, dzięki czemu tomizm wypierał stopniowo
tradycyjne studium Sentencji Lombarda, a przypisując
główną rolę spekulacji, spowodował zahamowanie rozwoju
patrystyki i biblistyki, którą ograniczono do komentarzy
(np. glosy do ST i NT Szymona z Korbei) oraz opracowań
pastoralnych (Jana z Lozanny Opus moralitatum).

Preferowanie zagadnień metafiz. ograniczyło użyteczność
franc, myśli teol., zajętej subtelnymi analizami i popadającej
w rutynowe zamykanie się w systemach; schizma zach.
(1378) spowodowała zwrot ku teol. refleksji nad autorytet
em soboru (—» koncyliaryzm), któremu teologowie paryscy
(Konrad z Gelnhausen, Henryk St. z Hesji) przypisywali
pełnię władzy Piotrowej. Stanowisko to przyjęte przez uniw.
w Paryżu, propagowane przez Piotra z Ailly i J. —* G e r s o n a
d a ł o początek —> gallikanizmowi i znacznie wzmocniło
tendencje koncyliarystyczne; stąd synod w Pizie (1409) i
Sobór Konstancjański (1414-18) zwróciły zainteresowania
franc, myśli teol. na problem autorytetu papieża, jego nieomylności
i wyższości nad s o b o r em oraz na potrzebę reformy
struktur kośc. (Mikołaj z Clamanges, Jan z Courte Cuisse,
J. de T o r q u e m a d a ) . Dominujący w XV w. na wydziałach teol.
uniwersytetów franc, szkotyzm szkoły franciszkańskiej i arystotelizm
tomistyczny szkoły domin, nie były w stanie odpowiedzieć
na odczuwaną p o t r z e b ę powrotu do źródeł chrześcijaństwa.

C. CZASY NOWOŻYTNE - 1. W i e k XVI - X V I I I -
charakteryzuje rozwój piśmiennictwa teol., szczególnie
polem, w związku z reformacją protest., a nast. stopniowy
j e go upadek w XVIII w. i ponowne odrodzenie w XIX i
XX w. Wzrastająca we F. popularność ideałów —» humanizmu
(—> E r a zm z R o t t e r d a m u ) spowodowała d e z i n t e g r a c j ę
ś r e d n i o w . jedności teologii i wykształcenie się: dogmatyki,
teologii mor. i p a s t o r a l n e j ; uwzględnianie badań hist, oraz
filol. pozwoliło na rozwój biblistyki i patrystyki. W swym
tradycyjnym nurcie franc, myśl teol. pozostawała nadal pod
wpływem scholastyki i wypowiadała się w formie komentarzy
do Sentencji Lombarda i kryt. wydań Summy Tomasza z
Akwinu (Mikołaj z Nysy, J. Almain). Wynalezienie druku
przyspieszyło i rozszerzyło zakres oddziaływania franc,
teologii (zwł. w odniesieniu do polemik z rodzącymi się prądami
reformacyjnymi). Oparciem dla wprowadzenia kat. reformy
do studium teologii we F. stały się diec. seminaria,
zał. pod koniec XVI w. w Reims (1564), Verdun (1568),
Châlons-sur-Marne (1572), Cambrai (1576), Aix, Bordeaux
(1583) i Tuluzie (1590); w okresie tym poddawano krytyce
dzieła Lefèvre'a d ' E t a p l e s (J. —> Faber Stapulensis) i Erazma
(Noël Beda, P. Sutor), reformacyjne poglądy eklezjologiczne,
soteriologiczne i mariologiczne, które propagował m.in.
działający w Paryżu Flamand J. —» Clichtove, J. de Hangest,
R. Céneau, B. Vernier, oraz poglądy J. Kalwina i j e g o
XVI-wiecznych franc, zwolenników, zw. —» hugenotami.

Pod koniec XVI w. kard. J . D . —» Du P e r r o n , opierając się
na własnych doświadczeniach (dysputy w Saint-Denis 1593,
Fontainebleau 1600), ukierunkował polemikę głównie na
sporne zagadnienia - Eucharystii, usprawiedliwienia, sakramentów,
źródeł Objawienia i autorytetu papieża, wykorzystując
osiągnięcia biblistyki i patrystyki (m.in. przekład
dokonany z języków oryginalnych przez Fabera Stapulensis
- tzw. Biblia lowańska, która pomimo potępienia przez
Kościół stała się podstawą wszystkich późniejszych tłumaczeń
zarówno kat., jak i p r o t e s t . , a także podział NT na wersety
przez R. —* E s t i e n n e ' a , ułatwiający polemikę z hugenotami
i służący pogłębieniu kat. studiów t e o l . ) . Do znanych hebraistów
we F. należeli w XVI w. François Vatable i Jean
Boulaise; ST komentowali m.in. Simon Fontaine, Fremin
Capitis, Noël Taillepied, a NT - Jean de Gaigny, Claude
Guillaud, Nicolas Grandis; autorem powstałej wówczas
konkordancji był Jean Benoit. Przejawem powrotu do źródeł
myśli teol. były edycje tekstów i tłumaczenia ojców
Kościoła i pisarzy wczesnochrześc. (głównie Äwita z Vienne,
Mariusza Wiktoryna, Pacjana, Orygenesa, Bazylego Wielkiego,
Grzegorza z Nazjanzu) w opracowaniach zwł. Fabera
Stapulensis, Gilberta Génébrarda i Nicolasa Le Fèvre;
umożliwiało to wydanie prekursorskiej, wielokrotnie wznawianej,
Bibliotheca veterum Patrum (I-VIII, P 1575-79,
LXXVII, Ly 1677).

Wielokierunkowe zainteresowania teologii franc, w dobie
renesansu pozwoliły jej zająć pozycję porównywalną z tą, jaką miaia w złotym wieku scholastyki (XIII w.); pomimo
że c e n t r um scholastyki przeniosło się do Hiszpanii, w Paryżu
powstawały - znaczące komentarze do Sentencji Lombarda
W. Estius, M. de Beruhe), Summy Tomasza z Akwinu
P. Boudot, Ph. Moneé, A. Duval, B. Cambiati, nowe Summy
(Eustachy od św. Pawła, Ph. de Gamaches) i opracowania
syntetyzujące poszczególne nurty scholast. (Bonawentura
z Langres, J e a n Lallemandet, Marek z Bauduen) lub analizujące
w tym duchu kwestie wcielenia (Philippe Fezay De
mysterio incarnationis in communi, Aix 1641) i trynitologii
(Claude Tiphaine De hypostasi et persona, Pont-à-Mousson
1634; Martin Meurisse De Trinitate, P 1631; J. Ferrier De
Deo uno iuxta Sancti Augustini et Sancti Thomae principia, Ts
1668) oraz sakramentologii (J. Masquerel Traite de l'efficacité
et nécessité du baptême, P 1613; R. de Clayes De augustissimo
eucharistiae sacramento, Rouen 1649). Poza zainteresowaniami
scholast. we F. pojawiły się wyspecjalizowane badania
pozyt. i hist., inspirowane przez datującą się od 2. poł.
XVI w. polemikę o pomocach łaski (—* C o n g r e g a d o de Auxiliis
Gratiae) między zwolennikami molinizmu - J. Platelem
(Auctoritas contra praedeterminationem physicam pro scientia
media, Douai 1669, 1673) i F. Annatem (Scientia media
contra novos eius impugnatores defensa, Ts 1645, De incoacta
libértate, P 1652) oraz —> banezjanizmu - P. Jammym {Ventâtes
de auxilio gratiae I-II, Gre 1658, 1659) i A. Massouliém
(Divus Thomas sui interpres de divina motione et libértate
creata I-II, R 1692). Badania pozyt. i hist, w teologii franc,
rozwinęły się też dzięki polemice z —> bajanizmem (Censure
de la faculté de Paris de 1560 contre Baius, P 1643) oraz —»
jansenizmem, wprowadzonym do franc, teologii publikacją
p r z e k ł a d u C. Jansena Augustinus (P 1641, Rouen 1643);
przekład, aprobowany przez przedstawicieli Sorbony, krytykowany
był przez jez. molinistów i stronnictwo kard. A.J.
Richelieu (jego śmierć 1642 wpłynęła na nasilenie się polemiki
prowadzonej ze strony kat. głównie przez D. Petau
oraz J. Sirmonda, wydawcy tekstów patrystycznych o ->
predestynacji), którzy sprzeciwiali się poglądom środowiska
Port-Royal, reprezentowanego zwł. przez A. —> Arnaulda
(7).

