Ocena brak

FRANCISZKANIE, Bracia Mniejsi, Ordo Fratrum Minorimi (OFM) - ARCHITEKTURA

Autor /Heg Dodano /28.09.2012

Franciszek w realizacji zadań zakonu
nie przewidywał szczególnej roli dla architektury;
nie widział potrzeby wznoszenia specjalnych kościołów zak. -
przeciwnie - postulował, aby bracia osiedlali się przy opuszczonych
lub zrujnowanych świątyniach (np. S. Damiano
i Porcjunkula w Asyżu) i po odbudowaniu używali ich j a k o
zamknięte, własne o r a t o r i a .

1. B r a c i a m n i e j s i - Architektura braci mniejszych
zachowuje swą odrębność; niepodobna rozpatrywać jej ani
pod wspólnym hasłem architektury zak. żebrzących, ani
łącznie z domin. (—> dominikanie V), karmelicką czy —>
augustianów-eremitów; posiada bowiem własny modus stylowy,
uwarunkowany specyficzną funkcją ich kościołów
i odmiennym sposobem zak. życia. Ich klasztory w 1. poł.
XIII w., położone w mało dostępnych okolicach (Alwernia,
S. Damiano w Asyżu, Eremo di S. Francesco k. Narni,
Fonte Colombo, Cella k. Kortony, La Cordelle k. Vézelay),
miały charakter prowizorycznych eremów i dopiero za rządów
gen. Eliasza z Kortony (1232-39) zaczęto wznosić monumentalne
kościoły i klasztory; bracia przenosili się wówczas
także do miast zakładając placówki obok opuszczonych
szpitali (m.in. S. Francesco a Ripa, Rzym; S. Nabore e Felice,
Mediolan; Erfurt) i kościołów par. (Bonn, Kleve) oraz
na parcelach przy murach miejskich, nadawanych im przez
fundatorów i miejskie gminy; nowo wzniesione świątynie byty
dostępne także dla wiernych; ich proste, surowe formy naśladowały
oratoria szpitalne (np. salowe kościoły w Eisenach
lub Seligenthal) i lokalne świątynie par. (np. w Lukce, Kortonie,
Treviso, Perugii). Wzorcowy kościół i klasztor ukształtował
się w ciągu 2. poł. XIII w. - okresie ogromnego rozwoju
zakonu, kiedy to wykrystalizowała się oryginalna franciszkańska
myśl teol. i filoz. wraz ze specyficzną estetyką, która
zapewne znalazła odbicie w jego architekturze.

Nakazy budowlane,
powtarzane na kapitułach gen. (1239 w Rzymie,
1260 w N a r b o n n e , 1310 w Padwie) miały wyłącznie charakter
zakazów szczegółowych (analog, jak u cystersów), a ponieważ
nie ogłoszono ich nigdy w formie n o rm postulatywnych, j a k o
tylko werbalne nie były przestrzegane. Modus architektoniczny
wielu konwentów franciszkańskich wyrażał się głównie
w prostocie planu i bryły, bezwzględnym puryzmie formalnym
i silnym konserwatyzmie, determinując plan i architektoniczny
detal. Kościoły z 2. poł. XIII w. charakteryzuje
antygotyckość; ona to, jako zak. budowlana norma estetyczna,
zadecydowała o odrzuceniu got. szkieletu („baldachimu
sklepiennego i prześwietlonych ścian") i zastąpieniu
go gładkim płaszczem ścian, szczelnie zamykających statyczne
wnętrze oraz o stosowaniu nieregularnych i nieskładnych
kompozycji przestrzennych (niesymetrycznych układów wnętrz 2- i 3-nawowych i tzw. pozornych bazylik czy pseudohal).

To nowe widzenie architektury było zawsze korygowane
lokalną tradycją budowlaną (ustawy zak. zalecały
wznoszenie kościołów w surowym, skromnym stylu lokalnym),
co tłumaczy istnienie wielu wzorców świątyń, często
w obrębie jednej prowincji. Wzorce podstawowe, zapewne
p r z e d k ł a d a n e architektom przez zak. prowizora, gwardianów
bądź prowincjałów, tłumaczą, dlaczego w środk. i pd. Włoszech
dominuje model stropowego kościoła salowego z rozłożystym
transeptem, zamkniętym krótkim chórem cysterskim
typu św. Bernarda (Siena, Arezzo, Viterbo, Bolsena,
S. Lorenzo w Neapolu, T a r e n t , Candia na Krecie); z kolei
w S. Maria in Aracoeli (Rzym) i w S. Croce (Florencja)
nawiązano do modelu bazyliki p a p . , a na t e r e n i e Lombardii
i Wenecji odtworzono model monumentalnej, sklepionej
bazyliki cysterskiej (Pawia, Lodi, Vicenza). W prowincjach
niem. wprowadzono wzorzec surowej, romanizującej bazyliki
stropowej (Zurych, Fryburg S z w a j c , Ratyzbona, Ingolstadt)
i archaicznej hali (Münster, H ö x t e r ) , jednakże nie zdołały
one wyprzeć dawnego modelu świątyni salowej (Brandenburg,
Angermünde, Saalfeld, Marburg). Wzorzec kościoła
salowego stosowano p o n a d t o w Danii (Szlezwik, Flensburg,
Y s t a d ) , Szwecji (Visby), Anglii (Canterbury, Lincoln,
Chichester, King's-Lynn), Szkocji (Berwick), Irlandii (Athenry,
Castledermot, Claregalway), Francji (Forcalquier, Chât
e a u r o u , Clermont-Ferrand, Lyon) i Hiszpanii (Barcelona,
Soria, Montblanch). W prowincjach Europy Środk. p o d d a n o
go nieznacznej modyfikacji, zamieniając na schemat kościoła
1-nawowego z wydłużonym chórem (w Austrii: Bruck
an der Mur, Wels; w pn. Włoszech - Bolzano; w Czechach
i na Morawach - Stříbro, Benešov, Český Krumlov, Opawa;
na terenie Węgier - Buda, Sopron; w Słowacji - Bratysława;
w Siedmiogrodzie - Bystrzyca; w Słowenii - Lubiana; w Chorwacji
- Szibenik); tu powstały także 2 pierwsze franciszkańskie
bazyliki w całości zasklepione (Stein k. Krems n a d Dunajem,
Jihlava na Morawach) oraz jedne z najwcześniejszych
świątyń halowych (Ołomuniec, B r n o ) .

