Ocena brak

EWANGELISTARZ, evangelium excerptum, liber evangeliorum, ordo evangeliorum, perlcopae evangeliche

Autor /Iti Dodano /24.09.2012

Średniowieczna księga liturgiczna zawierająca -*• perykopy ewangelijne mszalnych -* czytań liturgicznych, sporządzana od XI w. na podstawie -> ewangeliarza (niesłusznie tak nazwana przez historyków sztuki) wg -> kapitularza mszalnego. E. używano w Kościele zach. w mszach uroczystych do czasów wydania drukiem mszalnego -*• lekcjonarza, mimo że perykopy ewangelijne zawarte były od XIII w. także w -»• mszale. Odpowiednikiem e. w Kościołach wsch. jest aprakos euangelion, zawierający perykopy na wszystkie dni roku (pełny) lub na niedziele, święta i wybrane dni (krótki).

1. Za najstarszy uważa się fragment E. z Konstancji z VII w. (6 kart, wydał 1923 A. Dold), ułożony wg rytu akwilejskiego, a za pierwszy kodeks iluminowany — E. Godeskalka, zw. też E. Karola Wielkiego, z ok. 781-783, wykonany w iluminatorskiej szkole dworskiej w Akwizgranie (wydał 1934 W.H. Frere); zachowany fragment E. z Koblencji z ok. 820 (Stadtbibliothek Düsseldorf) reprezentuje szkołę w Reims. Wg K. Gambera z VIII-X1TI w. pochodzi 30 kodeksów lub fragmentów e. w układzie rzym. (Włochy, Francja, Niemcy) i 6 benewentyńskich. Wielostronnego oprać, i reprodukcji doczekały się reprezentujące miniaturę ottońską — E. Gerona z końca X w., powstały w Kolonii lub w Lorsch (wydał 1924 A. Schmidt), E. Egberta, zw. Kodeksem Egberta, z ok. 980 (wydał 1960 H. Schiel) oraz E. Henryka II z 1012, wykonany w Trewirze dla katedry w Bamberdze (wydał 1944 A. Boeckler). Z in. środowisk pochodzą — koronacyjny E. Wratyslawa II, zw. E. wyszehradzkim, z 1085 (wydał 1970 J. Mašin), E. ze Spiry z XII w. (wydał 1961 F.A. Schmidt) i E. brandenburski (bpa Gernanda) z 1221-42 (wydali 1961 J. Gülden i in.). Reprezentatywne dla bawarskiego malarstwa miniaturowego są — E. ksieni Uty z Niedermünster z ok. 1080, powstały w Ratyzbonie, oraz E. z Salzburga z poł. XI w. (obydwa w Bayerische Staatsbibliothek w Monachium).

2. Do polskich zbiorów zalicza się 13 e. —

° zaginione fragmenty Perykop z Kruszwicy z VIII-IX w. (fotokopia w Zakładzie Historii UJ);

° E. Załuskich z XI w. (rpsBN 3311), pochodzący z pn. Francji, z Niemiec lub Flandrii, wykonany pismem uncjalnym z inicjałami pod wpływem szkoły z Tours, zawierający perykopy w kolejności bibl. (20 z Mt, 7 z Mk, 25 z Łk oraz 21 z J), poprzedzone wykazem, iluminacją z postacią ewangelisty i tzw. prologiem św. Hieronima (wyjątkowo opatrzono je tytułami Passio Domini nostri lesu Christi, In die Ascensions Domini, In natali sancii Laurentii, In Coena Domini), a nast. perykopy niedzielne w układzie roku liturg. (np. na Boże Narodzenie, wielkopostne, wielkanocne, do XXV niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego włącznie), a także na adwent, za zmarłych i na poświęcenie kościoła;