W wyniku tych polemik przedmiotem zainteresowania
franc, teologii stały się zagadnienia częstej komunii, 2 podmiotów
władzy p a p . (DS 1999) i a u t o r y t e t u myśli Augustyna,
co wpłynęło na szersze wykorzystanie metod hist., pogłębienie
się różnic między Port-Royal a katolicyzmem franc,
i zaostrzenie antagonizmów z hugenotami.

Odpowiedzią na
zainteresowanie problematyką ascet. były prace utrzymane
w duchu mistyki inkarnacyjnej P. de —* Bérulle'a, L. Baila
(La théologie affective ou saint Thomas d'Aquin médité I-II,
M o n t r é j e a u 1903-06), spuścizna pisarska Franciszka Sałezego
i polemika J . B . Bossueta z F. —» Fénelonem, dotycząca
kwietystycznych zasad życia wewn. (—» kwietyzm);
do ważniejszych opracowań o znaczeniu także pozaascet.
należała Theologia mentis et cordis (P 1655) V. de Contensona,
dokończona przez Massouliégo. Usamodzielniające
się dyscypliny teol. zyskały podstawowe opracowanie metodol.
Pierre'a Annata Apparatus ad positivam theologiam
methodicus (ITI, P 1700, Ve 17758). Polemiczna teologia
frane. XVII w. była skierowana przeciw —» gallikanizmowi
reprezentowanemu przez E. Richera (Apologia pro Joanne
Gersonio, Lei 1676; Historia conciliorum generalium I-III,
Kö 1680, Rouen 16832), S. Vigora (Apologia de suprema
Ecclesiae potestate, P 1613) i P. Dupuy (Preuves des libertés
de l'Eglise gallicane, P 1639), głoszących wyższość soboru
nad papieżem i niezależność władzy król. od Stolicy Apost.;
franc, myśl teol. podejmowała także polemikę z —» ultramontanizmem,
krytykowanym przez F. Verona (Traité de la
puissance du pape, P 1626). Rozwój myśli teol. hugenotów,
zwł. po —> Edykcie nantejskim, przyczynił się do powstania
kontrreformacyjnych opracowań, m.in. L. Richeome'a (Le
panthéon huguenot découvert et ruiné, Ly 1610), G. Baile'a
(Catéchisme et abrégé des controverses de nostre temps touchant
la religion, Bordeaux 1608), a głównie P. Nicole'a
i J. Gunthera. Nastawienie polem, zaznaczyło się także w
kaznodziejstwie i pismach Bossueta, wykorzystującego argumentację
bibl. i patrystyczną, oraz w poglądach A.P. Le
Gallois, jak też P. Pellissona (Propositions et moyens pour
parvenir à la réunion des deux religions en F., Y 1678) i J.L.
de Ferrèsa (Nouvelle méthode pour instruire les nouveaux
convertis, Bordeaux 1685, P 1686).

Wysiłek teologii pastoralnej
zmierzał do ułatwiania konwersji hugenotów na katolicyzm,
co uważano za jedyną formę rozwiązania problemu
różnowierstwa we F. Kwestionowanie przez hugenotów kat
wykładni tekstu Biblii było jednym z powodów wydania
przez H. Kervera Dictionarium praecipuorum Sacrae Scripturae
locorum (P 1644). W atmosferze polemik XVII-wiecznych
z libertynami (—> Francja II C 3) doszło we F. do wyodrębnienia
się —* apologe ty ki, która poza klasycznym (od
czasów G. Savonaroli), chrystologiczno-eklezjologicznym
przedmiotem badań podjęła zagadnienie istnienia i poznawalności
Boga (M. Mersenne, P. Lescalopier, C. Morel).

Tradycyjną chrystologię apologetyczną kontynuowali D. Béguin
oraz P. Dozenne, a uzasadnianiem prawdziwości chrześcijaństwa
i Kościoła kat. zajmowali się m.in. P.Ph. de Chaumont,
F. Lamy i D. de Rives. Teologia mor. rozwijała się
w nurcie scholastyczno-tomistycznym (L. Bancel, J . G . Trullench,
L. Abelly, F. G e n e t ) , polemizując z poglądami —*
probabilizmu i —» tutioryzmu mor. (V. Baron). W zakresie
biblistyki teologia franc, tego okresu wniosła fundamentalne
opracowania tekstów dokonane przez J. de la Haye (Biblia
magna I-V, P 1643; Biblia maxima I-XIX, P 1660; Poliglotta
zw. paryską LX, P 1628-45), komentarze A. Allerta, Arnaulda,
B. Laugeais'go, L. Ferranda (Summa biblica P 1690) oraz
monografie nauk pomocniczych (M. Mersenne De mensuribus,
ponderibus et nummis Hebraeorum, Graecorum et Romanorum,
P 1644; M. de Bérulle Bible géographique, Gre 1678;
R. Simon Histoire critique du Vieux Testament, P 1678;
Histoire critique du NT, P 1681) i pomoce nauk. (J. Piant
a v a de La Pause Florilegium biblicum, Lodève 1641; B.
Lamy Apparatus ad Biblia sacra, Gre 1687, Ly 1689; Harmonia
sive Concordia quatuor evangelistarum, P 1689; Simon
opracował Grand dictionnaire de la Bibie I-II, Ly 1693, 17153;
P. de Besse Concordantiae generales, P 1611). W zakresie
historii Kościoła i patrystyki benedyktyni kongr. św. Maura
(—» mauryni) opracowali pod wpływem G. Tarisse'a (zm.
1648) m.in. fundamentalne edycje tekstów - Ph. Despont
Maxima bibliotheca veterum patrům (I-XXVII, Ly 1677-),
P. Poussin Catena graecorum patrům in Evangelium secundum
Marcum (P 1673) i Thesaurus ascéticas (Ts 1684), w nurcie
zaś polemik z jansenizmem powstała obszerna monografia
G. Manguina Veterum auctorum qui IX saeculo de praedestinatione
et gratia scripserunt (I-II, P 1650). Usamodzielnianiu
się poszczególnych dyscyplin teol. towarzyszył wzrost zastosowania
metody hist., której służyła m.in. edycja - Annales
ecclesiastici Francorum (LVIII, P 1665-83) w serii —» Gallia
Christiana, Bibliothèque des auteurs ecclésiastiques (P 1684-91)
oraz powstała z inicjatywy L.E. Du Pina i F. de Bosqueta
Historia Ecclesiae gallicanae (P 1633, 1638).

