Ocena brak

FRANCISZKAŃSKA SZKOŁA - ŚREDNIOWIECZE

Autor /Heg Dodano /28.09.2012

Nauka w zak. franciszkańskim (mimo
zastrzeżeń Franciszka z Asyżu, który widział w niej, obok
władzy i posiadania, pokusę dla ludzkiej pychy) stała się
szybko niezbędnym środkiem formacji przygotowującej
do głoszenia słowa Bożego i wypełniania różnorodnych
zadań w Kościele (funkcje kapelanów i penitencjarzy dworu
p a p . , nuncjuszy i legatów p a p . , zwł. w k o n t a k t a c h ze Wschodem,
inkwizytorów oraz głosicieli krucjat). Pierwsze franciszkańskie
studium teol. powstało w Bolonii (za zgodą
Franciszka z Asyżu), gdzie 1223-24 wykładał Antoni z Padwy,
wprowadzając franciszkanów w nurt myśli augustyńskiej.
Regularne studia prowincjalne otwarto za generalatu Eliasza
z Kortony (1232-39); po przekształceniu franciszkanów
w zak. klerycki, za generalatu Hajmona z Faversham (1240-
44), konieczność kształcenia stała się jeszcze pilniejsza;
ok. 1250 było już ponad 50 regularnych studiów zak. (studia
particularia, provincialia i generalia); decydujące dla
włączenia zakonu w tworzenie średniow. nauki byto założenie
studiów gen. w wielkich centrach uniw., jak Paryż
studium inkorporowano do uniwersytetu 1235) i Oksford
inkorporowano ok. 1245).

I n i c j a t o r em wczesnej sz.f. był mistrz teologii w Paryżu
Aleksander z Hales; uprawiając teologię w duchu platońsko-
augustyńskim, wspieraną filozofią eklektycznego arystotelizmu,
wpłynął na doktrynalną orientację szkoły. Jego
uczniami byli J a n z La Rochelle, Wilhelm z Melitony, Odon Rigaud i Bonawentura, który dokonat oryginalnej syntezy
teol. - myśli Augustyna, mistycyzmu franciszkańskiego
i filozofii arystotelesowskiej. W Oksfordzie R. —* Grosseteste
idąc za Augustynem i arab. neoplatonikami, ktadt
nacisk na nauki matematyczno-przyrodnicze i znajomość
języków jako klucza do zrozumienia źródet objawienia,
a ponadto wpajał uczniom styl nauk. solidności i encyklopedycznej
wszechstronności; pierwszym franciszkańskim
regensem szkoły byt —» A d am z Marsh; obok niego działali
Ryszard z Kornwalii, Tomasz z Yorku i Jan z Galii (Walia).
Średnią sz.f. utworzyli uczniowie Bonawentury działający
w Paryżu i Oksfordzie, a także w Kurii rzym.;

charakteryzowało
ją opowiedzenie się za augustynizmem (także w
zakresie filozofii) i polem, nastawienie do arystotelizmu
radykalnego (—» awerroizm) i umiarkowanego (—> tomizm);
należeli do niej Gilbert z Tournai (antyawerroista i następca
Bonawentury na katedrze w Paryżu), Eustachy z Arras (regens
w Paryżu 1263-66, zm. 1291), Walter z Brugii, J. Peckham,
Wilhelm z La Mare, Mateusz z Aquasparty, Bartłomiej
z Bolonii (zm. 1294, autor t r a k t a t u De luce), Wilhelm
z Falgar, Roger z Marston, Ryszard z Middletown, R. Rigaud,
Jan z Murro (zm. 1313), Piotr z Falco (zm. 1296),
Wilhelm z Ware, Gonsalvus Hispanus, P. Olivi, A. Bonini,
Piotr z T r a b e s , Witalis z Four.
Młodszą sz.f. stworzył Duns Szkot, który stworzy! system
filoz.-teol., będący oryginalną i twórczą syntezą tradycji
augustyńskiej (przepracowanej i oczyszczonej w trakcie
polemik z arystotelizmem tomistycznym i augustynizmem
Henryka z Gandawy) i arystotelesowskiej (zmodyfikowanej
myślą Awicenny i odnowionej po kryzysie i potępieniach
doktrynalnych końca XIII w.).

