Ocena brak

FRANCISZKAŃSKA SZKOŁA - CZASY NOWOŻYTNE

Autor /Heg Dodano /28.09.2012

W zak. franciszkanów nawiązywano
przede wszystkim do nauki Dunsa Szkota i Bonawentury,
komentując i rozwijając w ramach studiów zak. czy
uniw. ich doktryny i style myślenia; dążono do tego, by
bonawenturianizm, a zwł. szkotyzm, zostaty uznane przez
władze kośc. za doktrynę obowiązującą dla całego Kościoła
(wyraża to m.in. spór o —» niepokalane poczęcie NMP prowadzony
z dominikanami). Inspiracje franciszkańskie widoczne
były w życiu umysłowym epoki (uznawanie prymatu woli nad
rozumem, dowartościowywanie działalności praktycznej); scholast. wykład zasadniczo niezmiennej doktryny franciszkańskiej
wzbogacił się w tym czasie co do metody i języka,
dostosowując się do wymogów lit., kryt. i hist, epoki renesansu
(m.in. 1473 wyd. w Paryżu część pism Dunsa Szkota).

Do głównych ośrodków działalności filoz.-teol. franciszkanów
należał tradycyjnie Paryż, gdzie działali szkotyści
Jan Magistru (zm. 1482) i tercjarz Piotr T a r t a r e t u s (2. poł.
XV w.), którzy przyczynili się do utwierdzenia sz.f. w nast.
stuleciu, a ponadto Mikołaj z Orbellis OFMObs (zm. ok.
1473) i Mikołaj Tinctor OFMObs (zm. 1498) oraz szkoc.
scholastyk Jan Maior (zm. 1540), współwydawca pism Dunsa
Szkota; 1499-1516 miało tu też miejsce odrodzenie doktryny
Lulla (lullizm). Na terenie krajów niemieckich sz.f. stanowiła
w tym czasie swoiste połączenie szkotyzmu z bonawenturianizmem
(organica scholae franciscanae imitas) - w filozofii
dające pierwszeństwo Dunsowi Szkotowi (odmiana
arystotelizmu chrzęść.), w teologii zaś - Bonawenturze
(teologia mist, dotycząca praktyki życia duchowego). Studium
franciszkańskie w Erfurcie oddziałało na uniw. w
Greifswaldzie i Wittenberdze, a poprzez natio saxonica
także na uniw. w Wiedniu (próby syntezy franciszkanizmu
dokonał t u J o d o k G a r t n e r de Derching O F M , zm. po 1440, na
podstawie nauki Aleksandra z Hales, Dunsa Szkota i Bonawentury).

W Kolonii mimo dominacji na uniw. dominikanów
duże znaczenie miało studium franciszkańskie; także w
Tybindze działali franciszkańscy szkotyści Paweł Scriptoris
OFMObs (zm. 1505) i Mikołaj Tinctor. W Padwie działała
nadal słynna szkoła św. Antoniego, gdzie w XV w. szkotyzm
znalazł się pod wpływem renesansowego platonizmu, a w
końcu XV w. przyjął orientację antyawerroistyczną (Antonio
Trombetta OFMConv, zm. 1517); szkotyzm rozwijali również
w studiach franciszkańskich w Wenecji Jan Anglicus (Foxal)
OFM (zm. po 1480) i Filippo Porcacci OFMConv (zm.
1511), który działał także w Bolonii; tendencje platońskie
przejawia! szkotysta Jan z Ferrary OFMConv (zm. 1462);
w Rzymie wykładał H i e r o n im z Pistoi OFMCap (Gerolamo
Finugi, zm. 1570), zasadniczo szkotysta, choć komentował
również dzieła Bonawentury; szkotyzm rozwijano też na
wyspie Garda pod kierunkiem Francesca Lichety OFMObs
(zm. 1520).

W Hiszpanii silnym ośrodkiem sz.f. o tradycji
szkotystycznej była zwł. w XVI w. Salamanka, gdzie nauczanie
szkotyzmu w studium zak. (obserwanckim) stało
na najwyższym poziomie i miało sławnych profesorów,
jak Francisco Ovando (zm. po 1587), abp J u a n de Rada (zm.
1608), Mateo de Sosa (zm. po 1628), a zwł. Francisco H e r r e r a
(zm. ok. 1595) i J u a n de Ovando (zm. ok. 1610); 1537-1772
istniała także k a t e d r a szkotystyczna na uniw. w Coimbrze.
Jednolitego systemu nauki franciszkańskiej zaczęto poszukiwać
zwł. po Soborze Tryd.; w nurcie chrzęść, arystotelizmu
odrodziły się w tym czasie różne szkoły; myśliciele
franciszkańscy podejmowali próby godzenia szkotyzmu z tomizmem
(przy zachowaniu nienaruszalnych odrębności, jak
jednoznaczność bytu u szkotystów i analogia bytu u tomistów)
lub z nowymi kierunkami jak suarezjanizm czy
kartezjanizm, naznaczając je swym subiektywizmem, prymatem
woli, koncepcją Boga i szukaniem źródła wiedzy w Bogu.