Teologia franc. XVIII w., uzależniona od ogólnej sytuacji
Kościoła we F . , preferowała metody pozyt., porzucając dotychczas
stosowaną metodę scholast.; zmniejszyła się wnikliwość
opracowań akademickich. Powstały wówczas m.in. prace
Pawła z Lyonu, Du Pina oraz najbardziej rozpowszechniony
podręcznik P.G. Antoine'a Theologia dogmatica. Theologia
moralis (Pont-à-Mousson 1723, 17431 5 ) , F. Simonneta
Institutiones ad usum seminariorum (LXI, Nn 1721-28)
i H. de Tournély'ego Praelectiones theologicae (LXI, P
1725-30), a w popularnym nurcie opracowań encyklopedycznych
- A. Calmeta Dictionnaire historique, chronologique,
géographique et littéraire de la Bible (I-IV, P 1719, 1730 ; Dykcjonarz
biblijny z ksiąg Pisma Świętego Starego i Nowego
Testamentu I-IV, Kr 1844-45) i Ch.L. Richarda Dictionnaire universel dogmatique, canonique, historique, géographique et
chronologique des sciences sacrées (I-VI, P 1760-65). Trwająca
nadal w XVIII w. polemika z protestantyzmem, jansenizmem
i radykalizującym się kwietyzmem zwróciła się ku zagadnieniom
struktur kośc. (B. d'Arras), nieomylności Kościoła
(A. Languevin) oraz roli łaski w życiu wewn. (J.Ph.
Lallemant, M. de B e a u b e r o n , Chandon de Lugny).

Wzrastającemu
zeświecczeniu obyczajów i programowemu kwestionowaniu
prawd wiary, zwł. przez umacniającą swe wpływy
- * masonerię, przeciwstawiano apologetyczne opracowania,
wykazujące oryginalność i wiarygodność chrześcijaństwa
(M. Mourgues, N. Hurluison), a także poddające krytyce
przesadny racjonalizm filozofów i —> encyklopedystów (prace
C M . Guyona, B. Monastiera) oraz propagowaną w dobie
rewolucji franc, religię państw. (—» teofilantropia). Z moralistów
tego okresu znaczącą pozycję zajmuje J. Mayol (Summa
moralis doctrinae thomisticae, Avignon 1704) i J. Bezombes
(Theologia moralis Christiana LVIII, Ts 1709-11). Biblistyka
franc, zyskała w XVIII w. Dictionnaire universel
de la Bible (I-II, Rm 1715) i kryt. komentarz Cherubina od
św. Józefa Bibliotheca critica Sacrae Scripturae circa omnes
fere sacrorum librorum difficultates (TIV, Lu 1704, Bru 17063)
oraz oprać, przez J.R. Joly'ego Atlas sur la géographie sacrée
(P 1786, 1801). Patrystyka f r a n c , poza kontynuacją dotychczasowych
serii, zaznaczyła się opracowaniem przez P. de
Tricałeta Bibliothèque portative des Pères de l'Eglise (I-IX,
P 1758-62). Przełomowym dla teologii we F. był okres rewolucji
1789.

2. W i e k X V I I I - X X - W końcu XVIII i w pierwszych
latach X I X w. teologia franc, przeżywała kryzys; wiązał się on
m.in. z ogólnym upadkiem uniwersytetów, które choć po
uprzednim zniesieniu przez rewolucję franc, zostały przywrócone
(Paryż, Aix, Bordeaux, Lyon i R o u e n ) , to j e d n a k nie
miały wielu kandydatów. Ożywienie teologii dokonywało się
stopniowo, a sprzyjało jej m.in. powstanie 1825 (dzięki działalności
braci F.R. i J . M . R . de Lamennais) stow. Księży z
Saint-Méen, zajmującego się dokształcaniem duchowieństwa
i świeckich oraz doskonaleniem metod nauczania (również
za pośrednictwem pism kat.), a także odnowa życia zak.
benedyktynów (dzięki działalności P. —» Guérangera) i dominikanów
( J . H . —* L a c o r d a i r e ' a ) . Abp Paryża D.A. Affre
zreformował 1848 studia teol. na Sorbonie, a duchownym
zalecił zdobywanie stopni naukowych. O odnowę studiów
teol. w X I X w. zabiegało wielu in. bpów franc, (m.in. F.A.
-* Dupanloup i L. Pie);

1850 synod w Bordeaux pod wpływem
bpa Pie wydał dekret o możliwości uzyskania stopni
bakalaureatu z filozofii i teologii przez absolwentów seminariów
duch. z prow. Akwitania; jednocześnie postanowiono
wysyłać zdolniejszych studentów na dalsze studia do Rzymu,
gdzie 1853 pap. Pius IX założył franc, seminarium św. Klary;
1852 rozpoczęły się starania o kan. uznanie zreorganizowanego
fakultetu teol. Sorbony i wydziałów teol. w Aix, Bordeaux,
Lyonie i Rouen; zabiegano również o uniezależnienie
fakultetów teol. od kontroli państwa, co uzyskano w zakładanych
od 1875 Instytutach Kat. w Paryżu, Angers, Lille,
Lyonie, Tuluzie i Poitiers (—» Francja II D). Ożywienie
myśli teol. we F. w 1. poł. XX w. dokonywało się w dużej
mierze dzięki pisarzom (Ch. Péguy, G. Bernanos, P. Claudel
i F. Mauriac); w dziedzinie filozofii c h r z ę ś ć zaznaczył się
wpływ J. Maritaina i E. Gilsona, a także E. Mouniera i grupy
związanej z czasopismem —» „ E s p r i t " .

