Ocena brak

EWOLUCJA

Autor /AlbertK Dodano /02.11.2012

 

EWOLUCJA ^c. evoluta = rozwijanie (zwo­jów papirusowych)) ang. evolution; fr. evolution; rmi. Evolution, Entwicklung

Termin w zasadzie pochodzenia angiel­skiego, zaczerpnięty z języka potocznego, użyty przez H. Spencera na określenie po­wszechnego prawa rozwoju wszechświa­ta, a następnie przyjęty w teorii przemia­ny gatunków biologicznych Ch. Darwina. Znacznie wcześniej posłużył się nim (w ję­zyku francuskim) Ch. de Bonnet na ozna­czenie procesu rozwoju zarodka.

I. Stopniowy i ciągły proces jednokie­runkowego zachodzenia zmian w jakichś systemach czy układach, takich jak zjawi­ska przyrody, organizmy, instytucje, do­ktryny, w którym jednak oprócz zmienności zaznaczają się elementy trwałe, tak że można tu mówić o pewnej stałości. Zmia­ny ewolucyjne dokonują się według swych własnych praw przez przyswajanie ele­mentów obcych i przystosowywanie danego systemu czy układu do konkretnych warunków.

Termin „ewolucja" u swej genezy jest wieloznaczny i mógł pierwotnie ozna­czać:

  1. wszelką zmianę;

  2. w przeciwstawieniu do rewolucji — zmianę stopniową;

  3. w przeciwstawieniu do wariacji —> zmianę w stałym kierunku;

  4. w przeciwstawieniu do regresji — postęp, tj. zmianę postępującą od stanu niższego do wyższego;

  5. w przeciwstawieniu do dyssolucji — zmianę polegającą na przechodzeniu od stanu chaosu, nieuporządkowania, nie­określoności do stanu bardziej uporząd­kowanego i określonego;

  6. w przeciwstawieniu do inwolucji — zmianę polegającą na różnicowaniu się układu, tj. jego przechodzeniu od stanu niezróżnicowanego (jednorodnego) do zróżnicowanego (różnorodnego) albo od mniej zróżnicowanego do bardziej zróż­nicowanego.

II. biol.

1. Proces przekształcania orga­nizacji i sposobu życia organizmów, do­prowadzający do tego, że potomstwo róż­ni się od swych przodków. Istotą tego pro­cesu są zmiany w strukturze dziedzicznej populacji; formy zmienione podlegają działaniu różnych czyrmików. Nauka o ewo­lucji zajmuje się:

  1. stwierdzaniem faktu zmienności i roz­woju organizmów w czasie;

  2. ustalaniem faz rozwojowych po­szczególnych gatunków na podstawie da­nych kopalnych i wyników różnych nauk biologicznych;

  3. konstruowaniem hipotez w celu przy­czynowego wyjaśnienia faktu rozwoju.

Pojęcie ewolucji obejmuje różnorakie procesy: mikro- i makrozmiany, różnico­wanie się form biologicznych, —> adapta­cję (1), powstawanie gatunków {—> specjacja), tworzenie się i utrzymywanie długo­falowych trendów itp.

2. Ewolucja kosmiczna (powszechna) — powstawanie i rozwój: a) świata (kosmogeneza), b) życia organicznego na Zie­mi (^ abiogeneza; —> biopoeza), c) czło­wieka (—> antropogeneza /1 /).

A) W odniesieniu do świata organicz­nego rozróżnia się następujące postacie ewolucji:

a) ewolucję chemiczną (molekularną) — procesy obejmujące okres fizykochemi­cznych przemian w sposobach syntezymakrocząstek;

b) ewolucję biochemiczną (przedżyciową) — procesy stopniowego przekształca­nia się zespołów wielkocząsteczkowych w pierwszą istotę żywą (prakomórkę);

c) ewolucję biologiczną (darwinowską) — przemiany istot żywych od pierwszej komórki aż do człowieka.

B) Poziomy ewolucji (wyodrębnione ze względu na zasięg zmian):

  1. mikroewolucja — małe przemiany w obrębie gatunku prowadzące do po­wstania nowych ras, odmian;

  2. makroewolucja — powstawanie no­wych gatunków i ewentualnie rodzajów (-> specjacja);

  3. megaewolucja — procesy i zmiany w obrębie większych grup organizmów, prowadzące do powstania rodzin, rzędów, klas, gromad, typów — podgrup wykazu­jących nowe właściwości.