° E. gnieźnieński z ok. 1085-90 (powstały w czes. szkole malarskiej wraz z E. Wratyslawa II, E. katedry świętego Wita oraz Ewangeliarzem pułtuskim), zw. od XIX w. także Mszałem świętego Wojciecha (rpsBKapGn la), zawierający po miniaturach 4 ewangelistów perykopy od wigilii Bożego Narodzenia do XXV niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego włącznie, często ozdobione całostronicowymi miniaturami, z włączonymi świętami Oczyszczenia NMP, Zwiastowania, apostołów Filipa i Jakuba oraz Znalezienia Krzyża Świętego, na 4 niedziele adwentu, na święta Jana Chrzciciela, Piotra i Pawła, Wawrzyńca Diakona, Wniebowzięcia NMP, Narodzenia NMP, Michała Archanioła, Wszystkich Świętych i Andrzeja Apostoła, do commune sanctorum i na poświęcenie kościoła; dopiero w XVI w. dopisano w różnych miejscach kodeksu perykopy na oba święta Wojciecha, na Boże Ciało, uroczystość Trójcy Świętej i Nawiedzenia NMP;

° E. płocki z ok. 1130 (rpsBSemPł 1), iluminowany w szkole mozańskiej, zawierający 240 perykop od I niedzieli adwentu, z włączonymi perykopami na dni świętych, m.in. Wojciecha i Jerzego, z melodią do Mt 1,1-14 (na Narodzenie NMP), perykopy do commune sanctorum i mszy okolicznościowych wraz z później dodanymi czytaniami na czas posiłku w Wielki Czwartek oraz melodiami do Łk 3,23-38 (wigilia Objawienia Pańskiego) i do •* Exsuitet;

° zaginiony 1945 E. z Lubinia z XII w. (tzw. Perykopy lubińskie), powstały w opactwie św. Jakuba w Leodium, a iluminowany w szkole mozańskiej (fotokopia w BN), z dopisaną w nim z XIV w. melodią do Liber generationis (Mt 1,1-14);

° zaginiony 1944 E. warszawski z XII w. (rpsBN Lat. Q.v.I 136), z inicjałami symbolicznymi i XlII-XIV-wieczna sceną ukrzyżowania;

° E. z Lubiąża z ok. 1280-1320 (rpsBUWr IF 460), z nielicznymi inicjałami, zawierający perykopy na cały rok od I niedzieli adwentu (w Wielką Sobotę także Exsultet z nutami), na dni świętych od Szczepana Diakona oraz świętych cysterskich, Wojciecha i Stanisława Bpa (Jadwigę Śląską włączono w XIV w.), a także do mszy wotywnych; w XV w. dopisano czytania na Nawiedzenie NMP oraz wzór melodii do śpiewu ewangelii, a w XVII w. czytania na msze za zmarłych i na procesję Bożego Ciała;

° E. kolegiaty w Głogowie z 1348 (rpsBUWr IF 459), wykonany przez kanonika Tilona (kanclerza księcia Przemysława), z perykopami na niedziele, święta, środy i piątki całego roku oraz na dni świętych, z nutami 4 pasji na Wielki Tydzień oraz Liber generationis na Narodzenie NMP, z dopisaną perykopą na nowo wprowadzone 1340 w diec. wrocławskiej święto Bożego Ciała;

° zaginiony 1944 E. z Drzewicy z XIV w. (rpsBN Lat. F.v. I 34, opis F. Kopera, S. Sawicka, W. Semkowicz), pochodzący z Włoch (pismo) lub Flandrii (miniatury);

° E. dominikański z Kolonii z XV w. (rpsMNKrCzart 3017), zawierający perykopy na największe święta roku oraz świętych — Tomasza z Akwinu, Wincentego Ferrera, Piotra z Werony, Katarzyny ze Sieny i na obydwa święta Dominika;

° E. bpa Piotra Tomickiego z 1534 (rpsBKapKr 19; przykład pięknych miniatur pol.) na niedziele, święta, środy i piątki od I niedzieli adwentu (Mt 21,1-9) oraz na dni świętych;

° E. specjalny z 1536 (rpsBKapKr 18), z 4 początkami Ewangelii na procesję Bożego Ciała w katedrze na Wawelu do 4 ołtarzy i na procesję palmową;