° A p o l o g e t y k a - rozwijała się w związku z ówczesnymi
prądami umysłowymi, niechętnymi religii i Kościołowi
kat. (—> oświecenie, —* racjonalizm); kontrowersje tego
okresu koncentrowały się wokół problemu rei. poznania Boga
i relacji między rozumem a wiarą; Kościół odrzucił stanowisko
L.E.M. —» Bautaina wzywającego do irracjonalnej
interpretacji objawienia (—» fideizm); chrześcijaństwa, jako
jedynej ostoi zdolnej zaspokoić ludzkie tęsknoty i dążenia, bronił F.R. de —» Chateaubriand w słynnym dziele apologijnym
Le génie du christianisme; podobne myśli zawiera
dzieło L.E. —» Bougauda Le christianisme et les temps présents;
A.F. Ozanam w wykładach na Sorbonie ukazywał
m.in. boskie pochodzenie —» chrześcijaństwa; zapoczątkował
on też —» apologijne konferencje (1) w kościele Notre-Dame
w Paryżu; głosili je m.in. Lacordaire, G.X. de Ravignan
i J.M.L. Monsabré. Apologetami byli również P h . O . —»
Gerbet (Considérations sur le dogme générateur de la piété
catholique), A.E. Genoude (La raison du christianisme
I-XII, P 1834-35; La divinité de Jésus-Christ I-II, P 1842),
J . M . S . Gorini (Défense de l'Eglise I-II, Ly 1853, I-IV, 1886l ń)
oraz P.L. Parisis (Les impossibilités ou les libres penseurs
désavoués par le simple bon sens, P 1857); abp H.L.Ch. Maret
ogłosił m.in. Théodicée chrétienne ou comparaison de la notion
chrétienne avec la notion rationaliste de Dieu (P 1844,
18502 ) i Philosophie et religion, dignité de la raison humaine
et nécessité de la révélation divine (P 1856) oraz w związku
z Soborem Wat. I - Le pape et les évêques (P 1869).

Dzieło
E. Renana La vie de Jésus (P 1863), opracowane w duchu
racjonalizmu, sprowokowało wielu teologów do obrony
boskiej godności —» Jezusa Chrystusa; wśród nich ważne
miejsce zajmują prace bpów Dupanloupa Avertissement aux
pères de famille (P 1863) i Ch.E. Freppela Examen critique de
la „Vie de Jésus" de M. Ernst Renan (P 1863). Nauki Kościoła
kat. bronił również L. —> Veuillot, a zwł. J.J.A.
Nicolas; jego dzieło Du protestantisme et de toutes les hérésies
dans leur rapport avec le socialisme (P 1852) atakowało
protestantyzm nie z punktu widzenia r e i . , lecz filoz., uznając
go za formę socjalizmu; wydźwięk apologetyczny ma także
dzieło Ch.F. de Montalemberta Les moines d'Occident
(I-VII, P 1860-77, 18938), dotyczące głównie wkładu w eur.
cywilizację zak. —» benedyktynów (IV) i —» cystersów.

Wśród prekursorów odnowy ruchu apologetycznego we
F. ważne miejsce zajmuje A. —» Gratry, który akcentując
niewystarczalność rozumu w poznaniu Boga, ukazywał
rolę woli i poznania mistycznego. Myśl Gratry'ego kontynuowali
jego uczniowie - E. Hello, autor Renan, l'Allemagne
et l'athéisme au XIXe siècle (P 1859) i E.M. Caro, autor
L'idée de Dieu et ses nouveaux critiques (P 1864, 18945 ) oraz
Le matérialisme et la science (P 1867, 18905 ) . Oprócz nich
L.F. Brugère w De vera religione (P 1873) i w De Ecclesia
Christi (P 1873, 18782 ) dowodził, że zadaniem apologetyki
jest ukazywanie w kontekście hist, chrześcijaństwa jako
religii udoskonalającej ludzką n a t u r ę . A . T . P . de —* Broglie
wykazywał, że między wiedzą a wiarą nie ma sprzeczności, a
chrześcijaństwo przewyższa wszelkie in. religie; H. Pinard
de la Boullaye skoncentrował się zwł. na teol. i religioznawczym
uzasadnieniu posłannictwa Chrystusa i jego Kościoła
(m.in. w Jésus et l'histoire, P 1929; Chrystus wobec historii,
Kr 1929; Jésus, Fils de Dieu, P 1932; Jezus, Syn Boży, Wwa
1948); A. Bonnetty propagując umiarkowany —* tradycjonalizm
ukazywał go jako metodę apologetyczną; potwierdzeniem
objawienia pierwotnego są wg niego pomniki
historii, a nawet prehistorii; L. de Grandmaison natomiast
bronił —* dogmatu i wiary rei. przed atakami racjonalizmu
i —» modernizmu.

W okresie tym pojawiło się kilka dzieł polem.; przeciw
protestantyzmowi N. Jager ogłosił Le protestantisme aux
prises avec la doctrine catholique (P 1836), J.M. Doney
Les ministres de la réforme peuvent-ils en conscience promettre
l'espérance certaine du salut? (Plancy 1852), F.X. Gautrelet
La divinité et l'Eglise catholique démontrée et vengée contre
les principales objections du protestantisme (Clermont 1854),
a G. Romain (właśc. G. Keszler) La question protestante
jugée par le bon sens, la Bible et les faits (P 1875); z doktryną
Kościoła prawosł. polemizował m.in. A. Tilloy w Les schismatiques
démasqués par l'expositon raisonnée de la doctrine
catholique sur les projets du schisme (P 1861), Essai de conciliation
entre l'Eglise latine et l'Eglise grecque non unie (P 1865) i w Les Eglises orientales dissidentes et l'Eglise romaine
(P 1890), L. Duchesne w Autonomies ecclésiastiques.
Eglises séparées (P 1896).

W XX w. zagadnienia związane
z teologią —» fundamentalną podejmowali w zasadzie chrzęść,
filozofowie, m.in. M. —> Blondel, L. —» L a b e r t h o n n i è re
oraz R. Garrigou-Lagrange (Dieu, son existence et sa nature,
P 1914, 1950 ). Problemem poznania Boga zajął się H. de
Lubac w De la connaissance de Dieu (P 1946, 19482), Sur les
chemins de Dieu (P 1956; Na drogach Bożych, P 1970) i w
Surnaturel (P 1946); na uwagę zasługuje również podręcznik
G. Rabeau Dieu, son existence et sa providence (P 1933).

Problematyką religioznawczą zajmowali się - de Broglie
w Cours d'histoire des cultes non chrétiens (P 1881), Problèmes
et conclusions de l'histoire des religions (P 1885) i Monothéisme,
hénothéisme, polythéisme (I-II, P 1905), L. Peisson
w Histoire des religions de l'Extrême-Orient (Amiens
1888; 1889-97 wydawał „Revue des religions"), F. Laouènan
w Du brahmanisme et de ses rapports avec le judaïsme et le
christianisme (I-II, Pondichéry 1884, 18872 ) , A. Le Roy w
La religion des primitifs (P 1909), L. de la Vallée-Poussin w
Bouddhisme. Opinions sur l'histoire des dogmatiques bouddhiques
(P 1909), A. Roussel w La religion védique (P 1901)
i Le bouddhisme primitif (P 1911); Ch. Godard ogłosił Les
croyances chinoises et japonaises (P 1901), A.H.M. Baudrillart
La religion romaine (P 1905), A.M. Bros La religion des
peuples non civilisés (P 1908), J. de Guibert Les croyances
religieuses et les sciences de la nature (P 1908), a E. Dhorme
La religion assy r o-babylonienne (P 1910); franc, religioznawcy
wydali również Histoire générale des religions (I-V, P
1948-52), pod redakcją zaś M. Brillanta i R. Aigraina u k a z a ł a
się Histoire des religions (I-V, P 1953-58).

