Ocena brak

FILOMACI

Autor /kacperka Dodano /21.02.2012

FILOMACI (z gr.: miłośnicy nauki), tajne stowarzyszenie studentów (i absolwentów) Uniw. Wil. 1817-23; jeden z charakterystycznych dla 1 ćwierci XIX w. patriot. związków młodzieży, budzi szczególne zainteresowanie ze względu na udział Mickiewicza i rolę doświadczeń filomackich w jego rozwoju twórczym. Zał. 1 X 1817 przez przyjacielskie grono 6 studentów (w tym Mickiewicza, J. Jeżowskiego, O. Pietraszkiewicza, T. Zana), działało do 15 X 1821 jako Tow. Filomatyczne (potocznie: Tow. Filomatów), nast. jako „tow. bez nazwiska" (od 1822 tzw. Biali) - zakonspirowane kierownictwo związków podległych. Liczyło w sumie ok. 20 czł. (m. in. J. Czeczot, I. Domejko, J. Kowalewski, T. Łoziński, F. Malewski, J. Sobolewski), z których największy wpływ na przemiany ideowe i organizacyjne filomatyzmu wywarli Jeżowski (prezydent), Mickiewicz i Malewski; do naj czynniej szych (zwł. w związkach podległych) należeli też Czeczot i Zan. Zawiązane w okresie, gdy Wilno - zapóźnione w XVIII w. kulturalnie w stosunku do Warszawy - przeżywało jeszcze rozkwit oświecenia, stowarzyszenie łączyło idee XVIII-wieczne (racjonalizm, kult nauki, utopizm moralny, przekonanie o kluczowej dla postępu roli oświaty i wychowania, uznanie przyjaźni za najwyższą wartość w stosunkach międzyludzkich) z romant. już wiarą w młodość jako siłę motoryczną naprawy starego świata. Zgodnie z ogólniejszym zjawiskiem przekształcania się podstawowego dla filomatyzmu pojęcia narodowości - od koncepcji wyrażonej najpełniej w > Towarzystwie Przyjaciół Nauk do ideologii konspiracji patriot. lat dwudziestych - f. przeszli znamienną dla epoki ewolucję celów: od samokształcenia i samodoskonalenia moralnego, poprzez „pracę na dobro i pomyślność kraju" rozumianą jako oddziaływanie na młodzież i „wzmaganie" nar. oświaty (gł. w drodze formowania kadry nauczycielskiej), po dążności niepodległościowe. Ewolucji tej towarzyszyły przemiany organizacyjne: od „republiki młodzieńców", z rygorystycznie przestrzeganą zasadą równości, po typową dla spisku polit. wielostopniową organizację hierarchiczną, opartą na wewn. również tajności. Cały ten proces, a szczególnie mniej czy bardziej polit. charakter filomatyzmu, niełatwy do odczytania wobec koniecznych niedomówień w źródłach i opracowaniach współcz., stanowi do dziś - mimo ujawnienia 1907 i późniejszej publikacji ocalonego przez Pietraszkiewicza archiwum f. - przedmiot dyskusji badaczy; jednakże w miarę ogłaszania nowych materiałów źródłowych, a przede wszystkim w rezultacie odmiennej metodologicznie analizy badawczej, coraz wyraźniejsza staje się patriot. dominanta filomatyzmu oraz zasadność włączenia f. i kierowanych przez nich związków do sieci przedpowstanio-wej konspiracji politycznej.

W fazie początkowej f. skoncentrowali się gł. na doskonaleniu Towarzystwa (3 kolejne red. Ustaw: z 1X1817,23 VI1818, 25 VI 1819) i wspólnych „ćwiczeniach nauk.": dyskutowali nad własnymi pracami nauk., lit. i kryt. (Mickiewicz prezentował m. in. Przypomnienie, Mieszka, księcia Nowogródka, Kartoflę, przekł. poetów staroż. i Woltera, recenzje) oraz referowali zjawiska z zakresu ruchu umysłowego w Polsce i Europie; w zestawieniu z ograniczonymi możliwościami stopień ich orientacji w najnowszych prądach estet. i lit. był bardzo wysoki. Po okresie ożywienia 1818-19 zarysował się w Towarzystwie kryzys, wywołany opuszczeniem Wilna przez kilku naj czynniej szych członków, a nade wszystko coraz bardziej wyrazistą różnicą stanowisk w kwestii charakteru i programu działalności stowarzyszenia (gł. antagoniści: Jeżowski, wytrwały obrońca koncepcji pierwotnej, i Mickiewicz). Powstanie 19 IV 1820 Zw. Przyjaciół (od 1822 p.n. Filadelfiści Błękitni), jako bazy rekrutacyjnej dla f. (później ogniwo pośredniczące w kierowaniu filaretami), wyznacza początek nowego okresu: tworzenia - w atmosferze nieustannego ścierania się poglądów - związków podległych, stanowiących niższe stopnie filomatyzmu i pole szerokiego oddziaływania jego idei. Kiedy w maju 1820 przecięcie zakazem rektorskim miesięcznej zaledwie egzystencji masowego Zgromadzenia Pożytecznej Zabawy, tzw. Promienistych (> Zan Tomasz), wykazało złudność nadziei na jakąkolwiek działalność jawną, f. zawiązali w czerwcu t. r. tajne Zgromadzenie Filaretów, najniższy hierarchicznie i najliczniejszy (176 czł. wiosną 1822) z kierowanych przez nich związków, pod prezydencją Zana (duża także rola Czeczota i Malewskiego); oficjalne zadania sprowadzały się do wzajemnej pomocy koleżeńskiej, gł. w studiach i samokształceniu.

