Ocena brak

EXPOSITIO MISSAE

Autor /Iti Dodano /24.09.2012

(łac. wykład mszy), średniowieczny traktat uniw. lub podręcznik dla duchowieństwa z komentarzem (hist., dogm., prawnym i ascet.) do mszalnych modlitw oraz obrzędów (rubryki).

E.m. miał formę wykładu modlitw i -> symbolu wiary Kościoła pierwotnego; początkowo poprzestawano na wyjaśnieniach modlitw mszy, a z czasem poszerzono o komentarz do obrzędów mszalnych; pod koniec VIII wieku e.m. stał się dziełem samoistnym. Za najstarsze teksty zbliżone do e.m. uchodzą — Izydora z Sewilli De officiis ecclesiasticis (PL 83,737-826) i Germana, bpa Paryża, Expositio antiquae liturgjae gallicanae (PL 82,89-98) oraz anonimowe Primům in ordine (PL 138,1173-1186) z VIII w. i Dominus vobiscum (PL 138,1163-1173).

Rozwój i usamodzielnienie się e.m., przypadające na epokę karolińską, wiąże się z zastosowaniem przez Alkuina w De divinis officiis (PL 101, 1173-1286) metody interpretacji alegor., zgodnie z którą w każdym szczególe mszy (w słowach, gestach, czynnościach) doszukiwano się figury i metafory poszczególnych zdarzeń z życia Jezusa Chrystusa, a zwł. z jego męki ; kierunek ten kontynuowali Amalary z Metzu w Liber officialis i Raban Maur w De institutione clericorum.

Na pocz. IX w. diakon Florus z Lyonu w De e.m. (PL 119,15-72) podjął próbę interpretacji mszy metodą hist.-kryt., do której nawiązali niektórzy późniejsi autorzy e.m.; w powstających jednak licznie e.m. w ciągu średniowiecza (zwł. w ośrodkach niem., franc, i wł.) dominująca pozostała interpretacja alegoryczna. Do najważniejszych e.m. należą — z IX w. Remigiusza z Auxerre Expositio de celebratione missae (PL 101,1246-1271), z XI w. Bernona z Reichenau Libellus de quibusdam rebus ad missae officium pertinentibus (PL 142,1055-1080), w którym autor unika ale-goryzmów, a także Bernolda z Konstancji Micrologus de ecclesiasticis observaiionibus (PL 151,973-1022), Jana z Avranches De officiis ecclesiasticis (PL 147,27-62) i Piotra Damiani Liber Dominus vobiscum (PL 145,231-251); w XII w. powstały Odona z Cambrai Expositio in canonem missae (PL 160,1053-1070), Iwona z Chartres De convenientia veteris et novi sacrifica (PL 162,535-562), J. Beletha Rationale divinorum officiorum (PL 202,13-166), Sykarda z Kremony Mitrale (PL 213,13-434), Ruperta z Deutz De divinis officiis (PL 170,11-332), Hildeberta Liber de e.m. (PL 171,1153-1178), a Honoriusza z Autun Sacra-mentarium (PL 172,738-806) i Gemma animae (PL 172,541-738);

z XIII w. pochodzą G. Duranda St. Rationale divinorum officio-rum (szeroko rozpowszechnione jeszcze po Soborze Tryd.) i pap. Innocentego III De sacro altaris mysterio (PL 217,773-916), a z XIV — wielokrotnie wznawiane podręczniki dla duchowieństwa G. de Montrochera Manipulus curatorum i Henryka St. z Hesji Secreta sacerdotum; w XV w. powstał podręcznik dla duchownych Jana ze Ścinawy Resolutiorum dubiorum circa ce-lebrationem missarum oceurentium i obszerny traktat G. Biela Canonis missae expositio, rozpowszechniony również w skróconej wersji jako Sacri canonis missae expositio brevis, w XVI w. zaś — J. Ecka De sacrificio missae, w którym autor odstąpił od alegor. tłumaczenia mszy na rzecz przedstawienia jej doktryny teol. w kontrowersji z luteranami.

Powstające po Soborze Tryd. komentarze do mszy skupiały się przede wszystkim na wykładzie nauki kat. (sformułowanej na tymże Soborze) i polemice z innowiercami ; jednak niektóre z nich na skutek podtrzymania przez autorów interpretacji alegor. lub ograniczenia się do wyjaśniania rubryk zbliżone były do e.m.

W Polsce rozpowszechnione były e.m. przede wszystkim Duranda St., de Montrochera, Beletha, Jana ze Ścinawy. W XV w. dla duszpasterzy powstały e.m. rodzime, z których najbardziej znane są Jana Isnera Expositio missae, Mikołaja z Błonia Tractatus sacerdotalis, Mikołaja Stora ze Świdnicy Tractatus de eucharistiae et missae officio, Jana z Kluczborka De officio missae, Andrzeja z Kokorzyna Expositio canonis missae i e.m. w formie traktatu uniw. Pawła z Pyskowic pt. Commentum in officium missae.

Z późniejszych e.m. na uwagę zasługują — A. Krzyckiego De ratione et sacrificio missae (Kr 1528), J. Her-besta Opisanie i wyklad mszy świętej' (Kr 1566) oraz Mikołaja z Wilkowiecka Interpretatio missae (1566, rps ArJG I 3/616), przeznaczone dla duchownych, i O mszy świętej opisanie (Kr 1586) dla wiernych; do e.m. zbliżone były pochodzące z potryd. okresu komentarze do mszy H. Powodowskiego i A. Jungi.

 

S. Chodyński, EKośc XV 222-244; K. Falk, Die deutschen Messauslegungen von der Mitte des 15. Jahrhunderts bis 1525, Kö 1889; A. Franz, Die Messe im deutschen Mittelaller, Fr 1902; A. Wilmart, DACL V 1014-1027; A. Kolping, Der aktive Anteil der Gläubigen an der Darbringung des eucharistischen Opfers. Dogmengeschichtliche Untersuchung frühmittelalterlicher Messerklärungen, DTh 63(1949) 369-380, 64(1950) 79-110,147-170; H. Jorissen. Messerklärung und Kommuniontraktat-Werke Alberts des Grossen, ZKTh 78(1956) 41-97; A. Kolping, Zur Entstehungsgeschichte der Messerklärung Alberts des Grossen, MThZ 9(1958) 1-16; Vogel (passim); A. Hänggi, LThK VII 334-335; M.T. Zahajkiewicz, Polskie traktaty teologiczno-duszpasterskie okresu przedtrydenc-klego, ABMK 21(1970) 199-210; tenie, Msza święta w Polsce przed Soborem Trydenckim w świetle rodzimych komentarzy e.m., TSP I, Wwa 1971, 141-332; W. Schenk, Z dziejów liturgiki, DTKP 1 249-271; M. Zahajkiewicz, ..Tractatus sacerdotalis" Mikołaje z Błonia na tle teologii przełomu wieku XIV i XV. Lb 1979; A.A. Haeussling, DSAM X 1083-1090.

Podobne prace

Do góry