Ocena brak

FIZJOLOGICZNE NASTĘPSTWA DŁUGOTRWAŁEGO POZOSTAWANIA W POZYCJI LEŻĄCEJ

Autor /makumba Dodano /22.05.2014

Od niepamiętnych czasów lekarze zalecają pozostawanie w łóżku w pozycji leżącej w leczeniu różnych schorzeń. Powoduje to bowiem zmniejszenie wydatku energii, rozluźnienie mięśni, ułatwia gojenie się ran i uszkodzeń układu ruchu itp. Począwszy jednak od lat czterdziestych XX wieku zwraca się uwagę na niekorzystne skutki kompletnego unieruchomienia podczas choroby ze względu na rozwijające się zmiany, takie jak np. zakrzepy żył głębokich, odleżyny, odwapnienie kości, zwiększenie podatności na infekcje bakteryjne itp. Z tego względu dąży się do skrócenia okresu pozostawania w pozycji leżącej do niezbędnego minimum, nawet po zabiegach chirurgicznych. Liczne badania dostarczyły dowodów na to, że nawet w organizmie zdrowego człowieka dłuższe pozostawanie w pozycji leżącej prowadzi do wielu zmian czynnościowych. Są one skutkiem bezczynności ruchowej (hipokinezji) i eliminacji działania siły ciężkości na układ mięśniowo-szkieletowy wzdłuż długiej osi ciała oraz zmniejszenia gradientu ciśnienia hydrostatycznego płynów ustrojowych pomiędzy kończynami dolnymi a górną połową ciała (hipograwia). Zainteresowanie zmianami fizjologicznymi zachodzącymi pod wpływem hipograwii i hipokinezji wzrosło bardzo znacznie od czasu pierwszych lotów kosmicznych w latach sześćdziesiątych. Okazało się bowiem, że unieruchomienie w pozycji leżącej może stanowić „ziemski model” warunków nieważkości panujących w kosmosie.

Układ krążenia. Natychmiast po przyjęciu pozycji leżącej około 400--900 ml krwi ulega przemieszczeniu z dolnej części ciała do centralnej części układu krążenia. Najwięcej krwi kierowane jest do płuc, gdzie wzrost przepływu sięga 20-30%, w mniejszym stopniu zwiększa się wypełnienie naczyń kończyn górnych i głowy. Zwiększenie dopływu krwi do serca zwiększa objętość wyrzutową i powoduje stymulację mechanoreceptorów sercowo-płucnych.

Receptory te wywierają stały wpływ odruchowo zwiększający aktywność nerwu błędnego, który zwalnia rytm serca, a także wpływ hamujący na aktywność nerwów współczulnych o działaniu naczynioskurczowym. Zwiększone pobudzenie tych receptorów przez zwiększoną objętość krwi po przyjęciu pozycji horyzontalnej prowadzi do niewielkiego zmniejszenia częstości skurczów serca oraz obwodowego oporu naczyniowego. Po 1-2 dobach pozostawania w pozycji horyzontalnej następuje jednak stopniowe zmniejszanie się objętości wyrzutowej i objętości minutowej serca na skutek redukcji objętości osocza (patrz niżej) oraz obniżenia zapotrzebowania tkanek na tlen. Ciśnienie tętnicze zwykle powraca do wartości wyjściowych, a częstość skurczów serca wykazuje tendencję do wzrostu. W czasie długotrwałego unieruchomienia (kilka tygodni) objętość serca i jego masa ulegają zmniejszeniu o kilka do kilkunastu procent. Objętość wyrzutowa zmniejsza się o 10-30%, dlatego - pomimo wzrostu częstości skurczów serca - objętość minutowa serca ulega redukcji. Często obserwuje się zmiany w elektrokardiogramie wskazujące na upośledzenie przewodzenia impulsów w sercu i zakłócenia repolaryzacji. Przyczyną tych zaburzeń mogą być zmiany metaboliczne w mięśniu sercowym, upośledzenie ukrwienia serca na skutek zmniejszenia objętości krwi i zmiany stężenia elektrolitów we lcrwi. W czasie długotrwałego pozostawania w pozycji leżącej odruch z baroreceptorów tętniczych ulega osłabieniu, czego skutkiem jest skłonność do zapaści (omdlenia) po przyjęciu pozycji pionowej, czyli upośledzenie tolerancji ortostatycznej (patrz niżej).

