Ocena brak

FILOMACI

Autor /Tarsylia Dodano /26.09.2012

(gr. filomathes przyjaciel nauki), stowarzyszenie
powstałe 1 X 1817 w Wilnie z inicjatywy grona
studentów Uniw. Wileńskiego (A. Mickiewicza, T. Zana,
J. Jeżowskiego i O. Pietraszkiewicza); początkowo stanowiło
rodzaj kółka samokształceniowego (m.in. lit., matematyczno-
fizycznego), a nast. związek o charakterze społ.-
-mor. i patriotycznym; w świadomości społ. pozostaje symbolem
wspólnoty pokoleniowej młodzieży romantycznej.

Towarzystwo f. wyrosło z przekonania o potrzebie mor.
odrodzenia społeczeństwa pol. w sytuacji narodu pozbawionego
własnej państwowości; powstało w klimacie ogólnoeur.
wzrostu aktywności tajnych związków, opierając się
na tradycji XVIII-wiecznego kultu przyjaźni, stanowiącej
też wielki temat lit., zwt. w poezji niem. (m.in. F. Schiller,
F. Hölderlin); przejęło wiele cech z tradycji utopii społ.,
tworząc społeczność („republika młodzieńcza"), która
pragnęła przeciwstawić się egoistycznemu ogółowi i ustalić,
w zgodzie z myślą prawodawczą oświecenia (wolność,
powszechna równość), związek między społecznością a jednostką;
stosunki wzajemne f. opierali na etyce społ. wywodzącej
się z myśli pedagog, i tendencji wychowawczych
oświecenia, ujmując działalność jednostek w kategoriach
obowiązku, a także w interesie ogólnego dobra społ.;

szczególne znaczenie przywiązywali do racjonalnej samokontroli
oraz surowych reguł życia (entuzjazm poglądów
B. Franklina i utopijnych teoretyków rewolucji) i obyczajowości
(wzorce spartańskie); wobec niemożności należytej
realizacji założeń (zwł. w dziedzinie edukacji nar.) powstały
propozycje (Mickiewicz) nadania f. charakteru mor.-rei.
(modelu społ. i mor. pierwotnego chrześcijaństwa - ideał
wspólnoty) lub naukowo-wychowawczego (Jeżowski), w
którym dominowałyby cele samokształceniowe;

1819 w ramach
konspiracyjnego ruchu filomackiego powstał Związek
Przyjaciół pod przewodnictwem Pietraszkiewicza, Zana
i Mickiewicza, czyniący przygotowania do działalności
s p o ł . , m.in. poprzez zbieranie informacji o stanie społeczeństwa,
1820 zaś pod przewodnictwem Z a n a ukonstytuowal
i się p r o m i e n i ś c i (zatwierdzeni przez władze uniw.
pod nazwą Towarzystwo Przyjaciół Pożytecznej Zabawy),
kładący nacisk na doskonalenie się wewn. i oddziaływanie
mor. na społeczeństwo; wnieśli oni też do ruchu ideowego
młodzieży wil. wiele inicjatyw o charakterze pozanauk.
(poprzez zabawowo-wychowawcze formy wzajemnych spotk
a ń ) .

Po ich rozwiązaniu przez r e k t o r a (m.in. pod wpływem
nieprzychylnej opinii kurii biskupiej) powstało 1820 tajne
zgrom. —» filaretów, w skład którego weszła część promienistych;
koordynowało ono cele etyczne, działalność n a u k . ,
samokształceniową i dążenia patriotyczne, przyświecał mu
ideał pracy, przyjaźni i mor. doskonalenia się.

W 1823 śledztwo prowadzone przez N.N. Nowosilcowa (zm. 1836)
doprowadziło do dekonspiracji filaretów i zesłania w głąb
Rosji (Zan, J. Czeczot - obaj skazani także na uwięzienie w
twierdzy, F. Malewski, Jeżowski, Mickiewicz, Pietraszkiewicz);
usunięto też z uniw. profesorów J. Lelewela i J. Gotuchowskiego,
a do dymisji zmuszono rektora J. Twardowskiego
i kuratora księcia A. Czartoryskiego; proces filaretów
przyczynił się do rozbudzenia emocji patriotycznych, zaostrzając
jednocześnie w świadomości nar. konflikt z zaborcą;
pozostawił też legendę patriotycznej martyrologii młodzieży
wil., zapoczątkowaną głównie przez III cz. Dziadów Mickiewicza,
której recepcja towarzyszyła wielu późniejszym poczynaniom
narodowowyzwoleńczym i konspiracyjnym.

F. uprawiali twórczość poetycką rozumianą w zasadzie
j a k o sposób oddziaływania, perswadowania i kształcenia,
stąd nasilenie stylizacji hist., motywów lud. i nar., a ulubione
gatunki to sielanka, piosenka, duma (B. Kiciński),
śpiew hist., a zwł. ballada (Mickiewicz, Zan, Czeczot);
z kolei profil wychowawczy f. tłumaczy ich upodobanie do
poezji zaangażowanej i patriotycznej (kult przeszłości nar.
i Napoleona I Bonaparte) o ambicjach poetyckiego ilustrowania
historii.

Opublikowano Archiwum Filaretów (Kr
1913-34; I. Korespondencje F. 1815-1823, z. 1-5, II. Materiały
do historii Towarzystwa F., z. 1-3, III. Poezja F., z. 1-2)
oraz Wybór pism F. (Wr 1959).

 

S. Pietraszkiewiczówna, Dzieje F. w zarysie. Kr 1912; H. Mościcki. Promieniści - F. - Filareci. Wwa 1916, 19281; A. Łucki. Towarzystwo F.. Kr 1924; S. Pigoń, Glosy sprzed wieku. Szkice z dziejów procesu filareckiego. Wl 1924; A. Witkowska. Rówieśnicy Mickiewicza. Życiorys jednego pokolenia. Wwa 1962; A. Kamiński, Polskie związki młodzieży (1804-1831). Wwa 1963.

Podobne prace

Do góry