W tym czasie w kościołach wszystkich prowincji zaczęto
oddzielać część konwentualną (prezbiterium) od nawy przeznaczonej
dla wiernych; prezbiteria w prow, przedalpejskich
zaczęto wydłużać i zamykać poligonalnie; dzięki zasklepieniu
i wprowadzeniu got. szkieletu „baldachimowego" upodobniły
się one do ówczesnych oratoriów relikwiowych typu
paryskiej Ste Chapelle (m.in. chóry w Würzburgu, Fryburgu
S z w a j c , Kolonii, Ratyzbonie, Jihlavie, Toledo, Palma de
Mallorca, Coventry, Winchelsea), nawa natomiast nadal
surowa, monotonna i mroczna stanowiła istotny kontrast
z bogatym i prześwietlonym chórem. Rozdzielenie funkcjonalne
i optyczne „sacrum" (prezbiterium) od „profanum"
(nawy wiernych) akcentowała nadto wysoka przegroda —js
l e k t o r i um (zwł. w kościołach niem., niderl., ang. i irlandzkich),
służąca jednocześnie za ambonę (w XV w. usytuowana
na środku nawy - np. w Lozannie), przed którą stał ołtarz
główny kościoła wiernych.

2 . F r a n c i s z k a n i e k o n w e n t u a l n i - Dalsze zmiany
dokonały się w XIV-XV w.; konwenty udostępniły kościoły
(nadal pozbawione praw p a r . ) dla ludzi z miasta i okolicy;
kompleksy zabudowy klasztornej wchłonięte przez organizmy
miejskie stawały się nawet bastionami obrony (Hagenau)
lub miejscami handlu (Bolonia, Kolonia); bywały
także miejscem stałego pobytu fundatora lub dobroczyńców,
dla których wznoszono specjalne rezydencje (od XIII w.
w Pradze, nast. we Florencji, Kónigsfelden, Toledo, La
Cordelle), bądź obszerne hospicja (Dubrownik, Londyn,
Burgos), co doprowadziło do rozbudowy całego kompleksu
klasztornego (Asyż, Padwa, Burgos); kaplice prywatne
wznoszono nawet w obrębie „claustrum" (Florencja, Ratyzbona,
Wiedeń, T o l e d o ) , a krużganki zamieniono w n e k r o p o l e
osób świeckich. Konwentualni, zgodnie z —* devotio moderna,
preferującą indywidualną pobożność, zapełnili swe kościoły prywatnymi ołtarzami, wydzielając miejsca do adoracji,
modlitw, pochówków, —> komemoracji.

Ten nowy prog
r am (ograniczony do korpusu nawowego) bywał wprowadzany
w zastaną architekturę wnętrza, ale niekiedy decydował
o nowej organizacji przestrzeni (S. Croce we Florencji,
S. Maria in Aracoeli w Rzymie, plany XVI-wiecznych kościołów
w Londynie i Monachium); w nowo powstałych kościołach
pojawiły się obszerne krypty (Lubeka, Londyn, Yarmouth,
Korona) bądź liczne aneksy - kaplice grobowe fundatorów
(Tuluza, Szécsény, Bratysława, Enns), oratoria osób
prywatnych, bractw rei. i cechów (Wenecja, Rzym, Lyon,
Bordeaux) oraz kaplice szczególnego kultu (np. Bożego
Ciata w Kolonii, Ratyzbonie, Levočy). Funkcje wielkich
o r a t o r i ów pełniły niekiedy boczne nawy doprowadzając do
powstania specyficznych układów przestrzennych, tzw.
niesymetrycznych kościołów 2-nawowych (Niemcy, Szwecja,
Anglia, Francja). Ogólny wygląd kościołów stopniowo ulegał
istotnym przemianom dokonywającym się pod presją fundatorów,
którzy obecnie finansowali je w całości, przeznaczając
na miejsca swego pochówku (Tuluza, Enns, Bratysława)
czy rodowej komemoracji (kościół św. Franciszka w Pradze,
Kónigsfelden) oraz traktując jako pomniki upamiętniające
ich polit, lub militarne zwycięstwa (chór S. Lorenzo w Neapolu,
Toledo).

W tym klimacie duchowym budowle straciły
cechy stylu zak. i upodobniły się do pobliskich świątyń
miejskich XIV w. (Akwizgran, Wiedeń, Londyn, Coventry,
Cáceres); w XV w. stały się identyczne z sąsiednimi farami
(Szczecin, Frankfurt n. Odrą, Chociebuż, Graz, Koszyce,
Lichfield, Segowia, Barcelona), często mających znamiona
kreacji król. (Neapol, Toledo, P o r t o ) ; załamały się także
zak. rygory budowlane, gdyż nowo powstające świątynie
zaczęto zasklepiać, zdobić freskami (Florencja, Siena, Arezzo,
Kolonia, Wiedeń) i stawiać monumentalne dzwonnice
przed fasadami (Florencja, Wenecja, Dubrownik) lub na kalenicy
dachu (Anglia i I r l a n d i a ) .