Należeli do niej Antoni
Andrzej z Aragonii (zm. ok. 1320), Aufredus Gonteri,
Ryszard z Conington (zm. 1310), Franciszek z Meyronnes,
Wilhelm z Alnwick (zm. 1333), Jan z Bassolis (zm. 1347),
Robert Cowton, Walter z Chatton, Walter Burleigh (zm.
po 1343), Wilhelm z Nottingham, Hugon z Newcastle (Novo
Castro), Piotr z L'Aquila (Scotellus), Jan z Walsham, Jan
z Reading, Wilhelm z Rubione.

Wśród myślicieli franciszkańskich należy wymienić także
tych, którzy kierowali swe zainteresowania ku naukom
szczegółowym, np. R. Bacon, Bartłomiej Anglik, Bernard z
Verdun - autor Tractatus super totam astrologiom z XIII w.,
Bonawentura z Iseo - autor t r a k t a t ów z zakresu medycyny
i alchemii (zm. 1260), Piotr Gallego - bp Kartageny, tłumacz
z arab. traktatów Arystotelesa, autor Summa astronomica
i De animalibus (zm. 1267), Piotr z Maricourt (Peregrinus),
Jan Egidiusz z Zamory - autor Historia naturalis,
Liber de arte musica i traktatu Contra venena (zm. 1318);
szczególne miejsce zajmuje tercjarz franciszkański R. —>
Luli, który osiągnięcia nauk. chciał wykorzystać w działalności
mis.; wśród biblistów zasłynął Aleksander Minoryta
(zm. 1271), Jan Marchesino z Reggio Emilia - autor
podręcznika Mammotrectus, i najwybitniejszy ze średniow.
egzegetów Mikołaj z Liry; pośród —» dekretalistów wyróżnili
się Bonagrazia z Bergamo (zm. 1340), który występował
przeciw pap. Janowi XXII i Benedyktowi XII, i — Alvarez
Pelayo, broniący papiestwa przeciw atakom Bonagrazii
i Ockhama. Działali wówczas również historycy zakonu:
Tomasz z Eccleston, Salimbene z Parmy, Paulin z Wenecji;
relacje z wypraw mis. na Daleki Wsch. pisali Jan z Pian del
Carpine, W. van —» Ruysbroeck, Jan z Montecorvino,
Odoryk z P o r d e n o n e , G. Marignolli.

Doktrynę franciszkańską tego okresu cechuje konkretny,
żywy, human, styl myślenia; pokrewieństwo z augustynizmem
przejawia się w podejściu do rzeczywistości Boga
i świata; określa ją więc:

° R e l a c j a Bóg i ś w i a t - Franciszek przeżywał
Boga jako istotę transcendentną i równocześnie bliską;
przypominało to augustyński —> woluntaryzm, akcentujący
znaczenie woli i miłości w tłumaczeniu zarówno natury Boga, j a k i szukaniu racji stworzenia świata oraz motywu wcielenia
Syna Bożego; Bóg jest miłością, a cała rzeczywistość, stworzona
wolnym a k t em Boga, jest księgą, w której można odczytać
ślad, obraz lub podobieństwo do Stwórcy (—> egzemplaryzm);
on kieruje rozwojem rzeczywistości (—» rationes
seminales), wspiera istoty rozumne w poznaniu prawdy (—*
iluminizm) i w dążeniu do szczęśliwości, która polega bardziej
na umiłowaniu Boga niż na poznaniu.

° C h r y s t o c e n t r y z m - biblijno-historiozbawczy sposób
myślenia Franciszka przejawiał się w dewocyjnym i mist,
zwrocie do Jezusa, Boga-Człowieka, który narodził się z
Maryi (żłóbek w Greccio 1223) i umarł na krzyżu (stygmaty
na Alwernii 1224); transcendentny Bóg stawszy się w Chrystusie
człowiekiem, jeszcze głębiej niż w akcie stworzenia,
wkroczył w dzieje ludzkości; teor. opracowanie tej postawy
można odnaleźć u Bonawentury (Chrystus jako centrum
i pośrednik poznania teol., Pisma św. i wszechświata), czy
też w nauce Dunsa Szkota o absolutnym prymacie i przeznaczeniu
Chrystusa; cześć dla Maryi Matki Boga-Cztowieka
przejawiła się najwyraźniej w teor. uzasadnieniu i obronie
nauki o —> niepokalanym poczęciu.

