Ocena brak

FILOLOGIA

Autor /Tarsylia Dodano /26.09.2012

(gr. fileln kochać, logos słowo), w sensie
węższym (znanym z tradycji terminologicznej ang. i hiszp.)
oznacza j ę z y k o z n a w s t w o ; w sensie szerszym - naukę
o piśmiennictwie (zwł. o literaturze pięknej) jakiegoś kręgu
kulturowego, grupy etn., narodu czy nawet pojedynczego
pisarza, obejmującą językoznawstwo (głównie hist.),
l i t e r a t u r o z n a w s t w o (zwl. historię literatury) i
t e k s t o l o g i ę (zwaną częściej, na zasadzie pars pro toto,
k r y t y k ą t e k s t u ) ; w sensie najszerszym - wszystkie
nauki zajmujące się kulturą, jak historia wraz z jej naukami
pomocniczymi (zwł. paleografia i numizmatyką), archeologia,
historia sztuki, antropologia kulturowa, historia
filozofii, mitologia itp., o ile ich znajomość jest konieczna
do gruntownego zrozumienia i właściwego skomentowania
zabytków kultury w postaci dokumentów pisanych.

Z charakteru f. w etymologicznym sensie tego terminu
(umiłowanie słowa) zachowuje najwięcej tekstologia, ponieważ
dotyczy bezpośrednio tekstu, a więc słowa najpełniejszego, bo maksymalnie zorganizowanego; interesuje
się też tekstem wszechstronnie, bo w aspekcie zarówno
j e go kształtu fiz., jak i zamysłu komunikacyjnego, zmierzając
do swych celów poznawczych przez rekonstruowanie
j e go pierwotnej wersji (krytyka tekstu sensu stricto) i ustalanie
jego intencjonalnego sensu (egzegeza, hermeneutyka).
Jedność f. jako nauki jest dziś już tylko zewn., gdyż podtrzymywana
jedynie organizacyjnie przez strukturę uniwersytetów,
w których stanowi kierunek studiów.

Pod względem logicznym f. można podzielić (podział
t en jest w wielu punktach niekompletny lub terminologicznie
nie ustalony) na o k c y d e n t a l n ą - obejmującą f. starożytną
(gr., ł a c ) , średniow. (mediewistyka, bizantynistyka),
nowoż. (germanistyka, romanistyka, slawistyka) oraz
o r i e n t a l n ą - obejmującą egiptologię, semitologię (arabistyka,
hebraistyka), turkologię i sinologie. Semitologia,
a zwł. hebraistyka, jest szczególnie ważna dla —» biblistyki,
koncentrującej się w znacznej mierze na postępowaniu filol.
w odniesieniu do tekstu —» Biblii (III). Mając na uwadze
twórczość pewnych wybitnych pisarzy, można mówić o f.
dantejskiej, f. mickiewiczowskiej, f. norwidowskiej itd.

F. jako odrębna dziedzina wiedzy powstała w starożytności;
stworzyli ją w III w. prz.Chr. uczeni gr. epoki hellenistycznej
skupieni w aleks. centrum nauk. (tzw. Musejon,
—» Muzeum Aleksandryjskie) j a k o odpowiedź na konieczność
gromadzenia rozproszonych, oczyszczania zniekształconych
i komentowania niezrozumiałych w wielu miejscach (bo
szybko się archaizuj ących) tekstów greckiej literatury klasycznej:
poetów, historyków, filozofów; do filologów aleks.
zalicza się m.in. Zenodota z Efezu (325-260), Kallimacha
z Cyreny (310-240), Eratostenesa z Cyreny (275-196),
Arystofanesa z Bizancjum (257-180) i Arystarcha z Samotraki
(217-145).