Mimo wewnątrzzak. reakcji (wizja brata Bartłomieja
Rinonicho), powodującej powrót wczesnego etosu architektury
f. w in. rodzinach I zak., konwentualni nadal zdawali
się na fundatorów i ich budowniczych. Wśród ich renesansowych
i barokowych świątyń i klasztorów można odnotować
koncepcje architektoniczne właściwe dla danego
artyst. środowiska, np. wielkie bazyliki (Namur, Graz),
hale (Düsseldorf, Cholula w Meksyku) i założenia centr.
(Ingolstadt, Schwäbisch Gmünd, Zistersdorf). Najczęstsze
są budowle 1-nawowe z t r a n s e p t em i rzędami kaplic, trawestujące
schemat jez. kościoła II Gesù w Rzymie (np.
S. Francesco a Ripa w Rzymie, S. Chiara w Neapolu, Santiago
de Compostela); spotyka się wspaniałe fasady z wysokimi
wieżami (Marienthal, Wiedeń, Graz), bogate wnętrza
pokryte polichromią i stiukami (Brühl, Ingolstadt, Schwäbisch
Gmünd, Graz, S. Antonio dos Olivais k. Lizbony,
Kłodzko); obok nich powstawały kościoły gotycyzujące
(Arnberg, P a d e r b o r n , Budburdyk, Linz), wznoszone głównie
staraniem samych konwentów, ale zarówno kościoły proste,
jak i niekiedy realizowane długie, pseudogot. chóry konwentualne
nie zmieniają faktu, iż a r c h i t e k t u r a f. konwentualnych
straciła całkowicie cechy zak. stylu. Poszerzony program
funkcjonalny (wynikający z aktualnych rei. potrzeb
grup spol. obsługiwanych przez dane konwenty) przytłumiał
konwentualne funkcje ich świątyń; coraz częściej pełniły one
rolę miejsc odpustowych związanych z kultem Matki Bożej,
pasji Chrystusa i świętych franciszkańskich (Monti Berici k.
Vicenzy, Alwernia, Marienthal, Frauenberg k. Fuldy,
Oberberg k. E i s e n s t a d t ) ; pojawiły się przy nich liczne kaplice
- sanktuaria obrazów słynących łaskami, oratoria różnych
bractw i rei. stowarzyszeń. Augmenta kultowe skomplikowały
jeszcze bardziej program użytkowy ich świątyń, gdyż w okresie
renesansu i baroku były one nadal miejscami masowego
pochówku osób świeckich, co decydowało o obecności ogromnych
krypt pochówkowych oraz kaplic komemoracji.

Ponieważ
f. konwentualni stali się propagatorami kultu —* drogi
krzyżowej i —» narodzenia Jezusa Chrystusa, przed ich kościołami
znajdują się dziedzińce ze stacjami męki Pańskiej
(S. Antonio dos Olivais), wolno stojące kaplice Groty Betlejemskiej
bądź domki —> loretańskie (Kadaň w Czechach).
Poszerzony program funkcjonalny zadecydował także o oryginalnym
charakterze latynoamer. świątyń franciszkańskich
(np. Acatepec, Flaxcalancingo, S. Cruz na placu Trzech
Kultur w Meksyku, Quito w Ekwadorze, S. Francesco w Hawanie
na Kubie, S. Francesco w La Paz w Boliwii, S. Francisco
da Penitencia w Sao Salvador da Bahia w Brazylii),
gdyż ich stacje mis. na tych terenach były nie tylko pierwszymi
placówkami chrześcijaństwa, ale także miejscami
specyficznej religijności ludów Ameryki (doloryzm, kult
śmierci i przedmiotów).

W XIX i XX w. f. konwentualni poświęcający się duszpasterstwu
par. starają się pełnić je w wystylizowanych, historyzujących
kościołach „franciszkańskich" (kościół przy
Ulrichstrasse w Kolonii, S. Francesco w Los Angeles); aktualnie
wznoszą kościoły par. wg kosmopolitycznego wzorca
(kościoły - przy Rue Marie Rose w Paryżu, w Paryżu-Orsay,
Uniwersytetu Katolickiego w Waszyngtonie, S. Bonaventura
w Rzymie), także w J a p o n i i , Chinach i Indiach.

Należy wymienić wspaniałe budowle, które t r u d n o zaliczyć
do realizacji zak., a mianowicie główny kościół zgromadzenia
- bazylikę S. Francesco w Asyżu, wzniesioną 1228-53 nad
g r o b em św. Franciszka (pomyślaną jako pap. kaplica relikwiowa
powtarzająca wzór wczesnochrześc. kościoła-mauzoleum),
oraz kościół S. Antonio w Padwie (1237-1307 i ok.
1424) powstały z inicjatywy patrycjatu Republiki Weneckiej
j a k o świątynia głównego patrona miasta. Kościoły wzniesione
nad Sw. G r o b em w Jerozolimie, nad Grotą Betlejemską
i na Górze Synaj, mimo iż stoją w obrębie franciszkańskich
klasztorów, są typowymi ogólnochrześc. świątyniami pątniczymi.

W P o l s c e - zakon w średniowieczu był pod szczególną
opieką panujących, w czasach nowoż. także magnatów
i szlachty, co zaważyło na lokalizacji jego kościołów i klasztorów;
w XIII w. sytuowano je w obrębie grodów książęcych
(Zawichost, Skata) bądź w miastach obok zamków
książąt i królów (Wrocław, Głogów, Krosno Odrzańskie,
Żagań, Pyzdry, Nowy Sącz, Sanok), a od XVII w. również
w sąsiedztwie rezydencji feudałów (Giełwany, Swisłocz,
Smardzewice). Wiele średniow. świątyń jest dziełem architektów
książęcych (Wrocław, Kraków, Zawichost, Gniezno,
Kalisz, Nowy Sącz, halowy kościół św. Jakuba we Wrocławiu
z długim chórem podwyższonym obszerną kryptą grobu
fundatora i krak. Św. Krzyża wzniesiony w 3. i 4. ćwierci
XIII w. na niespotykanym u konwentualnych planie gr.
krzyża).

F. polscy, należący w średniowieczu do prowincji
czes.. powielali czes. wzorzec kościoła 1-nawowego z wydłużonym
sklepionym prezbiterium, początkowo zamkniętym
prosto (Zawichost, Kalisz, Opole, Lwówek SI., Nowy Korczyn),
a nast. poligonalnie (Namysłów, Brzeg, Nowy Sącz,
Pyzdry), kontynuowany w XIV-XV w. (Wodzisław, Radziejów,
Chęciny, Krosno) i w czasach nowoż. (Śrem, Piotrków
Trybunalski, Bełchatów, Smardzewice, Warka, Gródek Jagielloński,
Stryj, Przemyśl, Zamość, Szczebrzeszyn, G r o d n o ,
Drohiczyn).