Dwa pierwsze poziomy {1i2) łączy się najczęściej ze sobą, traktując je jako mikroewolucję, natomiast trzeci (3) nazywa się makroewolucja. W budzącej różnicę zdań kwestii, czy dla mikro- i makroewolucji muszą istrueć odrębne mechanizmy, a tym samym czy ewolucja przebiega w sposób ciągły, tj. poprzez sumowanie się drob­nych -^ mutacji, wyselekcjonowanych przez dobór naturalny, jak to przyjmuje syntetyczna teoria ewolucji (Th. Dobzhansky, E. Mayr, G. C. Simpson) (-> ewolucjonizm /2b/ syntetyczny), czy też realizuje się ona w sposób nieciągły, tj. przez nagłe przobrażenie się wewnętrznej struktury konkretnego organizmu (mutacje systemowe), jak to przyjmuje —>ewolucjonizm (2a) systemowy (R. B. Goldschmidt, O. Schindewolf) — wyraźną przewagę zy­skało wyjaśnienie pierwsze.

C) Przyczyny i mechanizmy ewolucji:

  1. zmienność genetyczna (mutacje geno­we, genomowe, chromosomowe skorelowa­ne z fenotypem stanowią materiał do dal­szych przemian). Ograniczenie się do tylko tego czynnika ewolucji było właściwe gene­tycznej teorii ewolucji i mutacjonizmowi;

  2. —> selekcja działająca na mutanty i two­rząca lepiej przystosowane genotypy ras i gatunków. Uwypuklenie tego czynnika było charakterystyczne dla neodarwinizmu (A. Weismann, K. Pearson) i selekcjonizmu;

  3. działanie dryftu genetycznego, po­wodującego stosunkowo szybkie zmiany częstotliwości genów w populacjach; 

  4. 4. migracja i wymiana osobników mię­dzy populacjami, umożliwiająca prze­pływ informacji genetycznej (genów); 

  5.  5. —> izolacja jako siła nadająca ewolucji kierunek; zapobiega ona mieszaniu się wytworzonych genetycznie zróżnicowań w populacji. —> Ortogeneza (wraz z ortoselekcją). 

  6. D) Typy przemian ewolucyjnych, wy­wierających wpływ na kształtowanie się nowych populacji, a następnie gatunków:a) zmiany systematyczne w obrębie po­pulacji, zwłaszcza presja mutacji i selekcji; b) fluktuacje przypadkowe częstotliwo­ści występowania genów, wynikające z do­boru losowego; c) jednorazowe zmiany w populacji, np. jednorazowa mutacja, krzyżowanie się itp.

E) Sposoby lub systemy ewolucji, wy­różniane za G. G. Simpsonem(1944):

  1. specjacja jako zwiększanie liczby ga­tunków przez rozgałęzianie się rozwoju rodowego;

  2. ewolucja filetyczna — liniowy prze­bieg rozwoju rodowego, powodujący zmia­ny i powstawanie nowych gatunków i ro­dzajów;

  3. ewolucja kwantowa, nazywana też makroewolucją — transformacja gatunku dzięki przejściu do nowego stanu równo­wagi bez stanów pośrednich, a więc we względnie szybkim czasie, i tworzenie się jednostek wyższego rzędu;

  4. ewolucja wybuchowa (skokowa) — ze wspólnego pnia tworzą się we względnie szybkim tempie różne linie rozwojowe.

F) Typy ewolucji wyróżniane ze wzglę­du na jej tempo, na które mogą wpływać zarówno czynniki wewnętrzne, jak i śro­dowiskowe:

  1. ewolucja horoteliczna — taka, w któ­rej szybkość i częstość zmian przyjmowa­na jest za średnią (przeciętną);

  2. ewolucja tachyteliczna — której tem­po jest wyższe od przeciętnego;

  3. ewolucja bradyteliczna — w której szybkość zmian jest niższa od przeciętnej.

Zagadnienia metodologiczne i ontologiczne dotyczące ewolucji i związane z jej teoriami należą do filozofii biologii oraz do filozofii przyrody ożywionej. W szcze­gólności analizuje się tam: strukturę róż­nych teorii ewolucji i problem ich jedno­ści, ich podstawowe założenia oraz wy­prowadzane w nich wnioski i dokonywa­ne ekstrapolacje, problematykę wystę­pującego w owych teoriach wyjaśniania genetyczno-przyczynowego i historycz­nego oraz kwestię adekwatności tego ro­dzaju wyjaśnień, itp. —> Ewolucjonizm; —> kreacjonizm (1), —> nomogeneza.

Podobne prace

Do góry