Ocena brak

FENOMENALIZM

Autor /Marcjan Dodano /26.09.2012

(gr. fainomenon zjawisko), pogląd
epistemologiczny ograniczający zakres poznania ludzkiego
do zjawisk (fenomenów) przeciwstawianych istocie rzeczy.

Przyjęcie f. zakłada określone stanowisko metafiz. uznaj
ą c e obok zjawisk istnienie ich „podłoża" (bytu, substancji,
istoty rzeczy, rzeczy samej w sobie) - rzeczywistości bezpośrednio
(lub całkowicie) niepoznawalnej (—» agnostycyzm),
a nawet odrzucające jej istnienie (—» idealizm subiektywny,
—> fenomenizm) lub uznające tę kwestię za nierozstrzygalną
(D. Hume). Elementy f. występowały od starożytności w
tradycji sceptycznej (od Protagorasa z Abdery), platońskiej
i neoplatońskiej, a w średniowieczu w szkole paryskiej
(Piotr A u r e o l i ) .

Od XVIII w. ograniczenie przedmiotu nauk.
poznania do danych w doświadczeniu zewn. (zmysłowym)
zdarzeń (zjawisk), zwł. fizykalnych z pominięciem istoty
rzeczy, wpłynęło na ukształtowanie się nowoż. koncepcji
nauki. G.W. Leibniz określił ciała jako zewn. i względny
przejaw (obiektywne zjawisko) substancji.

Rozpowszechniający
się w XVIII w. f., przyjmując że wszelki obiekt jest
z e s p o ł em wrażeń poznającego podmiotu, doprowadził do
skrajnego sensualizmu i subiektywizmu G. Berkeleya i do
skrajnego f. Hume'a; klasyczną postać osiągnął j e d n a k w filozofii
I. Kanta, przeciwstawiającego dostępne ludzkiemu
poznaniu zjawiska (fenomena) niepoznawalnym rzeczom
samym w sobie (noumeno), których istnienie zakładał; nowość
tej koncepcji polegała na przyjęciu istnienia subiektywnych
form zmysłowości (zwł. przestrzeni i czasu), co pociągało
za sobą zjawiskowość całego świata zmysłowego (f.
aprioryczny).

To ograniczenie realizmu do f. znalazło swój
wyraz u fenomenalistów wywodzących się z kantyzmu (A.
Schopenhauer, neokantyści - H.L. Helmholtz, K. Fischer,
O. Liebmann, F.A. Lange, szkoła marburska - H. Cohen, P.
N a t o r p ) , a także u kontynuujących myśl Hume'a pozytywistów
(A. Comte, J.S. Mili, H. Spencer oraz —» empiriokrytycyzm
R. Avenariusa i E. Macha).

F. wystąpił również
w empirycznym idealizmie F . H . Bradleya oraz w „metafizyce
doświadczalnej" E. Abramowskiego. Na początku XX w.
stojąca na gruncie realizmu —> analityczna filozofia ( G . E .
Moore, B. Russell, C D . Broad, H.H. Price, A.J. Ayer,
który jednak traktował f. jako rozwiązanie lingwistyczne,
a nie rzeczowe) nadała f. postać teorii danych zmysłowych,
uważając, iż bezpośrednio poznajemy jedynie zjawiska
(sensa data) stojące niejako między świadomością poznającą
a transcendentnym przedmiotem, o którego istnieniu przekonuje
wnioskowanie oparte na zasadzie przyczynowości.

W okresie międzywojennym f. wystąpił jako subiektywizujący
kierunek empiryzmu u niektórych neopozytywistów (umiarkowany f.), a także (w skrajnej postaci) u związanych
z pozytywizmem K. Pearsona i P.W. Bridgmana; współcześnie
aktualny jest w filozofii nauki j a k o pogląd dotyczący
przedmiotowego odniesienia teorii (zwł. fizykalnych), rozciąga
tylko zakres pojęcia fenomenu także na czynniki nieobserwowalne
(H. Reichenbach - interfenomeny, C G .
Hempel), lub stany rzeczy wskazywane przez tzw. kontrfaktyczne
okresy warunkowe czy też irracjonalne zdania warunkowe
(W. Stegmüller).

 

S. Kamiński, Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Lb 1961. 19813; A. Póitawski, Rzeczy i dane zmysłowe. Wwa 1966; PhW II 833-835; A.B. Stępień. Teoria poznania. Lb 1971; R.J. Hirst. EPh VI 130-135; G. Capone Braga, EF II 1266-1285; M. Hempoliński, Brytyjska filozofia analityczna. Wwa 1974; S. Mazierski. Fenomenallstyczny i ontologiczny aspekt badań antropologicznych. RF 27(1979) z. 3, 5-19; M. Heller. Spór między esencjallzmem a f. w kontekście nauk empirycznych, ACr 13(1981) 9-16.

Podobne prace

Do góry