° W dziedzinie b i b l i s t y k i w X I X i na pocz. XX w.
pod wpływem rozkwitu egzegezy protest, założono 1890 Ecol
e Pratique d'Etudes Bibliques, kształcącą kat. egzegetów
i biblisto w; problemy bibl., jakimi zajmowali się teologowie
franc. (—>• biblijna kwestia), znalazły swe odzwierciedlenie w
encyklice pap. Leona XIII —» Providentissimus Deus (1893);
w związku z tą encykliką J. Didiot ogłosił Traité de la sainte
Ecriture d'après sa sainteté Léon XIII (P 1894), a J. Brucker
Questions actuelles d'Ecriture sainte (P 1895); prace biblistów
franc, publikowane są w „ R e v ue biblique" (1891-), a komentarze
i monografie w serii E t u d e s bibliques (P 1900-). Popularyzacją
biblistyki zajmuje się m.in. Ligue Catholique de
l'Evangile (—» biblijne towarzystwa II 6).

Odnowa studiów bibl. we F. była dziełem F. Vigoureux
- od 1902 sekretarza Pap. Komisji Bibl., redaktora Dictionnaire
de la Bible (I-V, P 1895-1912; od 1928 L. Pirot i A.
Robert wydają Dictionnaire de la Bible. Supplément). Obecnie
opracowaniem historii tekstu bibl. zajmuje się Institut de
Recherche et d ' H i s t o i r e des Textes w Paryżu, natomiast Institut
de Sources Chrétiennes w Lyonie przygotowuje teksty
staroż. konieczne do zrozumienia początków chrześcijaństwa
(—» biblijne instytuty I-II).

W X I X w. we F. ogłoszono wiele kat. przekładów Biblii
(—» Biblia IV B 11), m.in. J . B . L'Ecuya La Bible de la jeunesse
(I-II, P 1810, 18122), N. Jager wydał tekst gr. LXX
(P 1839) i (z K. Tischendorfem) tekst gr. NT (P 1842), n a d t o
ukazały się przekłady J . B . G l a i r e ' a (P 1865), C.J. Drioux'a
(La Sainte Bible, P 1872), L.C. Filliona (P 1889-1904), a
w XX w. opracowana pod kierunkiem —» Biblijnej Szkoły
w Jerozolimie tzw. Biblia jerozolimska (P 1948-54) oraz
Biblia kard. A. L i é n a r t a (P 1935; I-II, 1962).

Historii t e k s tu bibl. byty poświęcone prace m.in. J. Couturiera
L'histoire de l'AT(\-\V, Di 1825), T.F. Jolly'ego Mémorial
de l'Ecriture sainte (I-II, P 1824-26), C. Chauvina, La Bible
depuis ses origines jusqu'à nos jours (I-II, P 1900); E. Jacquier
napisał L'histoire des livres du NT (I-IV, P 1904-08), M.
Jugie ogłosił L'histoire du canon de l'AT dans l'Eglise grecque
et l'Eglise russe (P 1909). Wstępy do Biblii i podręczniki
biblistyki franc, opracowali m.in. M. Aubert - t r a k t a t De l'authenticité des Livres saints (Ly 1844) i J.P. -» Migne -
Cursus completus Scripturae sacrae (LXXVIII, P 1860-62);
powstały również wprowadzenia do ksiąg Pisma św. - A.
Gilly'ego Précis d'introduction à l'Ecriture sainte (Nîmes
18681, C. Samuela Cours élémentaire d'Ecriture sainte (Gre
1873), C.J. Drioux'a Nouveau cours d'Ecriture sainte (P 1875)
i Chauvina Leçons d'introduction générale, théologique,
historique et critique aux divines Ecritures (P 1898). Do czołowych
kat. egzegetów i k o m e n t a t o r ów Biblii we F. należeli
m.in. P.F. Viguier De la distinction primitive des psaumes en
monologues et en dialogues (P 1806) i Exposition du sens
primitif des psaumes (I-II, P 1818-19), M. de Serres De
la cosmogonie de Moïse comparée aux faits géologiques
(P 1838) i De la création de la terre et de corps célestes (P
1842), F. Bovet L'Esprit de l'Apocalypse (P 1840); Gratry
pozostawił komentarz do Mt (I-II, P 1863-65), F.C. Fillion
Essais d'exégèse (Ly 1884) i La sainte Bible commentée
( I - V I I I , P 1888-1904), F. Vigoureux La Bible et les découvertes
modernes (LVI, P 1877-81, 18966 ) , La Bible et la critique
(P 1883), Le NT et les découvertes archéologiques
modernes (P 1896) i Les Livres saints et la critique rationaliste
(I-IV, P 1885-90, I-V, 19025 ) . Problematyką ST zajmował
się m.in. A. Motáis, który opublikował Salomon et l'Ecclesiaste
(I-II, P 1876), Moïse, la science et l'exégèse (P 1882)
i Le déluge biblique devant la foi, l'Ecriture et la science (P
1885); dzieło F. Lenormanta Origines de l'histoire d'après
la Bible et les traditions des peuples orientaux (I-III, P 1880-84)
znalazło się na —* indeksie ksiąg zakazanych. Polemikę
w kwestiach bibl. wywołała modernistyczna twórczość A.
Loisy'ego; bpi A. P e r r a u d i E . P . Le Camus ogłosili w związku
z tym Vraie et fausse exégèse (1903) i Fausse exégèse, mauvaise
théologie (P 1904), C. Bouvier L'exégèse de Monsieur
Loisy, les doctrines, les procédés (P 1903), M. Lepin Les
théories de A. Loisy. Exposé et critique (P 1908), a M.J.
Lagrange Monsieur Loisy et le modernisme (Juvisy 1932).
Zajmowano się również związkami Biblii z kulturą staroż.
Wschodu; F. Prat ogłosił La Bible et l'histoire (P 1904).

Na pocz. XX w. pojawiły się komentarze do ksiąg Pisma
Św., np. Lagrange'a do Sdz i Mk, D h o r m e ' a do 1 i 2 Sm,
A. Condamina do I z i L. P o d e c h a r d a do K o h ; V. Rose ogłosił
komentarz do Ewangelii synopt., a także do Dz, T. Calmes
do J, a E . B . Allo do Ap i 1-2 Kor. W zakresie krytyki t e k s t u
duże znaczenie ma L. Vaganaya Initiation à la critique textuelle
néotestamentaire (P 1934) i S. Lyonneta Les origines de
la version arménienne et le Diatessaron (R 1950); H. Cazelles
ogłosił Etudes sur le „Code de l'Alliance" (P 1946) oraz
(z A. Gelinem) Moïse, l'homme de l'Alliance (Tou 1955),
F.M. Abel Les livres des Maccabees (P 1949); dzieje Izraela
zostały omówione przez L. Desnoyersa w Histoire du peuple
hébreu (I-III, P 1922-30), A. Vincenta w Le judaïsme (P
1932) i J. Guittona w Le développement des idées dans TAT
(P 1947); wiele prac dotyczyło zagadnień bibl. w odniesieniu
do wyników b a d a ń n a u k ścisłych; oprócz p r a c V i g o u r e u x z t e go
zakresu, M. Moigno opublikował Les splendeurs de la foi.
Accord parfait de la révélation et de la science (I-II, Ly
1877-79, 18813), L. Puech Bible et géologie (Montpellier
1882), a J. Lefebvre L'oeuvre du quatrième jour de la création
selon la Bible et la science (Rouen 1881); zajmowano się
także obroną dosłownego wyjaśnienia stworzenia świata przez
Boga lub opowiadano się za hipotezą, jakoby 6 dniom stworzenia
odpowiadało 6 epok geologicznych (m.in. Meignan).