° E. dominikański ze Lwowa z ok. 1580-83 (rpsBNPot 418), wykonany przez Leonarda z Wrocławia i Hilarego z Poznania OP, z melodiami do perykop na wigilię Bożego Narodzenia (Mt 1,1-14) i Objawienia Pańskiego (Łk 3,21-38), do 4 pasji na Wielki Tydzień, do Exsultet i z dopisaną w XVII w. perykopą na święto Jacka. E. stanowią główne źródło do badań nad początkami liturgii rzym. w Polsce i jej związków z liturg. tradycjami Zachodu, zwł. w układzie roku liturg. i kalendarza świętych; do e. nie należą 3 zeszyty z melodią na 3 glosy do śpiewu 4 Ewangelii na procesję Bożego Ciała, spisane przez Hipolita Z Turku OFM 1621 (rpsMNKrCzart).

3. Ze słowiańskich najstarszych zachowanych e. znane są — głagolicki E. Assemaniego z przełomu X i XI w. (wydał 1865 F. Racki, 1878 J. Crncić, a 1929-55 fotokopiował J. Vajs i J.H. Kurz) oraz cyrylickie — E. Sawy z XI w. (wydał 1900 W.N. Szczepkin) z pogranicza Bułgarii i Rusi, E. Ostromira z 1056-57 (wydał 1843 A.S. Wostokow), powstały w Nowogrodzie Wielkim, z tekstami wg roku liturg. począwszy od Wielkanocy, bogato iluminowany, E. archangielski z 1092 (wydał 1877 archimandryta Amfiloch), E. MScislawa z 1115-17 (wydał 1904-10 P.K. Simoni), z pełnym wyborem tekstów, E. jurjewski z ok. 1120 (opisany 1877 przez Amfilocha), z pełnym wyborem tekstów, powstały w Nowogrodzie Wielkim, E.. Mirosława z ok. 1180-90 (wydał 1897 L. Stojanovic i 1950 L. Mirkovic), z pełnym wyborem tekstów, powstały w Hum (Hercegowina), E. wraczaAski z XHI w., pochodzący z Bułgarii, E. Vukana z pocz. XHI w., pochodzący z Ras (środk. Serbia), z pełnym wyborem tekstów, E. iawryszewski z XIII-XIV w., z pełnym wyborem tekstów, pochodzący z pn. Polesia, E. Symeona Hordego z 1343, powstały na Rusi, E. soboru Uspieńskiego w Moskwie z 1415 (wydały 1969 T. Uchowa i L. Pisarskaja), z pełnym wyborem tekstów.

 