Na terenie pn. Polski pojawił się w p o ł . XIII w.
wariant saski kościoła salowego (Inowrocław, Toruń I - 1.
poł. XIII w., Gniezno); przynależność wielu konwentów
śląskich i prus. do prow, saskiej zadecydowała o recepcji
wzorów architektonicznych typowych dla środowisk niem.,
czyli kościołów 2-nawowych o niesymetrycznym układzie
(Toruń II - po 1276, Braniewo, Głogów, Brzeg, Lwówek),
pseudobazylik (Chełmno) oraz w XIV-XV w. monumentalnych
hal (Toruń III - poł. XIII w., Kalisz, Gdańsk).

Podobnie jak w in. krajach f. konwentualni wprowadzili
do swych kościołów lektoria (Zawichost, Kalisz), krypty
pochówkowe (Opole, Nowe), kaplice pochówku fundatorów (Opole) oraz kaplice szczególnego kultu (Nowy Sącz),
bractw rei., cechów i nacji (Kraków). W okresie renesansu
i baroku ich świątynie również straciły cechy architektury
zak.; na tle przeważających skromnych kościołów 1-nawowych
wyróżniają się okazałe świątynie konwentu pozn.,
grabowskiego i warsz., zawdzięczające swój kształt i wystrój
hojności i gustom fundatorów. Wiele kościołów w czasach
nowoż. pełniło rolę ośrodków odpustowych (Kalwaria
Pacławska, Łagiewniki, Biłgoraj-Puszcza Solska, Smardzewice)
ze słynącymi łaskami obrazami, figurami i relikwiami
(Kalisz, Gniezno, Poznań, Lublin - obecny kościół Salezjanów,
Przemyśl, Sanok, Halicz, Olszany). Polscy f. konwentualni
także propagowali nabożeństwo do męki Pańskiej,
tajemnic zwiastowania NMP (domki loretańskie w Głogówku,
Drohiczynie, Olkienikach) i narodzin Jezusa Chrystusa (żłóbki
w Krakowie, Kownie, Pińsku). Cechą charakterystyczną
klasztorów kresowych (Merecz, Bar, Komargród nad Rusawą)
było ich ufortyfikowanie.

Współcześnie świątynie f. konwentualnych pełnią funkcję
duszpasterstwa par., określającą ich architekturę (np. kościół
św. Antoniego w Gdyni). Do wyjątków należy wielki
kompleks klasztorny w Niepokalanowie, będący ośrodkiem
ewangelizacji i szkolenia misjonarzy.

3. O b s e r w a n c i - W ogólnych założeniach wzorowali
się na nakazach budowlanych f. konwentualnych, lecz surowiej
traktowali wskazania zakonodawcy; w ich ustawodawstwie
brak konkretnych norm budowlanych, ale licznie pojawiały
się zakazy (np. wznoszenia wież lub bogatszego
wystroju architektonicznego i malarskiego) wynikające
głównie z idei ubóstwa; konstytucje gen. z XV w. nakazywały
upodabnianie świątyń do zabudowy plebsu. Naczelną zasadą
obserwantów było sytuowanie klasztorów na przedmieściach,
jednakże, niezależnie od przejmowania klasztorów od f.
konwentualnych, naśladowali ich przykład i sami instalowali
się w miastach.

Dowody wyraźnego łamania postanowień
zak. wystąpiły u obserwantów prow, włoskich (Werona,
Bolonia, Rawenna, Padwa, Syrakuzy), austr. (Graz, Wiener-
Neustadt), czes. (Ołomuniec, Bechyně, Jindřichův,
Hradec), oraz saskiej na Śląsku (Jawor, Wrocław) i w Prusach
(Barczew, Królewiec); od pocz. XVI w. lokowanie
klasztorów w murach miast staje się mniej rygorystyczne,
zapewne ze względów bezpieczeństwa. Obserwanci nie zachowali
autonomii swego budownictwa i wykorzystując
wzorce wracające do XlII-wiecznego modelu świątyni franciszkańskiej
(w lokalizacji i planie), traktowali je j a k o ogólne
konwencje każdorazowo podlegające daleko idącym zmianom.

Architektura ich upodobniła się do miejscowego budownictwa
i nie wyróżniając się niczym szczególnym uzyskiwała
co najwyżej zabarwienie lokalne, właściwe dla poszczególnych
regionów; zjawisko to było typowe, zwł. dla prowincji
austro-węg. (Szeged), czes. (Bechyně, Kadaň) i saskiej
(Wrocław, Jawor), natomiast obserwanci prow, włoskich
kontynuowali model toskańskiej świątyni franciszkańskiej
krytej stropem, z przestrzenną nawą poprzedzoną od wsch.
rozłożystym transeptem z krótkim, kwadratowym chórem
i kaplicami przytranseptowymi (Siena, Piza, Arezzo, Viterbo,
Werona, Bolonia, Padwa, Narni, Montone); jej
cechą charakterystyczną było wyraźne oddzielenie części
chórowej (przesklepionej), zdobionej motywami maryjnymi,
od części nawowej ze scenami pasyjnymi. Podobnie
w Austrii, Czechach, na Morawach i Węgrzech obserwanci
posługiwali się miejscowym schematem świątyni franciszkańskiej
(Graz, Wiener-Neustadt, Ołomuniec, Jemnice, Koszyce),
a na pn. obszarach ich prow, saskiej powstały wielkie
kościoły halowe (Rostock, Pasewalck, Neubrandenburg),
nawiązujące do tamtejszej architektury f. konwentualnych.