° K o n c e p c j a w i e d z y - Franciszek traktował ewangelię
j a k o „formę życia", tzn. kontynuowanie dzieła zbawienia
drogą naśladowania Chrystusa ubogiego i pokornego;
stąd dla franciszkanów uprawianie nauki uzasadnione było
racjami apost., a teologię uważali za naukę praktyczną, tzn.
prowadzącą ludzi do zbawienia; podmiotem zbawienia jest
zawsze konkretny człowiek, dlatego mimo świadomości
metodologicznej odrębności teologii od filozofii (i nauk
szczegółowych) sz.f. występowała przeciw koncepcji filozofii
autonomicznej, oddzielonej od teologii i wiary; nauki
świeckie, przyr. czy filol. (zajmowaniu się nimi sprzyjało
przekonanie o możliwości intelektualnego poznania bytów
jednostkowych) franciszkanie uprawiali po to, by wprząc je
w służbę pracy apost. (Luli).

Chociaż pod wpływem arystotelizmu wiele specyficznie
augustyńskich tez zostało w trakcie rozwoju sz.f. odrzuconych,
przeformułowanych (zwl. w teorii poznania) bądź
przerysowanych (np. rola woli wg Ockhama), to jednak zasadnicza
tendencja i klimat tej myśli nie uległy zmianie.

 

B. Vogt. Der Ursprung und die Entwicklung der Franziskanerschule. FSt 9(1922) 137-157; A.G. Little. The Franciscan School al Oxford in the XIII"' Century. AFrH 19(1926) 803-874; E. Gilson, La philosophic franciscaine, w: Saint François d'Assise. Son oeuvre, son influence, P 1927. 148-175; C. Krzanic, La scuola francescana e l'averroismo, RiFN 21(1929) 444-494; E. d'Alençpn, DThC VI 810-863; F. Imle. Die Lehrtätigkeit im Orden der Minderbrüder, FSt 18(1931) 34-50; A. Kleinhans, De studio sacrae Scripturae in OFM saeculo XIII, Ant 7(1932) 413-440; P. Glorieux, Répertoire des maîtres en théologie de Paris au XIIIe siècle I-II, P 1933-34; L. Di Fonzo, Studi, studenti e maestri nell'Ordine dei Francescani Conventuali dal 1223 al 1517, MF 44(1944) 167-195; A. Epping, Das Wesen der Franziskanerschule. WiWei 14(1951) 241-244; L. Veuthey. Les divers courants de la philosophie augustino-franciscaine au moyen- -âge, w: Scholastica ratione historico-critica instaurando. R 1951, 627-652; G. Bonafede, // pensiero francescano nel secolo XIII. Palermo 1952; E. Gilson, History of Christian Philosophy in the Middle Ages. NY 1955 (Historia filozofii chrześcijańskiej w wiekach średnich. Wwa 1966): G. Bonafede. Antologia del pensiero francescano. Palermo 1961; Hadrianus a Krizovljan, Primordia scholae franciscanae et thomismus, CF 31(1961) 133-175; A.M. Hamelin, L'école franciscaine de ses débuts jusqu'à l'occamisme. Histoire de la théologie morale, Lv 1961; F. van Steenberghen. La philosophie au X1IF siècle, Lv 1966; W. Dettloff, LThK IV 285-288; G. Bonafede, EF II 1499-1501; F, Wetter, SM II 61-65; Totok II 342-362, 476-491; C. Botte, L'uomo Cristo e Dio nella teologia francescana, R 1976; L. Di Fonzo, G. Odoardi. A. Pompei. / Frati Minori Conventuali. Storia e vita 1209-1976, R 1978 , 67-71, 233-236; T. Lombardi, Storia del francescanesimo, Pd 1980, 163-199; L. Iriarte, Storia del francescanesimo, Na 1982, 211-225.

Podobne prace

Do góry