Problemy lit. i hist. Rdz wyjaśnił J. Chaîne w Le livre de la
Genèse (P 1951); dość liczne były studia dotyczące NT, np.
J. Fontaine opublikował Le NT et les origines du christianisme
(P 1890), P.H. Batiffol Six leçons sur les Evangiles (P 18971,
T. Calmes Comment se sont formés les Evangiles (P 1900),
H. Pasquier Les temps evangéliques (I-III, P 1904-05) i La
solution du problème synoptique (Tours 1911), E. Mangenot
Les Evangiles synoptiques (P 1911) i L. Bouyer Le quatrième
évangile (Tou 1955).

Duże znaczenie dla teologii bibl. miały prace Chauvina,
np. L'inspiration des divines Ecritures (P 1897), a w zakresie
chrystologii bibl. L. Richou Le Messie dans les livres historiques
de la Bible et Jésus-Christ dans les Evangiles (I-III,
P 1879-82), Garrigou-Lagrange'a, zwł. komentarze do 4
Ewangelii (egzegeza filol., lit. i hist, w L'Evangile de Jésus-
-Christ, P 1954), Grandmaisona Jésus-Christ (P 1928), Lepina
Le Christ-Jésus, son existence historique, sa divinité (P 1929)
i Le problème de Jésus (P 1935), J. Lebretona La vie et l'enseignement
de Jésus-Christ, Notre Seigneur (I-II, P 1931,
19511 9 ) , F. Prata Jésus-Christ, sa vie, sa doctrine, son oeuvre
(I-II, P 1933, 19471 6 ) , J. Bonsirvena Les enseignements de
Jésus-Christ (P 1946, 19508 ) i J. Guittona Le problème de
Jésus et les fondements du témoignage chrétien (P 1948);
dzieła te stanowiły odpowiedź na ataki przeciwników nauki o
hist, istnieniu Jezusa Chrystusa i jego boskiej godności.

Teologię bibl. NT reprezentują też A. Lemonnyer Théologie
du NT (P 1928), Bonsirven Théologie du NT (P 1951) i Le
témoin du Verbe: le disciple bien-aimé (Ts 1956) oraz L. Cerfaux
Le Christ dans la théologie de saint Paul (P 1952, 19542);
kwestii szczegółowych NT dotyczą prace C. Spicqa La révélation
de l'espérance dans le NT (P 1932) i Spiritualité sacerdotale
d'après saint Paul (P 1949), J. Schmitta Jésus ressuscité
dans la prédication apostolique (P 1949), F.X. Durwella
La résurrection de Jésus, mystère de salut (Le Puy 19541,
A.M. Dubarle'a Le péché originel dans l'Ecriture (P 1958);
poglądy R. —> Bultmanna zostały poddane krytyce m.in.
przez R. Marlégo w Bultmann et l'interprétation du NT (P
1956); studia dotyczące apostołów pisali m.in. C . H . Fouard
Saint Pierre et les premières années du christianisme (P 1886),
Saint Paul, ses missions (P 1892), Saint Paul, ses dernières
années (P 1897) i Saint Jean et la fin de l'âge apostolique (P
1904), Prat Théologie de saint Paul (I-II, P 1908) i Allo
Paul, apôtre de Jésus-Christ (P 1942). Na uwagę zasługuje
także słownik teologii bibl. zredagowany m.in. przez X.
Léon-Dufoura (Vocabulaire de théologie biblique, P 1962,
19702 ; Słownik teologii biblijnej, Pz 1973, 19822). Inne pomoce
do studium biblistyki opracowali N.V. Ancessi L'Egypte
et Moïse (P 1875), Ermoni La Bible et l'orientalisme (I-III,
P 1903), Dhorme Les pays bibliques et l'Assyrie (P 1911) oraz
J. Bonsirven Le judaïsme palestinien au temps de Jésus-Christ
(I-II, P 1937-44); gramatyką NT zajął się J. Viteau w Etude
sur le grec du NT(P 1893), a C. Douais wydał Une ancienne
version latine de l'Ecclésiastique (P 1895); konkordancje lub
synopsy ewang. układali J.Ch. Rambaud, L. Méchineau,
F. Azibert i A. Brassac; Fillion opracował Atlas archéologique
de la Bible (Ly 1883), Atlas d'histoire naturelle de la Bible (Ly
1884), Atlas géographique de la Bible (Ly 1890); opublikowano
także informacje o badaniach archeol. prowadzonych
w Ziemi Świętej, głównie przez dominikanów franc, (pierwszoplanową
rolę odegrali oni zwł. w badaniach dokumentów
z —* Q u m r a n ) ; dużą wartość nauk. ma F.M. Abela Geographie
de la Palestine (I-II, P 1933-38, 19673), A . G . Barrois
Manuel d'archéologie biblique (I-II, P 1939-53) i M. Du
Buita Géographie de la Terre Sainte (P 1958).

° Rozwój teologii d o g m a t y c z n e j zaznaczył się
szczególnie od 2. poł. X I X w.; D . L . A . Vincent SS ogłosił
De vera religione (P 1858) i De vera Ecclesia Christi (P 1861),
a nast. Compendium universae theologiae (I-VI, P 1867-69,
18752); na uwagę zasługują nadto bpa F.V. Dubillarda
Praelectiones theologiae dogmaticae (I-II, P 1884);

nieomylności
p a p . bronili m.in. G u é r a n g e r , b p M a r e t , H. Montrouzier
i H. Sauvé; konstytucją dogm. o Kościele Soboru Wat. I
zajął się bp F. Hugonin w Etudes philosophiques sur la première
constitution dogmatique du Vatican (Laval 1890), a
i n t e r p r e t a c j ę orzeczenia o Kościele j a k o motywie wiarygodności
przeprowadził J. Didiot w Cours de théologie catholique
(I-V, Lille 1891-99). Dużą popularność, także poza
F . , zyskały podręczniki A.A. Tanquereya Synopsis theologiae
dogmaticae (I-III, P 1894-96, 19592 4 ) , Synopsis theologiae moralis et pastoralis (I-III, P 1902-05, 19551 4 ! oraz Précis de
héologie ascétique et mystique (P 1923, 1958 ), oparte głównie
na myśli Tomasza z Akwinu i Alfonsa Liguori; również
J. Souben ułożył Nouvelle théologie dogmatique (I-IX, P
1903-06), a T. Pègues Commentaire français littéral de la
„Somme théologique" de saint Thomas (I-XXI, Ts 1907-31);
zasady dogmatyki i moralności kat. wyłożył L. Gaillot w
Catechismus ad elencos iuniores theologicus (LXII, P
1906-08).