A.S. Wostokow, Ostromirowo jewangielije s prilożenijem grieczeskogo tleksta jewanglelij I gramatlczeskich objasnienij, Ptb 1843; W. Krynicki, EKośc V 137; Amfiloch, Opisanije Jewangielija 1092 goda, Mwa 1877; tenie, Opisanije Jurjewskogo jewangielija 1118-1128 goda Woskrleslenskoj Nowo-ljermallmsko] Blbltollekl, Mwa 1877; W. Starów, O miniatlurach Ostromlrowa jewangielija, w: Sobranije soczinienij, Mwa 1894, II 127-135; M. Sokołowski, Rzeiba z koict słoniowej XI wieku i najstarsze księgi liturgiczne w Polsce, SKHSP 5(1896) s. CV1II-CXII; J. Kohte, Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Posen, B 1897, IV 97-106; L. Stojanovic, Miroslavljevo evandjelje, W 1897; F. Lehner, Česka ikota malířská XI věku, korunovační e. krále Vratislava, Pr 1902; P.K. Šimoni, Mstislawowo JewangleUje naezala XX wieka I-II, Ptb 1904--10; F. Kopera, Miniatury rękopisów polskiego pochodzenia w bibliotece w Petersburgu, SKHSP 7(1906) 52-60; T. Trzciński, Katalog rękopisów Biblioteki Kapitulnej w Gnieźnie ai do początku wieku XVI, Pz 1910, s. VI-VII, 5-7, 188; G. Leidingen, Das Perikopenbuch Kaiser Heinrichs II, Mn 1914; A. Dold, Konstanzer altlateinische Propheten- und Evangelienbrachstticke mit Glossen, Beuron 1923; A. Schmidt, Die Miniaturen des Gero-Codex, L 1924; S.M. Kuljbakin, Paleografska i jezička ispltivanlja o mlroslavjevom evandjeljn, Sremski Karlo vei 1925; J. Vajs, J. Kurz, Evangellarium Asse mani. Codex Vaticanas 3 slavicus glagollticus I-II, Pr 1929-55; C.V. Habicht, Das Brandenburger E. und Niedersachsen. Niedersachsen 38(1933) 424-435; W.H. Frere, Studies in Early Liturgy III. 77if Roman Gospel-Lectlonary, Lo 1935 ; T. Klauser, Das römische capitulare evangeltorum I. Typen, Mr 1935; M. Morelowski, Perlcopae lubińskie, e. płocki i drzwi gnieźnieńskie a sztuka leodyjsko-mozańska XII wieku, PSHS 2(1935) 346-361; S. Sawicka, Les principaux manuscrits à peintures de la Bibliothèque Nationale de Varsovie, du Château Royal et des bibliothèques des Zamoyski à Varsovie, du Séminaire de Płock et du Chapitre de Gniezno, Bulletin de la Société Française de Reproduction des Manuscrits à Peintures 19(1938) 256280; A. Boeckler, Das Perikopenbuch Kaiser Heinrichs II, B 1944, St I9603 ; A. Dold, Sprachliche, aber bedeutsame Bruchstücke dreier alter Perlkopenbücher, ALW 1 (1950) 82101 ; L. Mirkovic, Miroslavljevo evandjelje, Beograd 1950; W. Semkowicz, Paleografia łacińska. Kr 1951 (passim); H. Schiel, „Codex Egbert!" der Stadtbibllothek Trier, Bas 1960; J. Gülden, E. Rothe, B. Opfermann, Brandenburger E., L 1961 ; L. Schneider, W. Mole, SSS I 464-467; F. Slawski, SSS I 478; F.A. Schmidt. Das E. aus Sankt Peter. Eine spätromanische Bilderhandschrift der Badenischen Landesbibliothek Karlsruhe, Bas 1961 ; W. Schenk, Rękopisy liturgiczne od XIII do XV wieku w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu, ABMK 6(1963) 205-206; Gamber II 451-467; A, Sutkowski, Cechy paleograficzne notacji muzycznych w polskich rękopisach średniowiecznych, MMAe 1(1965) 55-68; L.P. Żukowskaja, Tipo-togija rukoplslej driewnierusskago półnago aprakosa XI-X1V wieka w swiazi s llngwtsttczesklm izuczenijem ich, w: Pamtatnlkl driewnlerussko] plsmtennostt, jazyk I tlekstotogUa, Mwa 1968. 199-332; W. Schenk. Z dziejów liturgii w Polsce, Tysiąclecie I 145; T. Uchowa, L. Pisarskaja, Ucewaja rukopis Uspien-skogo sobora moskowskogo Kriemlja. Ewangielije naczała XV wieka Iz Us-pienskogo sobora moskowskogo Kriemlja, Le 1969; Codex vysehradensis (1085), Pr 1970; L. Moszyński, Studia L.P. Żukowskiej nad cerktewnoslowiansktmi ewangellarzami, RS 31 (1970) 89-97 ; DSP 1256.262-263,272-273,692,726,745--746 (bibliogr. 833-835); P. Skubiszewski, Malarstwo europejskie w średniowieczu I. Malarstwo karolińskie i przedromańskie, Wwa 1973, 161-213 (bibliogr.); O. Narbutt, Historia i typologia ksiąg liturgicznych btzantyńsko-slowlańsklch. Zagadnienie identyfikacji wg kryterium treściowego, Wwa 1979, 20-28, 52-54.

Podobne prace

Do góry