Od pocz. XVI w. zauważa się u obserwantów stopniowy
proces różnicowania przestrzennych układów kościoła antycypujący
niejako model świątyni kontrreformacyjnej; porzucanie
wydłużonej, kubicznej, płasko przykrytej nawy na
korzyść układu 3-nawowego i przesklepionego oraz zarzucania
ścisłej 2-członowości (chór i nawa) kościoła (np.
Brescia, Crema, S. Angelo w Mediolanie). Po Soborze
Tryd., zwł. w XVII-XVIII w., przebudowano wiele kościołów
wł., m.in. w Umbrii (Città della Pieve, Perugia, Bevagna,
Orvieto, Amelia, Città di Castello). Niekiedy interwencje
były minimalne, podyktowane nowymi wymogami
liturg., częściej jednak pierwotny plan kościoła zmieniał
się w sklepioną przestrzeń sali z kaplicami bocznymi, otwartymi
do nawy i bogatym, barokowym wystrojem (Ingolstadt);
także w XVIII w. nawiązywano chętniej do jez. rozwiązań
doby kontrreformacji niż do aktualnych przykładów późnobarokowych
(Orvieto, Amelia).

Również klasztory obserwanckie były znacznie mniejsze
od budowli f. konwentualnych, gdyż ich skala normowana
przepisami zak. odpowiadała liczebności klasztoru; wznoszono
j e na wzór średniow. klasztorów j a k o regularne 3-skrzydłowe
budowle (skupione wokół wewn. kwadratowego wirydarza
z obiegającym krużgankiem) przylegające od pn.
(lub pd.) do bryły kościoła. Niekiedy, zwł. we Włoszech,
klasztory bywały 2-członowe z podwójnym wirydarzem
i labiryntem krużganków; zdarzały się również założenia nieregularne,
określone możliwościami i planem działki lub
inaczej usytuowane, np. na wsch. od kościoła (Kraków), co
świadczy o pewnej dowolności komponowania budowli
i nietrzymaniu się sztywnych schematów. Program funkcjonalny
klasztoru obserwantów podobny byt do programu f.
konwentualnych, chociaż dawny, rygorystyczny uktad kolejności
nie był już przestrzegany; zasadniczo w skrzydle wsch.
mieściły się na parterze m.in. zakrystie, furta z rozmównicą,
biblioteka, na piętrze cele zak. w 2 rzędach (później we
wszystkich skrzydłach wokół wirydarza). W skrzydle pn.
lub pd. mieścił się obszerny refektarz połączony z kuchnią
i zapleczem; obok powstawały in., dodatkowe pomieszczenia;
w skrzydle zach. była druga furta (tzw. jałmużnica), przylegająca
do kuchni, oraz cele dla dobrodziejów. W skład zabudowań
klasztornych wchodziły też budynki gosp. i oficyny.

W P o l s c e - obserwanci (zw. bernardynami) nie przejmowali
od f. konwentualnych ich klasztorów, lecz nabywali
wyłącznie nowe fundacje. Prawie wszystkie ich klasztory
zostały zlokalizowane wg jednego schematu, zgodnego
z przepisami zak. - poza miastem, ale w pobliżu głównych
b r am miejskich. Lokalizacja taka stwarzała niebezpieczeństwo
zagrożenia z zewnątrz, stąd niektóre z zachowanych do
dziś klasztorów posiadają relikty własnych średniow. fortyfikacji
(Tarnów, Przeworsk, Radom). W pierwszym okresie
(do 1500) dominowało budownictwo drewniane j a k o typowe
dla Polski, gdyż wg wizytatorów gen. wzniesienie w tym
kraju klasztoru murowanego byłoby oznaką bogactwa.

Te
pierwsze klasztory bywały określane przez zakonników j a k o
małe, ciasne i ciemne, chociaż niektóre z nich od początku
wznoszono jako obszerniejsze i trwałe (Bydgoszcz, Kalisz,
Radom, Połock, Kowno); także kościoły klasztorne z belek
drewnianych lub konstrukcji szkieletowej (wypełnionej kamieniem
lub cegłą) były dość obszerne. W ustawodawstwie
bernardynów brak jest postulatów normujących ich archit
e k t u r ę , jednakże już przed 1500 pojawiły się na ziemiach
pol. murowane kościoły i klasztory; niektóre z nich (budowane
2-etapowo) uzyskały jedynie murowane prezbiteria
(Warszawa, Radom, Kobylin, Wilno), natomiast w całości
wzniesiono zespoły w Krakowie (1453-1500), Przeworsku
(przed 1465), Kole (1466 - ok. 1482), Tarnowie (1468),
Lublinie (1470-98), Warcie (po 1479-90). Od pocz. XVI w.
bernardyni odchodzą od surowych zasad budownictwa i bardziej
uzależniają się od gustów fundatorów. Ta kolejna,
wielka fala realizacji murowanych kościołów, nastąpiła
w latach 90-tych XV w. i trwała do ok. 1550; powstały wówczas
wielkie zespoły kościelno-klasztorne, m.in. w Wilnie
(po 1500-20), Kownie (od 1504), Warszawie (1510-22), Skępem (1508-10), Kazimierzu Biskupim (1514-22), Bydgoszczy
(po 1545).

Większość późnogot. kościołów (wyłączając
halowe w Przeworsku, Wilnie, Kownie, Lublinie i zapewne
2-nawowy w Warszawie) prezentowała konserwatywny typ
świątyni z jedną 3- lub 4-przęslową nawą i węższym, zwykle
2-przęslowym, wydłużonym prezbiterium, zamkniętym
poligonalnie, nawiązując w ten sposób do planistycznego
wzorca kościołów franciszkańskich z XIII w.; znamienne
jest, że układy te wraz z późnogot. formami stosowali bernardyni
jeszcze u schyłku XVI w. w klasztorach wznoszonych
pod wpływem kontrreformacji (Łowicz ok. 1508-1603, Przasnysz
1586-88). W stosunku do budowli f. konwentualnych
kościoły bernardynów były mniejsze; czasami powiększano
ich chóry ze względu na większą liczbę zakonników (Kobylin,
Warta, Skępe); nawy i chóry były wyraźnie rozdzielone
i funkcjonalnie niezależne od siebie; ich architektura byla
dość bogata z okazałymi szczytami i sklepieniami (Kazimierz
Biskupi, Przeworsk, R a d o m ) , portalami i polichromią (Skępe,
Warta). Kościoły w Warszawie, Radomiu, Wilnie, Kow'-
nie, Przeworsku, Krakowie i Tarnowie miały p o n a d t o (wbrew
przepisom zak.) wieże przy k o ś c , wtopione między chór
i skrzydło klasztoru. Również klasztory posiadały wnętrza
z wyjątkowo bogatymi sklepieniami gwiaździstymi (Kazimierz
Biskupi) i kryształowymi (Wilno, Warszawa).