Gospodarka wodno-elektrolitowa. Pobudzenie receptorów lewego przedsionka w wyniku przemieszczenia krwi z kończyn dolnych do centralnej części układu krążenia wywiera hamujący wpływ na wydzielanie wazopresyny w podwzgórzu i reniny w nerkach oraz zwiększa wydzielanie przedsionkowego pepty-du natriuretycznego (ANP). W wyniku zmniejszonego wydzielania reniny zmniejsza się wytwarzanie angiotensyny II i aldosteronu. W następstwie tych zmian dochodzi do zwiększonego wytwarzania moczu (diurezy) i wzmożonego wydalania jonów sodu, potasu i wapnia. Zwiększeniu diurezy nie towarzyszy odczucie pragnienia, toteż utrata wody z organizmu nie jest kompensowana przez przyjmowanie odpowiedniej ilości płynów. Tak więc, już w czasie pierwszej doby pozostawania w pozycji leżącej dochodzi do zmniejszenia zasobów wody w organizmie, przede wszystkim w przestrzeni pozakomórkowej. Zahamowanie pragnienia, podobnie jak wymienione wyżej zmiany hormonalne, jest następstwem stymulacji receptorów lewego przedsionka serca.

Po upływie pierwszej doby pozostawania w pozycji leżącej wydzielanie reniny zwiększa się wyraźnie, natomiast sekrecja aldosteronu utrzymuję się nadal na niskim poziomie. Ilość wydalanego moczu powraca do normalnych wartości na ogół po 24 godzinach, w późniejszym okresie występują jednak epizody zwiększonej diurezy. Wydalanie jonów wapnia zwiększa się progresywnie, osiągając szczyt po około 2 tygodniach. Warto zwrócić uwagę na to, że zwiększone stężenie jonów wapnia i fosforanów w moczu w czasie unieruchomienia w łóżku sprzyja tworzeniu się kamieni nerkowych. Efekt ten potęguje wzrost stężenia w moczu szczawianów i kwasu moczowego, będący skutkiem zmniejszenia objętości osocza. Wydalanie jonów potasu utrzymuje się na podwyższonym poziomie w czasie długotrwałego unieruchomienia, co związane jest ze wzmożonym rozkładem białek ustrojowych.

W następstwie zwiększonej diurezy objętość osocza zmniejsza się. U ludzi długotrwale pozostających w pozycji leżącej zmniejszenie objętości osocza utrzymuje się przez cały czas, mimo powrotu diurezy do wartości prawidłowych. Po 24 godzinach pozostawania w łóżku zmniejszenie objętości osocza wynosi

5-10%, a po kilku tygodniach może sięgać 20%. W celu ograniczenia redukcji objętości osocza w czasie pozostawania w pozycji leżącej zalecane jest wypijanie dużej ilości płynów, pomimo braku pragnienia.

Liczba erytrocytów we krwi. W czasie unieruchomienia w pozycji leżącej liczba erytrocytów we krwi stopniowo się zmniejsza. Po upływie 60 dni osiąga ona stan równowagi na poziomie niższym od wyjściowego o około 10%. Przyczyną zmniejszania się liczby erytrocytów jest zahamowanie ich wytwarzania, przypuszczalnie na skutek zmniejszenia wydzielania erytropoetyny przez nerki. Jest to spowodowane zagęszczeniem krwi w wyniku zmniejszenia objętości osocza. Podczas długotrwałego pozostawania w pozycji leżącej do zmniejszenia wytwarzania erytrocytów przyczyniać się może ograniczenie spożycia pokarmów. Liczba erytrocytów we krwi obwodowej zmniejsza się też w wyniku ich zatrzymywania w śledzionie na skutek zwiększonego przepływu krwi przez ten narząd.

Po 4-7 dniach unieruchomienia pojawiają się zmiany w układzie krzepnięcia, przejawiające się zwiększeniem stężenia w osoczu fibrynogenu i skróceniem czasu krzepnięcia. Jednocześnie zwiększa się też zdolność rozpuszczania zakrzepu (zwiększa się aktywność fibrynolityczna osocza).