Odrodzenie szkotyzmu w całym zak. franciszkańskim
nastąpiło w XVII w.; w tym czasie większość eur. uniwersytetów
posiadało katedry szkotystyczne (obok tomistycznych);
sprzyjało temu ogłoszenie 1593 Dunsa Szkota d o k t o r em zakonu
oraz zbiorowe wyd. jego dzieł (I-XII, Ly 1639, przedr. Hi
1968-69) pod redakcją rekolekty L. Waddinga (zm. 1657).

Próby modernizacji i systematyzacji szkotyzmu podjęli się
Bartolomeo Mastrico OFMConv (zm. 1673), zw. księciem
szkotystów, oraz Bonaventura Belluti OFMConv (zm. 1676),
którzy 1637-40 wydali Disputationes. Centrum ożywienia
szkotyzmu w XVII w. w Europie stało się, zał. 1625 przez
Waddinga, irl. Kolegium św. Izydora w Rzymie (złoty wiek
irl. franciszkanów); poprzez swych prof. (m.in. rekolekci
Anthony Hickey, zm. 1641 i Francis Harold, zm. 1685) oddziałało na ośrodki w Pradze, Wiedniu, Grazu, Kolonii,
Lyonie, Mediolanie, Palermo, Neapolu, Wenecji, Lublanie,
Lowanium (Kolegium św. Antoniego) oraz na Węgrzech i w
Hiszpanii. Rozwojowi szkotyzmu sprzyjał również dekret
z 1633 kapituły gen. braci mniejszych w T o l e d o , zalecający
doktrynę Dunsa Szkota j a k o tę, która daje syntezę wiedzy
filoz.-teol. w duchu franciszkańskim. Szkotyzm we Włoszech
propagowali Illuminato Odoli z Collesano OFMCap
(zm. 1683), kard. Lorenzo Brancati OFMConv (zm. 1693),
abp Hugo Cavello OFMObs (zm. 1626), we Francji: Claude
Frassen OFMObs (zm. 1711), Bartholome D u r a n d O F M O b s ,
w Bawarii A. Reiffenstuel OFMRef (zm. 1703), Austrii
C. Krisper OFMRef (zm. 1749) i w Chile Alonso Briseńo
(zm. 1668).

W sz.f. tego okresu - zorientowanej szkotystycznie -
obecna była również orientacja filoz.-teol. Bonawentury,
uznawana także przez niefranciszkańskich teologów epoki;
do jej zwolenników należeli w XV w. w Paryżu Wilhelm z
Vaurouillon OFMConv (zm. 1463) i Etienne Brulefer
OFMObs (zm. 1497), w Erfurcie zaś nawet szkotyści - bracia
mniejsi Kilian Stetzing (zm. po 1433) i Jan Bremer (zm.
po 1455).

W XVI w. myśl Bonawentury kontynuował w
Lowanium François Titelmans OFMCap (zm. 1537), ale najwybitniejszym
przedstawicielem był Pedro Trigoso z Calatayud
OFMCap (zm. 1593), który w Bolonii, a później w Neapolu
zainicjował ruch łączący doktrynę Tomasza z Akwinu
z poglądami Bonawentury i Dunsa Szkota.
Patronat nad wyd. dzieł Bonawentury objął pap. Pius V;
w Rzymie franciszkanie konwentualni założyli 1587 Kolegium
Św. Bonawentury, gdzie 1588-99 wydano dzielą wszystkie
Bonawentury (przedruk Mz 1609 i Ly 1678) pod redakcją
kard. Constante Torri z Sarnano (zm. 1595), A n t o n i o Posi
(zm. 1580) i Giovanniego Ballaini (zm. po 1578); faktycznie
kolegium kształciło więcej szkotystów niż bonawenturianistów;
do tych ostatnich należeli mistrzowie kolegium m.in.
P i e t r o Capulio (zm. 1625) i M a t t e o F e r c h i o (zm. 1669).

W XVII w. wzrost zainteresowania myślą Bonawentury
miał również miejsce u kapucynów; w Wenecji prowadzili
oni szkołę augustyńsko-bonawenturiańską (z wpływami
renesansowego platonizmu), którą kierował —> Wawrzyniec
z Brindisi; zapoczątkowaną w XVI w. przez Pedro Trigoso
tendencję łączenia myśli Bonawentury z tomizmem, kontynuowali
Teodorico Foresti (Bartłomiej z Bergamo, zm. 1637)
oraz j e go uczniowie - Giovanni Maria Z á m o r o z Udine (zm.
1649), o orientacji szkotystycznej, Marek Antoni z Carpenedolo
(Andrea Galizio, zm. 1665), przeciwnik szkotyzmu,
i B. Barbieri, który dokonał syntezy myśli Bonawentury bez
stosowania klucza tomistycznego czy szkotystycznego, oraz
Marek z Bauduen (Antoine Bec, zm. 1692), łączący eklektycznie
poglądy Bonawentury, Tomasza z Akwinu i Dunsa
Szkota; myśl bonawenturiańską reprezentowali również
Valeriano Magni (zm. 1661) i Gaudenzio Bontempi z Brescii
(zm. 1672).

