Ocena brak

EWANGELISTA - W IKONOGRAFII

Autor /Iti Dodano /24.09.2012

E. są przedstawiani w postaci naturalnej lub symbolicznie, czyli jako 4 żyjące istoty — człowiek, wół, lew i orzeł- z bibl. wizji Ez (1,1-28), Iz (6,1-3) i Ap (4,1-9); ukazywane z nimbem i skrzydłami w postaci zwierzęcej bądź ludzkiej — albo jako pojedyncze antropomorfy zwieńczone symboliczną głową, albo jako -> tetramorfy — w jednym kształcie z 4 symbolicznymi głowami.

A. OKRES WCZESNOCHRZEŚCIJAŃSKI — 1. Przedstawienia naturalne — Na najdawniejszych (funeralnych) zabytkach przedstawiono e. osobno lub jako świadków życia Chrystusa — otaczających jego postać, stojąc (freski sprzed 340 w katakumbach św. Marka i Marcelina w Rzymie; reliefy sarkofagów z IV w. z Apt i Arles) lub siedząc (alegor. scena we fragmencie sarkofagu z 2. ćwierci IV w. z e. wiosłującymi obok Chrystusa sterującego łodzią — Kościołem, MWat). Odmiennymi ujęciami są 2 zabytki z kości słoniowej — górnoitalska oprawa księgi z 2. poł. V w. zawierająca popiersia e. ujęte w laurowe wieńce (skarbiec katedry w Mediolanie), oraz reliefy Katedry bpa Maksymiana z 545-553 (-»• Etimasia I), na których całofigu-rowe postacie e., w typie oratora staroż. (z księgą w lewej ręce i prawicą wyciągniętą w geście przemawiania), stoją w obramieniu architektonicznym, będącym motywem tempietta w frontalnej scenie teatru antycznego (Museo Arcivescovile w Rawennie).

Od VI w. przedstawienia e. stały się głównym tematem sztuki iluminatorskiej (por. -*- Biblii ilustracja I); miniatury -*• ewan-geliarzy i -*• ewangelistarzy ukazują ich jako autorów -> Ewangelii, wg formuł ikonograficznych przejętych z późnego antyku (w kompozycji, postawie ciała i ubiorze), np. w Ewangeliarza z Rossano z VI w. (skarbiec katedry) przedstawiono Marka na tle nierealnej, błękitnej architektury z zasłonami, w białym chitonie i sandałach, siedzącego przy pulpicie i piszącego słowa dyktowane mu przez kobiecą postać w nimbie, symbolizującą Mądrość Bożą (napis Sophia), a dyktat jest początkiem Ewangelii Marka.

W syr. Ewangeliarzu Rabuli z 586 (Biblioteca Laurenziana we Florencji) występują 2 e. umieszczeni w formie kolumnowych arkad z obu stron szpalt tekstu; ich postacie frontalnie tronujące w tempiettach są bliskie staroż. obrazom reprezentacji — Mateusz z otwartą księgą na kolanach i wzniesioną dłonią (jakby przemawiający i nauczający) utrzymany jest w typie oratora, a jego pendant z drugiej strony tekstu — młodzieńczy Jan z rozwiniętym zwojem pisma — w typie filozofa. Do typu autorskich obrazów reprezentacyjnych należy także miniatura Łukasza w italskim Ewangeliarzu Augustyna z VI w. (Corpus Christi College w Cambridge); ojej oryginalności świadczy medytacyjny gest e. podpierającego dłonią podbródek oraz architektoniczne tło, przywodzące na myśl porta regia antycznego teatru.