W epoce
nowoż. kościoły bernardynów upodobniły się prawie całkowicie
do ogólnopol. budownictwa barokowego. Wiele dawnych
świątyń uległo przebudowie, m.in. kościół w Lublinie
(1603-07), przekształcony z hali na bazylikę, czy w Warszawie
(1660-67), odbudowany j a k o ścienno-filarowy w odmianie
zarówno kaplicowej, jak i wnękowej. Podobny system
(w odmianie kaplicowej) zastosowano w Poznaniu (1658-68);
j a k o bazylikowy wzniesiony został kościół we Lwowie
(1600-17), wzorowany podobnie j a k kościół lubel. na kolegiacie
zamojskiej, a nast. w Grodnie, Drui, Leżajsku, Dubnic.
Sokalu. W architekturze bernardynów wyróżnia się
także kilka kościołów z kopułami o centr, planach krzyżowych,
będących mauzoleami rodowymi fundatorów (Rzeszów
1624-29, Sieraków 1627-39, Czerniaków 1689-93); przy in.
zaś powstawały kaplice grobowe (np. w Warcie). Niektóre
kościoły pełniły rolę ośrodków szczególnych, związanych
m.in. z kultem obrazów słynących łaskami.

Już od XVI w.
zaczęły pojawiać się przed nimi wielkie place odpustowe;
wytworzył się też nowy model zespołu kościelno-klasztornego
z kompleksem niezbędnych budowli, nieustannie rozbudowywanych
i przekształcanych (Złoczew, Skępe, Stoczek
Warmiński, Świecie, Koźmin, Kalwaria Zebrzydowska).
Pierwsze klasztory przejęły średniow. układ z kwadratowym
wirydarzem, natomiast nowożytne - typ pałacowy
o genezie jez., np. klasztor w Kalwarii Zebrzydowskiej,
wzniesiony (1603-09) przez J.M. Bernardoniego na rzucie
prostokąta z wewn. dziedzińcem i 4 pawilonami dostawionymi
do naroży, nawiązuje do modelowego pałacu wł.
(tzw. wariant Poggio-Reale w traktacie S. Serlia). Pałacowy
typ klasztoru stosowano (oprócz średniow.) także później
w większych konwentach bernardyńskich (np. w Leżajsku).

4. R e f o r m a c i - Niewielka skala zespołów kościelno-
-klasztornych, surowość i prostota architektury, tradycyjne
stosowanie wydłużonego 1-przestrzennego planu, wybór
płaskich, linearnych form i tendencyjne rugowanie dekoracji
plastycznych sprawiły, że architektura reformatów nie
byla tak efektowna jak budownictwo Braci Mniejszych
Regularnej Obserwancji, zw. potocznie obserwantami,
i f. konwentualnych, na co wpłynęło ustawodawstwo zak.,
będące wynikiem surowszej niż u obserwantów interpretacji
ślubu ubóstwa. Pierwsze klasztory przejmowali od obserwantów,
preferując ubogie i położone z dala od osiedli miejskich
o charakterze pustelni, ustroni czy domów rekolekcyjnych
(np. Fonte Colombo). Już 1532 pap. Klemens VII polecił,
aby w każdej prow, obserwanckiej oddano reformatom przynajmniej
3 klasztory do dyspozycji; później, gdy się rozpowszechnili
i utworzyli własną organizację (kustodie i prowincj
e ) , przejmowali większe klasztory (ustawodawstwo reformatów
nakazywało w takich przypadkach sprzedaż wszystkich
drogocennych sprzętów z kościoła i klasztoru). Dopiero
od pocz. XVII w. budowano własne obiekty (mimo sporadycznego
przejmowania klasztorów obserwanckich, np.
Mediolan 1650, Brescia 1669). Inicjatywa nowej fundacji
wychodziła zwykle z zewnątrz, przestrzegano jednak, by
jej lokalizacja byla z dala od większych skupisk ludzkich
i rokowała użyteczność pracy zakonników, np. by znajdowała
się obok miejsc kultowych (Baccanello, Dongo, Góra św.
Anny, Pakość).

Ustawodawstwo reformackie nie zawierało
szczegółowych wymagań architektonicznych; wyraźny zakaz
dotyczył budowy chóru muz. (nie zawsze przestrzegany)
i dzwonnicy; n a d t o k ł a d ł o ono nacisk na ubóstwo i prostotę,
cechujące pierwotnego ducha franciszkańskiego.
Konstytucje gen. z 1582 i 1642 zakazują przełożonym
samowolnego 'wprowadzania zmian zarówno do struktury
budynków już istniejących, jak i do nowo wznoszonych;
nad realizacją prac budowlanych mają czuwać 2 zakonnicy
(inspektorzy fabryki), wybierani na każdej kapitule. Przy
nowych fundacjach winien być sporządzony model klasztoru,
a jego budowa może nastąpić po uzyskaniu aprobaty defin
i t o r i um prowincji. Bardziej szczegółowe normy i przepisy
budowlane zauważa się w ustawodawstwie partyk. niektórych
prow., np. polskich. Pierwsze zespoły kościelno-klasztorne
reformatów powstały w prow, włoskich (Lombardia), ale
typ wytworzony we Włoszech miał w in. krajach znaczenie
podrzędne; kościoły były względnie jednakowe w obrębie
prow, zakonnej, ale ich jednolitość wynikała raczej z tradycji
lokalnej niż z ponadregionalnego modelu.