Układ oddechowy. Bezpośrednio po przyjęciu pozycji horyzontalnej objętość płuc ulega zmniejszeniu, wzrasta natomiast opór przepływu powietrza w drogach oddechowych, co spowodowane jest zwiększeniem objętości krwi przepływającej przez płuca i uniesieniem przepony. Przyczynia się do tego również zmniejszenie napięcia układu współczulnego przy jednoczesnej aktywacji układu przywspółczulnego w następstwie stymulacji mechanoreceptorów sercowo--płucnych. Korzystne znaczenie ma redukcja fizjologicznej przestrzeni martwej, wzrost stosunku przepływu krwi do wentylacji płuc i zwiększenie pojemności dyfuzyjnej płuc. Pojemność życiowa płuc i nasilona objętość wydechowa nie ulegają znaczącym zmianom. Przedłużenie czasu pozostawania w pozycji leżącej do kilku lub kilkunastu dni powoduje zwiększenie pojemności życiowej płuc i zmniejszanie się pojemności dyfuzyjnej płuc w porównaniu z wartościami przed unieruchomieniem, mierzonymi również w pozycji leżącej. Zaobserwowano też obniżanie się prężności tlenu we krwi tętniczej, które może być spowodowane zaleganiem krwi w płucach. Przedłużenie okresu pozostawania w łóżku prowadzi jednak stopniowo do normalizacji wymiany gazowej.

Podczas wysiłku wykonywanego po 20 dniach pozostawania w pozycji leżącej nie stwierdzono istotnych różnic w wentylacji płuc, natomiast wzorzec oddechowy był zmieniony: częstość oddechów była większa, a objętość oddechowa mniejsza. Maksymalna wentylacja zmniejsza się proporcjonalnie do obniżenia maksymalnego pobierania tlenu (patrz niżej). Stosunek wentylacji minutowej do pobierania tlenu podczas maksymalnego wysiłku nie ulega więc zmianie.

Masa i skład ciała. Często w okresie pozostawania w łóżku zmniejszone jest łaknienie i w konsekwencji masa ciała się zmniejsza. Przy zachowaniu jednak normalnego żywienia w czasie unieruchomienia całkowita masa ciała nie ulega zmianie, natomiast beztłuszczowa masa ciała zmniejsza się, a zwiększa się zawartość tłuszczu w organizmie. Zachowanie stałej całkowitej masy ciała, mimo zmniejszonego zapotrzebowania energetycznego, jest trudne do wytłumaczenia, zwłaszcza że przyswajanie składników energetycznych pokarmu się nie zmniejsza.

Mięśnie szkieletowe. Już po kilku dniach bezczynności ruchowej, niezależnie od pozycji ciała, dochodzi do zaniku mięśni, któremu towarzyszy wzmożone wydalanie azotu z moczem, będące wyrazem rozkładu białek. Stanowi to główną przyczynę zmniejszania się beztłuszczowej masy ciała. W czasie długotrwałego pozostawania w pozycji leżącej redukcji ulega przede wszystkim powierzchnia przekroju poprzecznego mięśni kończyn dolnych. Najwcześniej zmiany zanikowe występują w grupie mięśni zginaczy podeszwowych stopy, z czasem obejmują one wszystkie grupy mięśni kończyn dolnych i mięśnie podtrzymujące dolny odcinek kręgosłupa. Powierzchnia przekroju poprzecznego mięśni na poziomie połowy uda i powierzchnia przekroju zginaczy podeszwowych stopy obniża się

o 8-12% po 30 dniach unieruchomienia. W tym samym czasie nie występują jeszcze zmiany przekroju prostowników podeszwowych stopy. Po bardzo długim okresie unieruchomienia (119 dni) opisano zmniejszenie objętości mięśni dolnej części kręgosłupa o 9%, grupy prostowników kolana o 16%, zginaczy stopy o 21% i prostowników stopy o 30%.

W próbkach bioptycznych mięśni pobranych od ludzi po długotrwałym unieruchomieniu silniej zaznaczone było zmniejszenie powierzchni przekroju poprzecznego włókien wolnych (S) niż włókien szybkich (FF i FR). Wykazano też zmniejszenie w komórkach mięśniowych zawartości białek kurczliwych oraz ;liczby mitochondriów i zawartości w nich enzymów katalizujących procesy utleniania. W mikroskopie elektronowym obserwowano zaburzenia struktury włókienek kurczliwych, obrzęk komórek mięśniowych i uszkodzenie błon komórkowych. Wrażliwość mięśni unieruchomionych na insulinę ulega zmniejszeniu, co ogranicza ich zdolność do wychwytywania glukozy z krwi (patrz tolerancja węglowodanów).