2. Przedstawienia symboliczne — Przyporządkowanie do 4 e. 4 żyjących istot z bibl. wizji (->- ewangelista — wprowadzenie) pociągnęło za sobą przedstawianie ich jako symboli e. ; istoty wyobrażano w kształtach zwierzęcych (z wyjątkiem Mateusza — człowieka), przydając im parę skrzydeł (płaskorzeźba drzwi drewnianych z 430 w kościele S. Sabina w Rzymie) lub 6 skrzydeł (mozaiki z ok. 400 na sklepieniu baptysterium w S. Giovanni in Fonte w Neapolu), a od poł. V w. — nimb i atrybut księgi, weryfikujący je jako symbole e. (po raz pierwszy na mozaice z V w. bazyliki św. Pawła za Murami w Rzymie). W typie rzym. (apokalipt.) ukazywano symbole w półpostaci i frontalnie — np. w górnej partii sceny Kobiety u grobu na plakietce z kości słoniowej z ok. 400 (Palazzo di Sforzi w Mediolanie) wyłaniają się z chmury półfigurowe i 6-skrzydłe wyobrażenia wołu i człowieka. Symbole najczęściej występują w scenach adoracji Chrystusa (lub zastępującego go znaku), np. w mozaice neapo-litańskiego baptysterium otaczają one -*• monogram Chrystusa; w mozaice apsydy z 402-417 w kościele S. Pudenziana w Rzymie składają hołd tronującemu Chrystusowi, jawiąc się obok siebie w sferze nieba przeciętego ogromnym krzyżem, przy czym tron, krzyż i Baranek Boży (wtórne symbole jego majestatu) umieszczone są na osi symetrycznej kompozycji ; w mozaice kopuły kaplicy grobowej Galii Placydii z poł. V w. w Rawennie, symbole e. w pendentywach dźwigają jakby sklepienie nieba — kopułę ze złotym krzyżem na tle gwiazd.

W sztuce bizant., na którą oddziaływała przede wszystkim wizja Ezechiela, przedstawiano żyjące istoty całofigurowo (mozaika z poł. V w. w apsydzie kościoła Hosios Dawid w Salonikach oraz sprzed 547 w chórze kościoła S. Vitale w Rawennie), jednakże, ze względu na odmienne założenia teol., aż do XI w. nie utożsamiano ich z e.; istoty te w sztuce zach. symbolizują e. i należą integralnie do tematów -* Chrystus w Majestacie i -* epitafion (II).

B. W ŚREDNIOWIECZU — w sztuce bizant. przedstawiano e. figuralnie do XI w., a w arm. do XIV w. (srebrna pozłacana oprawa Ewangeliarza z 1249 w Cylicji), w etiopskiej (wg dotychczasowych badań) zaś wyłącznie figuralnie, wg dekoracyjnie uproszczonych formuł autorskiego portretu, np. stojący e. z księgą w dłoniach (Ewangeliarz z Haik, BUniw Addis Abeba) lub e. siedzący — w licznych rpsach z Debrę Marjam (BN Paryż); w sztuce zach. natomiast preferowano ujęcia symboliczne.