Jako obowiązujący
typ świątyni reformaci przyjęli budowlę 1-nawową
z węższym i wydłużonym prezbiterium zamkniętym prostą
ścianą i przedzielonym w połowie ołtarzem głównym, za
którym znajdował się chór zak.; zamknięcia półkoliste lub
wieloboczne należały do rzadkości; dla prow, lombardzkich
charakterystyczny jest rząd 4 kaplic usytuowanych wzdłuż
pn. ściany nawy (Azzio 1608-22, Ameno 1619-25). Identyczne
kaplice znajdują się w poobserwanckim kościele reformackim
w Caravaggio; dostawianie w miejsce kaplic nawy
bocznej wystąpiło w Baccanello. Sklepienia, zgodnie z wymogami
architektury nowoż., były kolebkowe z lunetami
bądź krzyżowokolebkowe (zwł. w prezbiterium i kaplicach,
niekiedy w pomieszczeniach klasztornych na parterze).
W kościołach wł. nad nawą występował zwykle płaski strop.
Zasada ewangelicznego ubóstwa wyrażała się w redukcji
dekoracji architektonicznej; kościoły były otynkowane,
pozbawione ozdób, wewnątrz z wyraźnym podziałem na
przęsła i prostym gzymsem na wysokości stropu lub sklepienia.
W kościołach lombardzkich elewację główną akcentował
niewielki portyk kolumnowy, przekryty stropem.

Przepisy
zak. postulowały umiarkowanie w wyposażaniu świątyń,
ograniczenia dotyczyły zwł. dzwonów, organów i liturg.
paramentów. Ołtarze (wg konstytucji gen. z 1642) winny być
z drewna orzechowego (w prow, polskich zezwolono na
drewno dębowe); ich wykonawcami byli zwykle artyści
zak., co sprzyjało pewnej jednolitości wystroju. W ołtarzu
głównym umieszczano w polu środk. krucyfiks, po bokach
postacie MB Bolesnej, św. Jana Apostoła i świętych franciszkańskich.
Także konstytucje gen. nie dają dokładniejszych
wskazówek co do architektury klasztoru, odnosząc doń
t e same ogólne zasady, które dotyczą kościoła. Konkretniej
precyzują je normy partyk. niektórych prowincji.

Typowy
klasztor reformacki to tradycyjny czworobok, zał. wokół
wewn. wirydarza z obiegającym krużgankiem (w prow, włoskich
otwartym) i przylegający do kościoła jako jego 4
skrzydło; zdarzało się też usytuowanie klasztoru na osi kościoła
(Baccanello, Codogno); klasztory większe mogły posiadać
2 wewn. wirydarze. Zwykle były to budynki 1-piętrowe,
podpiwniczone; pomieszczenia na parterze (użytkowe i reprezentacyjne) były w większości przesklepione, piętro
z rzędem cel po obu stronach korytarza przekryte drewnianym
stropem, a tylko korytarz sklepiony kolebkowo. Elewacja
klasztoru była surowa i gładka, rozczłonkowana jedynie
otworami okiennymi i gzymsem koronującym.

W skład
zabudowań klasztornych wchodziły otoczone m u r em budynki
gosp. i ogród. Swoistą cechą reformatów były kapliczki drogi
krzyżowej, sytuowane w murze placu przykośc. (Codogno,
Azzio; od XVIII w. w prow, polskich) lub wzdłuż drogi
prowadzącej do klasztoru (w prow, włoskich), stając się
nast. integralnym elementem każdego reformackiego założenia.
W P o l s c e - reformaci nie przejmowali klasztorów
bernardyńskich, zmuszeni do budowania własnych, wypracowali
indywidualny styl budownictwa zak., jednak zasady
przyjęte przez nich miały już długą tradycję we franciszkańskich
realizacjach.

We wszystkich obiektach powtarzano konsekwentnie
jeden zasadniczy wzór. Ogólnikowe wytyczne
dla budownictwa reformatów pol. zawiera 43. punkt uchwal
kapituły w Zakliczynie (1623) oraz statuty z kapituł w Wieliczce
(1629) i Krakowie (1638); późniejsze - z 1663 prowincji
wlkp. i 1687 młp. - precyzowały, aby każdy projekt był zatwierdzony
przez definitorium prowincjalne i realizowany
pod nadzorem zakonnika jako inspektora fabryki; ponadto
ustalały wymiary kościoła i pomieszczeń klasztornych. Pierwsze
budowle wznoszone z drewna i gliny nie zachowały się.
Prototypem dla obiektów murowanych (w prowincji młp.)
był kościół w Wieliczce (1624-26); we wczesnych realizacjach
ściany nawy były rozczłonkowywane wydatnymi, często zdwojonymi
pilastrami przyściennymi, a w polach między nimi
umieszczano arkadowe wnęki, przeznaczone na o ł t a r z e boczne
i konfesjonały, i zawsze przesklepione, najczęściej kolebką
z lunetami wzmacnianą gurtami, lub sklepienia krzyżowo-
kolebkowe (w prezbiterium). Bardziej indywidualnie
rozwiązano jedynie kościoły w Solcu n. Wisłą (1627-30)
z fundacji Krzysztofa Zbaraskiego i w Stopnicy (1638-47),
fundowany przez Krzysztofa Ossolińskiego.

Charakterystyczną
koncepcją przestrzenną było zastosowanie systemu ścienno-
filarowego, polegającego na przystawianiu do bocznych
ścian nawy wysokich arkad, przejmujących bezpośrednio
ciężar sklepienia; wnęki wykrojone przez arkady są albo
włączone przestrzennie w nawę, albo rzadziej dzięki swej
głębokości nabierają cech kaplicowych aneksów; w odmianie
pierwszej - wnękowej system ten zaczęto stosować już od
2. poł. XVII w. (Gliwice 1653-73, Kraków 1666-72, Sandomierz
1678-89), ale dopiero w XVIII w. stał się niemal
wyłącznym systemem w ich budownictwie (m.in. Kęty
1703-14, Jarosław 1710-16, Węgrów 1693-1715, Miedniewice
1731-48); w odmianie drugiej - kaplicowej najlepszym przykładem
jest kościół w Boćkach (1726-39), zrealizowany przez
brata Mateusza Osieckiego, który w dużym stopniu przyczynił
się do unifikacji architektury reformatów.