Szczegółowe zagadnienia dogm. podjął m.in., w
zakresie metodologii i historii dogmatów, J. Tixeront w
Histoire des dogmes dans l'antiquité chrétienne (I-III, P
1915-31), gdzie scharakteryzował teologię przednicejską,
myśl teol. Atanazego Wielkiego i Augustyna o r a z końcowego
okresu patrystyki; na uwagę zasługują także: J. Turmela
Histoire de la théologie positive (I-II, P 1904-06), J. Bellamy'ego
La théologie catholique au XIXe siècle (P 1904), A.
Humberta Les origines de la théologie moderne (P 1911),
P. Glorieux Introduction à l'étude du dogme (P 1949), M.
Jugie Theologia dogmatica christianorum orientalium ab
Ecclesia catholica dissidentium (I-V, P 1926-35) i V. Ermoni
Histoire du Credo. Le symbole des apôtres (P 1903). Nauką
o Trójcy Świętej zajęli się m.in.: P. Galtier (De Sanctissima
Trinitate in se et in nobis, P 1933), A. d'Aies (De Verbo incarnato,
P 1930; De Deo trino, P 1934), V.M. Breton (La Trinité,
P 1931) oraz Garrigou-Lagrange (De Deo trino et Creatore,
Tn 1951), -> pneumatologią J . J . Gaume (Traité du Saint-
-Esprit I-II, P 1864, 18702), a nauką o Opatrzności Bożej -
G. Rabeau (Dieu, son existence et sa providence, P 1933).
Problematykę stworzenia rozwinął E. Pesnelle (Le dogme
de la création et la science contemporaine, P 1891, Arras
18912).

Zagadnieniom porządku nadprzyrodzonego poświęcone
były prace m.in. N. Gridela (De Tordre surnaturel et
divin, Nn 1847), F.C. Crosa (Etudes sur l'ordre naturel et
sur l'ordre surnaturel, P 1861), A. Matignona (Question du
surnaturel, P 1861), de Broglie'a (Conférences sur la vie surnaturelle
I-III, P 1878-83), J. Bellamy'ego (La vie surnaturelle,
P 1891) i J . B . Terriena (La grâce et la gloire I-II, P 1897);
sporami dotyczącymi —> łaski Bożej zajmował się m.in. T. de
Regnon (Bañes et Molina, P 1883; Bannésianisme et molinisme,
P 1890), H. Gayraud (Providence et libre arbitre selon
saint Thomas et le prédéterminisme, P 1895; La foi devant la
raison, P 1907) i J. Simeon (La prescience divine et de la
liberté humaine, P 1909). O zagadnieniach chrystologicznych
pisali m.in. J . F . Landriot (Le Christ de la tradition I-II, Autun
1865, 18672 ) , J. Corne (Le Mystère de Notre Seigneur Jésus-
-Christ I-V, P 1892-96), J. Rivière (Le dogme de la rédemption,
P 1905, 19513 ) . Ważne miejsce we franc, teologii zajmują
prace o Kościele m.in. L. Billota De Ecclesia (I-II, R
1898-1900, 19275), P.G. Sertillanges'a L'Eglise (I-II, P
1916, 1930-316), M. d'Herbigny Theologica de Ecclesia
( I - I I , P 1921, 19273 ) i J. de Guiberta De Christi Ecclesia
(R 1928), a także H. de Lubaca Catholicisme (P 1938, 19837 ;
Katolicyzm, Kr 1961), Y. Congara Chrétiens désunis (P 1937),
Esquisses du mystère de l'Eglise (P 1941, 19663 ) , Vraie et fausse
réforme dans l'Eglise (P 1950, 1969 ) i J. Galota Dans le
Corps Mystique (P 1961; Ciało Mistyczne, Wwa 1964). Dzieje
i doktrynę dotyczącą papiestwa zawiera dzieło Tu es Petrus
(P 1934), opracowane pod redakcją G. Jacquemeta, a dziej
om biskupstwa, w ramach polemiki z gallikanizmem i modernizmem,
poświęcona była praca X. Le Bacheleta Les
origines de Tepiscopal (T 1903). Okres rozwoju przeżywała
we F. —> mariologia od pocz. XX w.; reprezentują ją m.in.
prace Le Bacheleta L'immaculée conception (I-II, P 1903),
A. Lémanna La Vierge et l'Emmanuel (P 1904), E. Hugona
La Mère de la divine grâce (P 1904), R. de la Broise'a La
sainte Vierge (I-II, P 1904) oraz Terriena La Mère de Dieu
et la mère des hommes (I-II, P 1894-1900, 19275 ) ; 1934 dzięki
działalności B.M. Morineau powstało Société Française
d ' E t u d e s Mariales; w zakresie mariologii należy wyróżnić R. 1936), A. Plessisa Manuale mariologiae dogmaticae (Pontchâteau
1942) i R. Laurentina Le titre de corédemptrice
(P 1951), Marie, l'Eglise et le sacerdoce (I-II, P 1953) oraz
Court traité de théologie mariale (P 1954, 19685); pod redakcją
L H . de Du Manoira ukazał się rodzaj encyklopedii mariologicznej
Maria. Etudes sur la Sainte Vierge (LVIII, P 1949-71);

p o n a d t o H. Rondet ogłosił Introduction à l'étude de la théologie
mariale (P 1950), a C. Dillenschneider Le mystère de la
corédemption mariale. Théories nouvelles (P 1951). Naukę o
—> sakramentach rozwijali m.in. J.M. Bellevue (La grâce
sacramentelle, ou effets propres des divers sacrements, Vannes
1899), L.A.J. Corblet (Histoire dogmatique, liturgique et
archéologique du sacrement de l'Eucharistie I-II, P 1885-86),
J. Didiot (Morts sans baptême, Lille 1896), P.H. Batiffol
(Les origines de la pénitence, P 1902 i L'Eucharistie, la présence
réelle et la transsubstantiation, P 1905), M. Aubert (Traité
de la présence réelle de Jésus-Christ dans l'Eucharistie, Ly
1846), Piotr Julian Eymard (La divine Eucharistie I-IV,
P 1872-76) i P. Pourrat (La théologie sacramentaire, P 1907;
Studium pozytywno-teologiczne o sakramentach, Wwa 1912),
J. Grimala (Le sacerdoce et le sacrifice de Notre Seigneur
Jésus-Christ, P 1908).

O celu ostatecznym człowieka pisali m.in. J . F . Brinquant
(La résurrection de la chair et les qualités du corps des élus,
P 1894), L. Brémond (L'enfer devant la critique, P 1897;
La conception catholique de l'enfer, P 1899), J. Laxenaire
(L'au-delà ou la vie future d'après la foi et la science, P 1897),
C. de Kirwan (Comment peut finir l'univers d'après la science
et d'après la Bible, P 1899), C. Chauvin (Le purgatoire, P
1901), A. Lehaut (L'éternité des peines de l'enfer dans saint
Augustin, P 1912) oraz L. Capéran (Le problème du salut des
infidèles I-II, P 1912).