Kości. Jak wspomniano poprzednio, już w pierwszej dobie pozostawania w pozycji leżącej wydalanie jonów wapnia z moczem zwiększa się jednocześnie ze wzrostem diurezy. Później jednak diureza zmniejsza się, natomiast wydalanie jonów wapnia z moczem, kałem i potem dalej się zwiększa, osiągając szczyt po około 2 tygodniach. Zwiększa się również stężenie w moczu fosforanów oraz aminokwasu - oksyproliny. Zmiany te są wynikiem procesów zachodzących w tkance kostnej, które określa się mianem atrofii kości. Obejmują one nie tylko nasilenie resorpcji kości w wyniku zmniejszenia ilości wapnia i fosforu w przestrzeni zewnątrzkomórkowej oraz zwiększonego wydzielania parathormonu, ale również zaburzenia formowania macierzy kolagenowej kości (osteoporoza), do których przyczynia się głównie niedostateczne obciążenie kości i zmniejszenie przepływu przez nie krwi. Pomiary gęstości tkanki kostnej wskazują na zmniejszanie się pod wpływem pozostawania w pozycji leżącej gęstości kości kończyn dolnych, przy braku zmian w kończynach górnych i niewielkim zwiększeniu zawartości wapnia w czaszce. Stwierdzono, że zmniejszenie gęstości kości po 6 miesiącach unieruchomienia w łóżku utrzymuje się jeszcze po 6 miesiącach powrotu do normalnej aktywności ruchowej. Wykonywanie ćwiczeń w łóżku w niewielkim tylko stopniu zmniejsza rozwój osteoporozy.

Układ odpornościowy. Pozostawanie w pozycji leżącej w czasie krótszym niż 8-10 dni nie wywiera wpływu na układ immunologiczny. W późniejszym okresie występują jednak zmiany wskazujące na możliwość upośledzenia funkcji tego układu. Opisano zmniejszenie bakteriobójczych właściwości skóry, zmniejszenie stężenia lizozymu w ślinie i stężenia properdyny w osoczu oraz upośledzenie zdolności fagocytamej granulocytów obojętnochłonnych.

Tolerancja ortostatyczna. Jednym z lepiej poznanych skutków długotrwałego pozostawania w pozycji leżącej jest skłonność do obniżania się ciśnienia tętniczego krwi po zmianie pozycji ciała na pionową. Jest to przede wszystkim następstwem hipograwii. Do znacznego upośledzenia tolerancji ortostatycznej dochodzi niemal zawsze u kosmonautów po powrocie na Ziemię.

Przyjęcie pozycji stojącej powoduje gwałtowne przemieszczenie krwi w kierunku kończyn dolnych. Normalna reakcja ortostatyczna zapobiega skutkom zalegania krwi w dolnej części ciała poprzez wzrost obwodowego oporu naczyniowego w wyniku skurczu tętniczek, głównie w mięśniach szkieletowych, zwiększenie częstości skurczów serca, wzrost kurczliwości mięśnia sercowego oraz skurcz dużych żył w obrębie trzewnym. Kluczową rolę w wyzwalaniu reakcji ortostatycznej odgrywa odbarczenie baroreceptorów zatok szyjnych, spowodowane obniżeniem się w nich ciśnienia krwi. Dłuższe pozostawanie w pozycji leżącej prowadzi do zmniejszenia pobudliwości odruchu z baroreceptorów tętniczych, czego skutkiem jest obniżenie się ciśnienia tętniczego po pionizacji ciała. Obniżenie ciśnienia skurczowego o więcej niż 20 mm Hg określa się mianem hipotonii ortostatycznej, która może spowodować zapaść orto-statyczną. Do upośledzenia tolerancji ortostatycznej po okresie pozostawania w pozycji leżącej przyczynia się też redukcja objętości krwi, zmniejszenie wrażliwości naczyń tętniczych na działanie niektórych czynników naczynioskur-czowych (np. noradrenaliny) i zmniejszenie napięcia ścian naczyń żylnych (wzrost podatności żył) kończyn dolnych. Ten ostatni efekt spowodowany jest głównie zmniejszeniem napięcia i zanikiem mięśni szkieletowych. Wykonywanie ćwiczeń w pozycji leżącej i zwiększone przyjmowanie płynów w okresie pozostawania w pozycji leżącej może przynajmniej w pewnym stopniu ograniczyć upośledzenie tolerancji ortostatycznej.