W II w. prz.Chr. powstała druga słynna
szkoła filol. w Pergamonie, uprawiająca głównie krytykę
lit., skąd jej najwybitniejszy przedstawiciel Krates z Mallos
przeszczepił ok. 168 prz.Chr. studia filol. do Rzymu, gdzie
zasłynęli jako filologowie Aelius Stilo Praeconinus z Lanuvium
(ok. 100) i jego uczeń Warron (116-27). W starożytności
gr.-rzym. filologowie nazywali się grammatikoi
(grammatici) lub kritikoi (critici), określenie filólogos (filologus),
jak w przypadku Eratostenesa czy Luciusa Ateiusa
Pretekstata Filologa (zm. ok. 29 p r z . C h r . ) , oznaczało polihistora,
czyli człowieka o wszechstronnych zainteresowaniach
nauk., erudytę, a nie tylko miłośnika słowa (języka
i literatury); termin filologia (philologia) zyskiwał przez to,
choć tylko pośrednio, znaczenie polymathia, czyli wszechstronnej,
encyklopedycznej uczoności, nie zaś jednej,
odrębnej od in., dyscypliny naukowej. Wśród ojców Kościoła
i pisarzy wczesnochrześc. najwybitniejszymi filologami
byli Orygenes i Hieronim, zasłużeni dla krytyki tekstu
i przekładu Biblii (Heksapla Orygenesa i Wulgata Hieronima).

W średniowieczu, zarówno na Zachodzie, jak i na Wschodzie
(Bizancjum), nastąpił prawie zupełny upadek studiów
filol.; specyficznie rozwijające się w tym okresie łacina
i greka stały się dopiero w epoce nowoż. podstawą wyodrębnienia
obok f. klasycznej 3 dalszych: mediewistyki, bizantynistyki
i f. humanistycznej.

Odrodzenie f. (klasycznej)
nastąpiło w dobie renesansu, głównie dzięki filologom franc,
i niderl., takim jak G. —» Budé, R. —» Estienne i jego syn
Henri (1531-98), J . J . Scaliger (1540-1609), -» E r a zm z Rotterdamu,
J. —> Lipsius. Ponowne ożywienie f. (klasycznej)
nastąpiło w Niemczech na przełomie XVIII i X I X w. dzięki
twórczości F.A. Wolfa (Prolegomena ad Homerum, HI 1795;
Enzyklopädie der Philologie, L 1831) i jego ucznia A. Bóckha
(Die Staatshaushaltung der Athener I-II, B 1817; pośm.
Enzyklopädie und Methodologie der philologischen Wissenschaften,
L 1877, 18862), którzy skierowali f. w stronę badań
h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w y c h . Ten nowy kierunek reprezentowali
U. von Wilamowitz-Möllendorff (1848-1931), T. Zieliński (1859-1944) i F. Novotný (1881-1964).

Tradycyjny
kierunek h i s t . - l i t . istniał j e d n a k nadal; jego przedstawicielami
byli G. Hermann (1772-1848), I. Bekker
(1785-1871), K. Lachmann (1793-1851), a przede wszystkim
W. Jaeger (1888-1961), twórca neohumanizmu albo tzw.
trzeciego humanizmu, programowo preferującego badania
językowo-literackie; ożywienie na przełomie XVIII i XIX w.
f . klasycznej (pod wpływem romantyzmu) doprowadziło też
do powstania licznych neofilologii, które z kolei zaczęły oddziaływać
na (wzorcową dla nich) f. klasyczną.

 

M. Bonnet, Qu'est-ce que la philologie?, P 1891; J.E. Sandys. A History
of Classical Scholarship I-III, C 1903-08, NY 1964; Ą. Gudeman, Grundriss der Geschichte der klassischen Philologie, L 1907, 19092; W. Kroll, Geschichte der klassischen Philologie. L 1909, B 19192; U. von Wilamowitz-Moellendorf, Geschichte der Philologie, L 1921, 19593; P. Maas, Textkritik, L 1927. 1960; S. Hammer, Historia f. klasycznej w Polsce, Kr 1948; S. Skwarczyńska, Systematyka głównych kierunków w badaniach literackich, Ł 1948, I 15-40; L. Matunowiczówna. Wstęp do f. klasycznej wraz z metodologią pracy umysłowej i naukowej, Lb 1960; R. Pfeiffer, Geschichte der klassischen Philologie. Von den Anfängen bis zum Ende des Hellenismus, Reinbek 1970, Mn 1978.

Podobne prace

Do góry