W XVIII w. scholastyka, a wraz z nią sz.f. zajęły pozycje
obronne wobec nowych prądów umysłowych (m.in.
encyklopedystów) i nie miały wybitniejszych przedstawicieli.
Z 1. poł. stulecia można wymienić wł. szkotystę rekolektę
Hieronima z Montefortino (Angelo Bucci, zm. 1738) oraz
B e n e d e t t o Bonelli O FM (zm. 1773), a u t o r a i wydawcę wielu
pism Bonawentury; dokonano też nowego (mniej wartościowego)
wydania dzieł Bonawentury (Ve 1751). W 2. poł.
XVIII w. nastąpiło w sz.f. odejście od szkotyzmu w kierunku
eklektyzmu i bonawenturianizmu;

1747 kapituła gen.
kapucynów dała pierwszeństwo Bonawenturze - przed
Tomaszem z Akwinu i D u n s em Szkotem, 1757 zaś nakazała
trzymać się jedynie bonawenturianizmu; nie uchroniło to
j e d n a k sz.f. od upadku na okres stulecia.
Odrodzenie sz.f. nastąpiło w 2. poł. XIX w. wraz z ożywieniem
scholastyki (—* neoscholastyka). Bonawenturianizm
- r a z em z tomizmem - zaczął się już odradzać w związku z 600-leciem śmierci Bonawentury (1874) i wyd. 1864-71
w Paryżu jego dzieł; polecał go także pap. Leon XIII w
enc. -* Aeterni Patris Unigenitus z 1879 (oraz w dekretach
z 1890 i 1893), pozostawiając jednak franciszkanom wolność
w interpretowaniu in. mistrzów - Aleksandra z Hales,
Ryszarda z Middletown czy Dunsa Szkota.

W zał. 1877 przez
braci mniejszych Kolegium św. Bonawentury w Quaracchi
k. Florencji (1970 przeniesiono je do —* Grottaferrata)
dokonano 1882-1902 kryt. wydania dzieł Bonawentury,
czemu patronował Ignacy Jeiler (zm. 1904). B e n e d e t t o Beeilte
(zm. 1892), Hyacinth Deimel (zm. 1900), Quintin
Müller (zm. 1902). We Francji propagatorem bonawenturianizmu
byt Prosper de Martignć OFMCap (zm. 1901),
szkotyzm zaś spopularyzowało nowe wydanie Opera omnia
Dunsa Szkota (LXXVI, P 1891-1895) dokonane przez L.
Vivèsa na podstawie edycji Waddinga z 1639.

W XX w. Kolegium w Quaracchi, kontynuując badania
hist.-teol. nad myślą Bonawentury, stało się też ośrodkiem
studiów szkotystycznych (1927 powstała tu Sekcja Szkotystyczna,
a 1938 w Rzymie specjalna Komisja Szkotystyczna,
k t ó r a wydaje krytycznie od 1950 Opera omnia Joannis Duns
Scoti), jak również hist, nad poglądami Aleksandra z Hales,
Bernardyna ze Sieny czy prac dotyczących historii całego zakonu
(„Archivům franciscanum h i s t o r i c u m " ) , a zwł. średniowiecza
(Bibliotheca franciscana scholastica medii aevi i Bibliotheca
franciscana ascetica medii aevi).

Ośrodek w Quaracchi
zainicjował też studia nad filozofią i teologią Bonawentury,
m.in. w e W ł o s z e c h - D . Faccin, Jeiler, R . Guardini,
A. Gemelli (łączył bonawenturianizm z neotomizmem),
G. Bonafede, w Ń i e m c z e c h - I . Joseph, E. Lutz, F. Ehrle,
M. G r a b m a n n , B. Rosenmöller, W. Meyer, we F r a n c j i
- E. Longpré, E. Gilson, J.M. Bissen, J . F . Bonnefoy, A.
Sépinski, w A n g 1 i i - L. Costelloe, w S t a n a c h Z j e d n .
- Conrad John O'Leary, R. Prentice, J. Diamond.

W 1933
utworzono w Rzymie wyższą uczelnię filoz.-teol. prowadzoną
przez franciszkanów, tzw. —* Antonianum, patronującą
krytycznemu wyd. dzieł Aleksandra z Hales i Dunsa Szkota;
filią uniw. jest Studium Biblicum Franciscanum (-» biblijne
uczelnie I 3); studia sz.f. są też publikowane od 1914 w Werl
i Münster w „Franziskanische Studien" oraz od 1941 w Nowym
Jorku w „Franciscan Studies"; 1945-55 w Madrycie
wydano dzieła Bonawentury (I-VI), a 1952 w Bagnoregio
(miejscu ur. Bonawentury) grupa świeckich intelektualistów
założyła Centro Studi Bonaventuriani; 1974 obchodzony
był na całym świecie jubileusz 700-lecia śmierci Bonawentury.

Podobne prace

Do góry