1. Symbole zoomorficzne — Żyjące istoty zwierzokształt-ne i całofigurowe pojawiły się najpierw w malarstwie iryjskim; ich atrybutem jest księga lub zwój, zwykle zamknięte; tylko człowiek (Mateusz) występuje z księgą otwartą albo rozwiniętym zwojem (burgundzki Ewangeliarz Gundohina z 754, Bibliothèque Municipale w Autun), względnie z -> flabellum (Ewangelistarz Godeskalka z 783, BN Paryż); orzeł (Jan) bywa wyróżniany dużą świetlistą glorią (oprócz nimbu) i niekiedy trzyma w pazurach rybę {Ewangeliarz z Armagh z 1. poł. IX w. Trinity College w Dublinie); w miniaturach iryjskich i ang. przedstawiano symbole jako dmące w rogi (quattuor tubae), dla zaakcentowania mocy głoszonej przez nie nauki zbawienia (Ewangeliarz z Lindisfarne z 710 w British Museum).
Symbole w całostronicowych miniaturach iryjskich ewangelia-rzy są autorskimi portretami e., przedstawionymi z niezwykłą precyzją i inwencją; np. w nortumbryjskim Ewangeliarzu z Echternach z końca VII w. (BN Paryż) ukazano je w profilu, lecz w sposób zróżnicowany — orzeł jest statyczny, a lew w skoku; w Ewangeliarzu z Durrow z ok. 700 oraz w Ewangeliarzu z Kells z ok. 800 (oba w Trinity College w Dublinie) przedstawiono je frontalnie, jako unoszące się. Charakter portretów autorskich mają również symbole występujące w tablicach kan., w których — stosownie do tematu konkordancji ewangelicznej — występują po 3 lub 4 w zwieńczeniu ozdobnego -+ cyborium (Ewangeliarz z Harley sprzed 816, British Museum, Ewangeliarz pułtuski z 2. poł. XI w., MNKr, Ewangeliarz kruszwicki z ok. 1160-70, BKapGn); ponadto symbole związane z inicjałami ozdobnych kart incipitowych w rpsach karolińskich, ottońskich i rom. (Ewangeliarz z Erlangen z końca XII w., Universitätsbibliothek) oraz inicjały utworzone z ciał symboli (Ewangeliarz z Met zu z 2. poł. LX w., BN Paryż) i barwne symbole z kodeksem w łapach występujące wśród ornamentów ewangeliarzy arm. z XIV-XVII w. W zastępstwie e. symbole występują w temacie -+ sądu ostatecznego (chrzcielnica z 1129 katedry w Freckenhorst) i -* koronacji Maryi (Mszał z Weingarten z poł. XI w w Pierpont Morgan Library w Nowym Jorku).

Zasadniczą jedność 4 Ewangelii w Chrystusie i wyjątkową rolę e. manifestują -*• harmonie Ewangelii, czyli kompozycje przedzielone krzyżem na 4 części z symbolem e. w \ r.żdej z nich. Przykładem takiego obrazowania jest miniatura iryjskiego rpsu Predicationes (kazania na okres postu) z końca VIII w. (BKapKr), ujęta w bordiurę i przedzielona krzyżem, w którego polach stoją żyjące istoty z rozwiniętymi skrzydłami i księgą pod nogami. Od X w. kompozycje te stosowano najczęściej na oprawach ksiąg, np. na Ewangeliarzu z Helmarshausen z ok. 1100 (skarbiec katedry w Trewirze); pewne podobieństwo intencjonalne wykazuje bilateralna ozdoba grawerowana i niellowana na rękojeści Szczerbca — miecza koronacyjnego królów pol. z końca XII w. (Wawel), przedstawiająca z każdej strony symbole 2 e. i Chrystusa jako Baranka.
Kompozycje, w których symbole 4 e. zestawiano z in. 4 elementami, mają charakter typologiczny; zestawiano je z 4 rajskimi rzekami (reliefy marmurowego relikwiarza w kształcie tronu, zw. Tronem świętego Marka z VII w., w skarbcu kościoła S. Marco w Wenecji ; grawerunki na srebrnej Kadzielnicy z Trzebnicy z 1. poł. XII w.; Biblia z Admont z XII w. w österreichische Nationalbibliothek), albo z 4 wielkimi prorokami — Danielem, Ezechielem, Izajaszem i Jeremiaszem (zwł. w przedstawieniach Chrystusa w Majestacie ze szkoły miniatorskiej w Tours; witraż z XIII w. w transepcie katedry w Chartres) czy z 4 cnotami kardynalnymi (Mszał z Salzburga z 2. poł. XII w. w Landesbibliothek w Stuttgarcie).

Bogaty program typologicznych zestawień występuje na I kielichu Dąbrówki z ok. 1170-80 (skarbiec katedry w Gnieźnie) — wygrawerowane 4 symbole e. u spodu czary (z imionami w wersji łac. na banderolach) zestawiono z występującymi na nodusie kielicha półplastycznymi personifikacjami rajskich rzek (Gichon, Piszon, Tygrys, Eufrat) oraz przedstawionymi na jego stopie personifikacjami 4 cnót kardynalnych (Sprawiedliwość, Umiarkowanie, Męstwo, Roztropność) trzymającymi w każdej dłoni banderolę z tekstem jednego z -> błogosławieństw ewangelicznych (Mt 5,3-8).