Tolerancja węglowodanów. Już w 2.-3. dobie unieruchomienia pojawiają się zaburzenia w przemianie węglowodanów, polegające na zmniejszeniu zdolności przyswajania glukozy przez tkanki i zmniejszeniu ich wrażliwości na insulinę. Jest to skutek bezczynności ruchowej, a nie hipograwii. Zmiany te rozwijają się głównie w mięśniach, a ich następstwem jest większy i dłużej utrzymujący się wzrost stężenia glukozy we krwi po spożyciu węglowodanów, przy jednocześnie zwiększonym wydzielaniu insuliny. Podwyższone stężenie insuliny we krwi utrzymujące się długo sprzyja rozwojowi zmian miażdżycowych i nadciśnienia tętniczego. Upośledzenie tolerancji glukozy u osób długotrwale pozbawionych aktywności ruchowej stanowi więc poważny problem kliniczny. Codzienne wykonywanie ćwiczeń dynamicznych lub statycznych w okresie pozostawania w łóżku prowadzi do poprawy tolerancji glukozy.

Zdolność do wysiłków. Zdolność do wysiłków ulega ograniczeniu pod wpływem bezczynności mchowej nie tylko z powodu zmian zachodzących w układzie ruchowym, ale również upośledzenia transportu tlenu do pracujących mięśni i zmniejszenia sprawności mechanizmu termoregulacji.

Do typowych skutków unieruchomienia w pozycji leżącej należy zmniejszenie siły mięśniowej. Dotyczy to w największym stopniu mięśni kończyn dolnych, wykazujących zmniejszenie przekroju poprzecznego (patrz wyżej). Stopień redukcji siły zależy też od czasu unieruchomienia. Po 30 dniach pozostawania w łóżku stwierdzono zmniejszenie maksymalnej siły prostowników kolana o 18-20%, a zginaczy kolana o około 6%. Dopiero po 30 dniach normalnej aktywności ruchowej siła tych mięśni osiągała 90% wielkości przed unieruchomieniem. Po unieruchomieniu krótszym niż 60 dni siła mięśnia ramieniowego i mięśni przedramienia nie zmieniała się, natomiast przy dłuższym pozostawaniu w łóżku również siła tych mięśni ulegała zmniejszeniu. Jak wykazały badania elektromiograficzne, przyczyną zmniejszania się siły mięśniowej jest nie tylko zanik mięśni, ale również zmniejszona pobudliwość motoneuronów i upośledzenie zdolności rekrutowania jednostek motorycznych w czasie maksymalnego skurczu. Te zaburzenia funkcji nerwowo-mięśniowej utrzymują się bardzo długo po zakończeniu okresu bezczynności ruchowej. Zastosowanie treningu siłowego przyspiesza ich ustąpienie.

Do zmniejszenia zdolności do wysiłku po okresie unieruchomienia przyczyniają się też zaburzenia koordynacji nerwowo-mięśniowej, powodujące trudności z utrzymywaniem postawy ciała i równowagi oraz niezborność ruchów.

Zmniejszenie maksymalnej zdolności pobierania tlenu przez organizm

(V02max) pojawia się już w pierwszych dniach unieruchomienia. Pułap tlenowy mierzony podczas wysiłku w pozycji wyprostnej po 2-3 tygodniach unieruchomienia w pozycji leżącej może ulegać zmniejszeniu o 25-30%. Maksymalne pobieranie tlenu mierzone podczas wysiłku wykonywanego w pozycji leżącej wykazuje mniejsze zmiany. Przebieg zmian V02max w czasie unieruchomienia wykazuje najszybszy spadek wydolności aerobowej w ciągu pierwszych dni, a wolniejszy w okresie późniejszym. Jest to przebieg podobny do przebiegu zmian objętości krwi. Analiza badań dotyczących tego zagadnienia wskazuje, iż V02max obniża się średnio o 0,9% dziennie w ciągu 30-dniowego pozostawania w pozycji leżącej. Warto zwrócić uwagą na to, że po okresie unieruchomienia w czasie maksymalnych testów wysiłkowych badani często nie osiągają pułapu tlenowego, przerywając wysiłek wcześniej z powodu zmęczenia mięśni. U dobrze wytrenowanych sportowców, zwłaszcza uprawiających dyscypliny wytrzymałościowe, obniżenie pułapu tlenowego jest większe niż u ludzi prowadzących siedzący tiyb życia i sportowców uprawiających dyscypliny siłowe lub szybkoś-ciowo-siłowe.

