Ocena brak

Formy i gatunki solowe w romantyzmie - Sonata. Wielkie formy solowe

Autor /Halszka Dodano /04.04.2013

W XIX wieku ilość komponowanych sonat w porównaniu z epokami baroku i klasycyzmu znacznie się zmniejszyła. Słabsze zainteresowanie formą sonaty było w tym czasie wynikiem preferowania innych rodzajów instrumentalnych — miniatur, koncertu oraz wielkich form o swobodnej budowie. Sonata w romantyzmie stała się tworem bardziej urozmaico­nym. Najogólniejsze założenia formalne (cykliczność, tematyzm) nie zmieniły się, kompozytorzy realizowali je jednak każdorazowo w sposób bardzo indywidualny. W konsekwencji swobodniejszego potraktowania formy sonaty mają różną liczbę i długość części. Charakterystyczna staje się też wieloodcinkowa budowa poszczególnych części, a w ślad za tym formotwórcze działanie harmoniki, tempa, dynamiki i zmian agogicznych. Niejednokrotnie wewnętrzne skontrastowanie części sonaty ma większe znaczenie niż kontrast zasadniczych części cyklu.

Wśród sonat romantycznych najliczniejszą grupę stanowią sonaty fortepianowe. Do najciekawszych należą: Sonata b-moll i Sonata h-moll Chopina, Sonata fis-moll Schumanna oraz Sonata h-moll Liszta, dedy­kowana Schumannowi. Obydwie czteroczęściowe sonaty Chopina znako­micie ukazują wpływ innych gatunków i form na sonatę: wprowadzenie marsza żałobnego w miejsce ogniwa powolnego oraz etiudowy charakter finału Sonaty b-moll, obecność scherza w obu sonatach, nokturnowość części I i III Sonaty h-moll, wreszcie w finale tejże — skrzyżowanie ronda z techniką wariacyjną. Oddziaływanie miniatury widoczne jest również w Sonacie fis-moll Schumanna, której części wykazują rozbicie na kilka mniejszych ogniw, a dodatkowo jeszcze w nazwach części pojawiają się określenia: introdukcja, aria i intermezzo. Sonatę h-moll

Liszta cechuje koncentracja materiału muzycznego, co oznacza, że ten sam materiał — przedstawiony na początku sonaty — stanowi podstawę całego utworu.

Sonata h-moll Liszta jest utworem jednoczęściowym, ale można w jego przebiegu wydzielić fazy zróżnicowane pod względem tempa i faktury fortepianowej. Jest to zatem przykład skrzyżowania formy allegra sonatowego z cyklem sonatowym. O wyrazowym znaczeniu kon­trastu fakturalnego świadczy też zastosowanie fugata w ostatniej fazie utworu. Skłonność do jednoczęściowej budowy w utworach Liszta (sonata, koncerty) łączy się z oddziaływaniem najbardziej reprezentatywnego gatunku w twórczości tego kompozytora — poematu symfonicznego.

W fortepianowych sonatach brillant Hummla i Webera, które odegrały bardzo ważną rolę w dziedzinie pedagogiki instrumentalnej, o ogól­nej koncepcji wyrazowej decydują popisowe figuracje i walory techniczne.

W romantyzmie komponowano też inne wielkie utwory solowe na fortepian, o różnorodnej budowie i różnym charakterze. Utwory te, z uwagi na swoje rozmiary i na zastosowany w nich typ brzmienia, nie mogą być zaliczane do salonowych miniatur. Ich budowa polega często na swobodnym operowaniu elementami form klasycznych: formy sona­towej, ronda i wariacji. Wspólną cechą większości takich utworów jest zastosowanie w nich dwóch lub więcej tematów. Typowe jest również rozpoczynanie ich wstępem i zamykanie rozbudowanym, dramatycznym w wyrazie zakończeniem. Do omawianego rodzaju należą rozbudowane cykle miniatur, obszerne w swych rozmiarach poematy taneczne na fortepian, np. Zaproszenie do tańca Webera, niektóre polonezy Chopina, Rapsodie węgierskie Brahmsa czy Etiudy symfoniczne Schumanna. Rap­sodię cechuje obecność kilku tematów i zbliżenie do formy sonatowej. W niektórych przypadkach rapsodia jest wiązanką szeregu melodii i w ten sposób zbliża się do fantazji. Mianem fantazji oznaczano zarówno wielkie utwory oparte na formie klasycznej (np. Fantazja f-moll Chopina), jak i utwory o zupełnie swobodnej budowie. Fantazja i rapsodia mogą wykorzystywać tematy ludowe, tematy zaczerpnięte z twórczości innych kompozytorów oraz tematy własne, oryginalne.

O ile miniatury fortepianowe wzbogacały materiał pianistyczny o bły­skotliwe efekty techniczne, niuanse dynamiczne, a przede wszystkim o skoncentrowanie określonego typu ekspresji w niedużej formie, o tyle sonaty fortepianowe oraz inne wielkie formy pisane na ten instrument były wyrazem odmiennej tendencji, polegającej na demonstrowaniu siły dynamicznej i fakturalnej fortepianu, która — zdaniem kompozytorów romantycznych — mogła konkurować z wielką orkiestrą.

Podobne prace

Do góry