Dalszemu rozwojowi filomatyzmu i działaniu f. położyło kres śledztwo wszczęte jesienią 1823 przez N. Nowosilco-wa w wyniku przypadkowego natrafienia na ślad filaretów; w sierpniu 1824 skazano 20 f. i filaretów na wyjazd do odległych guberni ros. (Zana, Czeczota i A. Suzina ponadto na karę więzienia), usunięto z uniw. 4 profesorów (w tym J. Lelewela), A.J. Czartoryski ustąpił ze stanowiska kuratora wil. okręgu szkolnego. Śledztwo zatoczyło szerokie kręgi, toteż ofiarą jego padło również wielu uczniów szkół średnich, do których niejednokrotnie sięgały wpływy f. Martyrologiczno-heroistyczna legenda, jaką osnuł wil. prześladowania Mickiewicz w III cz. --Dziadów, przerosła znacznie obiektywny wymiar sprawy, stając się ważnym elementem kształtowania świadomości narodowej.

Obok Mickiewicza, autora m. in. programowego wiersza Już się z pogodnych niebios... (powst. 1818), pieśni Hej, radością oczy błysną (1819) i Pieśni filaretów (inc. „Hej, użyjmy żywota!", powst. 1820, bezim. prwdr. 1828), inni również f. i filareci próbowali sił w poezji (najpłodniejszy i naj-czynniejszy był na tym polu Czeczot, założyciel w pocz. 1824 klubu lit. Kastala), nie osiągając przeważnie sukcesów artyst.; pisali utwory o charakterze moralistyczno-dydaktycznym, wymowie najczęściej patriot., ballady (inicjatorzy wśród f.: Czeczot i Zan), bliskie jeszcze sentyment, dumom, choć zdradzające już próby realizacji postulatu ludowości, oraz - przeważnie żartobliwe w tonie - wiersze i piosenki okolicznościowe (tzw. jamby i in.) z okazji imienin, majówek, wspólnych „biesiad" itp. (m. in. kilka utworów Mickiewicza, wiele nie zidentyfikowanego pióra).

Archiwum F.: cz. 1 Korespondencja f., wyd. J. Czubek, t. 1-5, Kr. 1913; cz. 2 Materiały do historii Towarzystwa F., wyd. S. Szpotański i (t. 3) S. Pietraszkiewiczówna, wstęp (w t. 2) S. Szpotański, t. 1-3, Kr. 1920-34; cz. 3 Poezja f., wyd. J. Czubek, 1.1-2, Kr. 1922; Wybór pism f. Konspiracje studenckie w Wilnie 1817—1823, wyd. 2 zmień, oprać, i wstęp A. Witkowska, Wr. 1959 BN 177 (wyd. 1 oprać, i wstęp A. Łucki pt. Towarzystwo F., Kr. 1924); Z filareckiego świata. Zbiór wspomnień z lat 1816-1824, oprać, i wstęp H. Mościcki, W. 1924; pisma filomatycz-ne Mickiewicza w t. 5 Wyd. Jubileuszowego (i Nar.), W. 1955.

H. MOŚCICKI Wilno i Warszawa w,,Dziadach" Mickiewicza, W. 1908; S. SZPOTAŃSKI Adam Mickiewicz i jego epoka, 1.1, W. 1921, s. 3-149; S. PIGOŃ Głosy sprzed wieku. Szkice z dziejów procesu filareckiego, Wil. 1924; A. WITKOWSKA Rówieśnicy Mickiewicza, W. 1962; A. KAMIŃSKI Polskie związki młodzieży (1804-1831), W.

Zofia Lewinówna

Podobne prace

Do góry