Obniżenie się V02max jest przede wszystkim skutkiem zmniejszenia zdolności transportu tlenu z płuc do mięśni przez układ krążenia. Po okresie pozostawania w pozycji leżącej dochodzi do redukcji maksymalnej objętości minutowej serca, co jest spowodowane zmniejszeniem objętości wyrzutowej serca, którego nie kompensuje niewielki wzrost maksymalnej częstości skurczów serca (o kilka skurczów/min). Jest to wywołane prawdopodobnie silniejszą aktywacją współczulnego układu nerwowego i większą wrażliwością receptorów (typu b) w sercu na działanie amin katecholowych. Zmniejszenie maksymalnej objętości wyrzutowej serca przypisuje się głównie zmniejszeniu objętości krwi i powrotu żylnego, chociaż pewną rolę odgrywać może również zmniejszenie siły i szybkości skurczów serca (kurczliwości). Zmniejszenie powrotu żylnego może być spowodowane osłabieniem napięcia ścian naczyń żylnych (wzrost podatności) kończyn dolnych. Niezależnie od zmian w układzie krążenia, do ograniczenia transportu tlenu przyczynia się zmniejszenie liczby erytrocytów we krwi.

Zdolność do wysiłków wytrzymałościowych pod wpływem unieruchomienia zmniejsza się też z powodu obniżenia liczby mitochondriów i aktywności enzymów kontrolujących procesy utleniania w komórkach mięśniowych. Sprzyja to akumulacji mleczanu w mięśniach i we krwi. Już po kilku dniach pozostawania w pozycji leżącej stwierdzono obniżenie progu anaerobowego wyznaczanego na podstawie stężenia mleczanu we krwi i wentylacji płuc w czasie wysiłku o stopniowo wzrastającej intensywności.

Ciągle poszukuje się sposobów zapobiegania obniżeniu się zdolności do wysiłku w warunkach nieważkości (u kosmonautów) lub w czasie pozostawania w pozycji leżącej, którego nie można uniknąć w przypadku niektórych schorzeń. Wykazano, że wykonywanie intensywnych ćwiczeń dynamicznych (izotonicz-nych) kończynami dolnymi w czasie pozostawania w łóżku prowadzi do poprawy zdolności do wysiłku, zapobiega w znacznym stopniu obniżaniu się V02max, a także przyczynia się do utrzymywania bilansu wodno-elektrolitowego i objętości osocza. Ćwiczenia izometryczne również wywierają korzystny wpływ na V02max, niniejszy jednak niż ćwiczenia dynamiczne o dużej intensywności. Zarówno ćwiczenia izotoniczne, jak i izometryczne zmniejszają stopień zaniku mięśni i utraty ich siły. Odpowiednio zaprogramowany trening w czasie pozostawania w pozycji leżącej może nawet całkowicie zapobiegać tym zmianom.

Wzrok, słuch i właściwości psychofizjologiczne. Pogorszenie ostrości wzroku rozpoczyna się po około 5 dniach unieruchomienia w pozycji leżącej. W tym czasie stwierdzono też rozszerzenie tętniczek i'żył siatkówki. Po 45 dniach wykazano zmniejszenie ostrości wzroku o około 20% i ograniczenie pola widzenia. W badaniach audiometrycznych stwierdzono podwyższenie progu słyszalności, wskazujące na upośledzenie słuchu w czasie pierwszego tygodnia unieruchomienia w łóżku, jednak z tendencją do poprawy w okresie późniejszym.

W czasie pierwszych 1-2 dni unieruchomienia u zdrowych ludzi często występuje euforia, pozytywny nastrój, a ich sprawność psychomotoryczna jest wysoka. W okresie następnych 3-6 dni samopoczucie pogarsza się, występują zaburzenia snu, bóle głowy i niepokój. W późniejszym okresie pojawiają się epizody depresji, zmniejsza się poczucie komfortu cieplnego, występują zaburzenia koncentracji i pogorszenie sprawności psychomotorycznej. Zwiększa się też podatność na bodźce stresowe. Wykonywanie ćwiczeń w łóżku w niewielkim stopniu zapobiega zaburzeniom psychofizjologicznym.

 

Podobne prace

Do góry