° Odnowa t e o l o g i i m o r a l n e j przypadła w e F . n a
początek X I X w.; proces jej oczyszczania z —* gallikanizmu
i —» jansenizmu związany był z działalnością kard. T.M.J.
—» Gousseta, którego dzieła wpłynęły na recepcję —* ekwiprobabilizmu
we F.; jansenistycznemu rygoryzmowi, jak
i gallikanizmowi przeciwstawiał się także J . B . Bouvier, zwł.
w Institutiones theologicae (Le Mans 1817, P 18761 5 ) , służącym
od 1853 za podręcznik w seminariach d u c h . ; J . P . —» Gury
ogłosił Compendium theologiae moralis (I-II, P 1850, 18752 0 ),
przyjęte przez większość seminariów franc, (uzupełnione
przez A. Balleriniego, s t a ł o się podstawą wielu podręczników
kazuistyki), V. Jaugey - Praelectiones theologiae moralis
ad usum seminarli Lingoniensis (I-IV, Langres 1875-77)
i C. Marc - Institutiones morales alphonsianae (I-II, R 1885).

Po 1850 stopniowo o d s t ę p o w a n o w seminariach duch. od podręczników
propagujących gallikanizm umiarkowany; dużą
r o l ę w tym procesie odegrał G u é r a n g e r , który przyczynił się
także do przywrócenia liturgii rzym. i odrodzenia —> ultramontanizmu;
dekrety synodów prow, w Paryżu, Awinionie,
Lyonie, Bordeaux, Aix, Tuluzie i Reims poparły doktrynę o
—» nieomylności papieża.

° Literaturę a s c e t y c z n ą we F. w 1. poł. XIX w.
rozwijali głównie członkowie zgromadzeń zak. (np. bł.
Antoni Chevrier, założyciel Stow. Księży z P r a d o , wzywał
do skrajnego ubóstwa na wzór św. Franciszka z Asyżu).

W duchu —> Ćwiczeń duchownych Ignacego Loyoli pisał
dzieła ascet. Pierre Chaignon SJ; Lacordaire jest a u t o r em
m.in. Mémoire pour le rétablissement des Frères Prêcheurs
(P 1839) oraz Lettres à des jeunes gens (P 1862, 19051 3 ) , a
prof. Sorbony H. Perreyve - La journée des malades (P 1864,
19262 5 ) oraz Méditations sur le chemin de la croix (P 1859,
1911l f t ) i Méditations sur les saints ordres (P 1874); wiele
dzieł ascet. opublikował bp L.G. de Ségur (wyd. zbiorowe
1876) oraz A. D e s u r m o n t , który pisał również p r a c e z zakresu
teologii pastoralnej (La charité sacerdotale. Leçons élémentaires
de théologie pastorale I-II, P 1899). Dzieła z zakresu duchowości
r e i . , a także medytacje ogłaszał Ravignan, E. d'Alzon
i H . M . F . R a m i è r e , kontynuator zapoczątkowanego 1844 przez F.X. Gautreleta —» Apostolstwa Modlitwy oraz inicjator
organu Apostolstwa „Messager du Coeur de J é s u s " .
Prace dotyczące życia wewn., o p a r t e na kulcie —* Serca Jezusa,
pozostawił Jules —* Chevalier, założyciel zgrom, misjonarzy
Serca Jezusa oraz córek Matki Serca Jezusa, a także
L. —» Dehon i J.B. Terrien (La dévotion du Sacré-Coeur,
P 1893); rozwój kultu Serca Jezusa obrazuje A. Hamon
w Histoire de la dévotion au Sacré-Coeur (I-III, P 1909-28);
wyższość modlitwy liturg. nad pobożnością indywidualną
głosił Guéranger, który ukazywał piękno liturgii rzym.,
a opactwo —> Solesmes odegrało dużą rolę w ożywieniu pobożności
liturgicznej. Duchowość patrystyczną we F. popularyzowali
M. Viller, G. Bardy i F. de B e r t r a n d ; teologia ascet.
tego okresu nie odznaczała się j e d n a k oryginalnością.

° Ożywienie p a t r o l o g i i nastąpiło we F. w 2. poł.
XIX w.; dużą zasługę mają tu m.in. kard. J . B . Pitra, publikujący
teksty patrystyczne (Spicilegium Solesmense I-IV,
P 1852-58; Analecta sacra LVIII, P 1876-91 i Analecta novissima
I-II, Frascati 1885-88), oraz Mignę, który 1844 rozpoczął
wydawanie tekstów pisarzy łac. i gr., a wsławił się wydaniem
Patrologia Graeca (I-CLXI, P 1857-66) i Patrologia
Latina (I-CCXVII, P 1878-90); na uwagę zasługują również
prace bpa J.M.A. Ginoulhiaca (L'histoire du dogme chrétien
dans les trois premiers siècles de l'Eglise I-II, P 1852, I-III,
18662 ) , Freppela (m.in. Les pères apostoliques et leur époque,
P 1859, 18854 i Les apologistes chrétiens au IIe siècle, P 1860,
1887 ) , R. Graffina (Patrologia syriaca I-III, P 1894-1926)
i Batiffola (Studia patristica I-II, P 1889-90); Graffin i F.
Nau wydali Patrologia orientalis (LXXVI, P 1907-49), P.
Bedjan Acta martyrům et sanctorum (syriaca, I-VII, P
1890-97), a F. Cavallera Indices (P 1913) do Patrologia
Graeca Migne'a i Saint Jerome, sa vie et son oeuvre (I-II, Lv
1922). Jednym z najwybitniejszych patrologów franc, ostatnich
czasów był G. —> Bardy; j e go prace wpłynęły na ożywienie
nie tylko badań patrystycznych, ale również i —> eklezjologii
(I B 5). Na uwagę zasługuje także podręcznik F. Cayrégo
Patrologie et histoire de la théologie (I-III, P 1930-43, 1947s );
wydawane są też pisma ojców Kościoła i pisarzy wczesnochrześc.
w seriach Corpus Scriptorum C h r i s t i a n o r um Orient
a l i um (P 1903-) i Sources Chrétiennes (P 1941-); cenne są
również prace M. Richarda, który wydał m.in. homilie —>
Asteriusza Sofisty.

° Z zakresu h i s t o r i i K o ś c i o ł a na uwagę zasługuje
F.J.X. Receveura L'histoire de l'Eglise depuis son établissement
jusqu'au pontificat de Grégoire XVI (I-X, P 1840-52);
praca R.F. Rohrbachera Histoire universelle de l'Eglise catholique
(I-XXIX, P 1842-49, LXVII, 18726), służąca za podręcznik
w seminariach duch., ma zabarwienie ultramontańskie
(była kontynuowana przez wielu a u t o r ó w ) ; P.S. Blanc ułożył
Cours d'histoire ecclésiastique à l'usage des séminaires (I-III,
P 1841-50, I-IV 1889-908 ) , C. de Verancourt Histoire abrégée
de l'Eglise catholique depuis la création jusqu'à nos jours
( I - I I I , Versailles 1867), B. Poujoulat Histoire des papes
depuis saint Pierre jusqu'à la formation du pouvoir temporel
( I - I I , P 1862), a J.N. Jager Histoire de l'Eglise catholique en
F. [...] depuis son origine jusqu'au concordat de Pie VII
(LXXI, P 1862-75). Charakter apologijny miało dzieło L E .
D a r r a s a (doprowadzone do XII w.) Histoire générale de
l'Eglise depuis la créat

Podobne prace

Do góry