Typowa bezwieżowa
fasada (ustawodawstwo zalecało jedynie sygnaturkę)
była płaska, urozmaicona jedynie linearnymi akcentami
belkowań, płycin, ram i nisz. W fasadach kościołów prowincji
wlkp. zauważa się większą plastyczność i dekoracyjność,
będącą wynikiem indywidualnych cech ich twórców
(np. Jan Catenazi, Woźniki, 1710-13, Pompeo F e r r a r i , Osieczna,
1729-33). Statuty prowincji wlkp. (1663) określały
też, że 4-boczne zabudowania klasztorne z obiegającym korytarzem
winny ściśle przylegać do kościoła i być 2-kondygnacyjne.
Nieodzownym elementem reformackich klasztorów
była studnia, usytuowana w wirydarzu; in. swoistą cechą były
zamknięte place przykośc. (naprzeciw wejścia), obwiedzione
murem.

Większość murowanych zespołów reformackich pochodzi
z XVII i XVIII w. - okresu najintensywniejszego rozwoju
poszczególnych prowincji; ustalona liczba klasztorów przetrwała
niezmiennie przez nast. wieki. Nowe okoliczności
zmuszały do wprowadzenia pewnych zmian w programie budowlanym
(rozbudowy i przebudowy); zarzuceniu (przynajmniej
częściowemu) uległo także umiarkowanie w wystroju
i wyposażeniu kościołów, chociaż niejednokrotnie
postulaty takie dalej figurowały w zak. ustawodawstwie.

 

J. Puciata-Pawłowska. Poreformacki kościół św. Piotra i Pawła na Podgórzu pod Toruniem, w: Księga pamiątkowa 75-lecia Towarzystwa Naukowego w Toruniu, To 1952, 185-204; G.A. Gongol, Najnowsze odkrycia archiwalno-architektoniczne dotyczące warownego klasztoru w Leżajsku, STNKUL 7(1953-56) 42-46; M. Benko, Malo znane dzieło Antoniego Solari w Siennicy, w: Studia z historii budowy miast, Wwa 1955, V 209-218; J. Kowalczyk, Kościółpobernardyński w Lublinie i jego stanowisko w renesansowej architekturze Lubelszczyzny, KAU 2(1957) 127-145; T.S. Jaroszewski, Ze studiów nad klasycy styczną przebudową kościoła i klasztoru Bernardynów w Warszawie, KAU 3(1958) 179-195; B. Bieniewska. Kościół pobernardyński w Sierakowie - pierwsze dzieło Bonadury w Polsce. BHS 21(1959) 122-123; P. Bohdziewicz, Kościół i klasztor pobernardyński w Dubnie. BHS 21(1959) 398-400; M. Kurzątkowski, Pierwowzór graficzny szczytu kościoła pobernardyńskiego w Lublinie i pałacu w Gardzienicach. BHS 24(1962) 73-78; A. Fischinger, P. Krakowski, Kościół Bernardynów w Rzeszowie- mauzoleum Ligęzów. SRen 3(1963) 150-201; A. Miłobędzki, Zarys dziejów architektury w Polsce. Wwa 1963. 19783; S. Mossakowski. Architektura kościoła Bernardynów w Czerniakowie, KAU 11(1966) 125-165; J. Kubiak, Kościół i klasztor pobernardyński w Złoczewie, BHS 29(1967) 576-580; S. Walczy. Fortyfikacja konwentu reformatów w Bieczu i biecki zespół obronny miasto-klasztor, TKUA 4(1970) 217-228; J. Putkowska, Architektura zespołu klasztornego reformatów w Boćkach. KAU 16(1971) 39-53; Z. Stobiecka, Architektura zespołu kościelna-klasztornego na Karczówce w Kielcach, BHS 33(1971) 413-414; M. Topińska, Kościół Czerniakowski, Wwa 1977; J. Pasiecznik, Kościół i klasztor Reformatów w Krakowie, Kr 1978; A.M. Romanini. L'architettura degli ordini mendicanti. Nuove prospettive di interpretazione. Storia della città 9(1978) 5-11; A.J. Błachut, Architektura zespołów klasztornych reformatów małopolskich w XVII wieku, KAU 24(1979) 219-242; tenże. Budownictwo małopolskiej prowincji reformatów w XVII wieku w świetle ustawodawstwa zakonnego, KAU 24(1979) 123-140; tenże. L'edilizia dei Frati Minori Riformati nella Provincia della Małopolska (Piccola Polonia) nel secolo XVII, AFrH 72(1979) 465-499; M. Kałamajska-Saeed. Modelowy wystrój kościoła Reformatów w Boćkach, BHS 42(1980) 145-158; A. Miłobędzki, Architektura polska XVII wieku, Wwa 1980; A. Masconi, / conventi francescani del territorio cremonese. Storia, religione, arte, Bre 1981; Francesco d'Assisi, chiese e conventi. Catalogo della mostra dì Narni, Mi 1982; E. Marosi, Franziskanische Architektur in Ungaren. w: 800 Jahre Franz von Assisi. Franziskanische Kunst und Kultur des Mittelalters. Krems-Stein, Minoritenkirche 15 Mai - 17 Oktober 1982, W 1982, 461-470; P. Degni, Architettura francescana e riforma cattolica a Roma. Note per una ricerca, w; L'immagine di S. Francesco nella Controriforma. Catalogo della mostra, R 1983, 225-232; // Francescanesimo in Lombardia, storia ed arte. Mi 1983; A. Mosconi, S. Lorenzi, / conventi francescani del territorio bergamasco. Storia, religione, arte, Mi 1983; tenże, / conventi francescani del territorio comasco. Storia, religione, arte, Como 1983; D. Kaczmarzyk, Kościół św. Anny, Wwa 1984; W. Rudziński, Umowa z Antonim Solarim, KAU 29(1984) 355-363; A.J. Błachut, Realizzazioni architettoniche non note eseguite da Paolo Antonio Fontana per i Frati Minori Riformati della Małopolska, AFrH 78(1985) 226-234; M. Kutzner, Architektura kościołów i klasztorów franciszkanów obserwantów (tzw. bernardynów) w Polsce z lat 1453-1520, w: Zakony franciszkańskie w Polsce I 2, Kr (w druku).

Podobne prace

Do góry