2. Symbole antropomorficzne — W nawiązaniu do wizji Ezechiela (1,5-8) opisującej 4 żyjące istoty jako podobne z wyglądu do ludzi, przedstawiano je w ludzkiej postaci zwieńczonej symboliczną głową, aby wyrazić nadludzki wymiar posłannictwa e.; upowszechniły się one głównie w miniatorstwie iryj-skim (Ewangeliarz z Kells), ang. (Ewangeliarz Orozjusza z VIII w. w bibliotece katedry w León, Sakramentarz z Gellone z 2. poł. VIII w. w BN Paryż), frankońskim (Ewangeliarz z Sainte-Croix z VIII w. w Bibliothèque Municipale w Poitiers) i iberyjskim (m.in. Beatusa z Liébany rps Komentarza do Apokalipsy iluminowany w X w. w S. Salvador w Tábarze, Pierpont Morgan Library w Nowym Jorku, a także Biblie, np. Biblia z Albelda z LX w. w bibliotece katedry w León); ponadto występują w reliefach z kości słoniowej (oprawa księgi z ok. 1000 przedstawiająca Ukrzyżowanie (Musée Municipale w Metzu), na tle streficznie uszeregowanych scen, wśród których w jednym rzędzie siedzą parami zookefaliczne antropomorfy z banderolami i księgami w dłoniach — z prawej Mateusz i Marek, z lewej — Łukasz i Jan, oraz w rzeźbie architektonicznej (np. kapitel z VII w. w Museo Arqueológico w Kordowie). W przedstawieniach autorskich e., antropomorfy półpostaciowe pełnią funkcje ich atrybutów (Zloty kodeks z Echternach z poł. XI w., Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze), a całopostaciowe są ich portretami i jako e. wykonują autorskie czynności, np. piszą (Ewangeliarz z Lorsch z X w., BWat), medytują (Biblia z Erlangen). W zbiorach pol. w Pericopae evangelicae z 1160 (rps proweniencji mozańskiej, BSemPł) antropozookefaliczne symbole Łukasza i Jana obejmują dłońmi inicjały „I".

3. Przedstawienia e. z symbolem jako atrybutem — należące do najpopularniejszych, występują aż po późny gotyk w coraz to nowych wariantach, które kształtowały się w obrębie
2 typów— oratora (stojące), np. fresk z VII w. w katakumbach Kommody 11 i w Rzymie, miniatura Łukasza w Ewangeliarzu Gundohina z symbolicznym wołem w zwieńczeniu arkady, ewan-geliarze iryjskie z poł. VIII w. — Ewangeliarz z Dimmy oraz Ewangeliarz z Mulling (oba w Trinity College Library w Dublinie), i autorskiego portretu (pozycja siedząca) w różnych ujęciach: np. profilowym (Łukasz z symbolem za głową — w Ewangeliarzu z Lindisfarne), „trzy czwarte" (Łukasz z ręką na sercu i symbolem koło twarzy w Ewangeliarzu z Echternach), frontalnym (Jan z symbolem w zwieńczeniu arkady w Ewangeliarzu z Canterbury z 750, Kungliga Biblioteket w Sztokholmie).

W ewangeliarzach karolińskich i ottońskich e. występowali głównie w przedstawieniach autorskich. W karolińskich miniaturach ze szkoły pałacowej w Akwizgranie, np. w Ewangeliarzu koronacyjnym Karola Wielkiego z pocz. LX w. (Kunsthistorisches Museum w Wiedniu) ukazano ich spowitych w miękkie zwoje białych szat, w pozach frontalnych i swobodnych, na tle pogodnych krajobrazów; podobny nastrój emanuje z iluminacji grupy Ady — Ewangeliarza z Xanten z VHJ w. (Bibliothèque Royale w Brukseli) i Ewangeliarza Medarda z Soissons z LX w. (BN Paryż); natomiast w impresjonistycznych iluminacjach ze szkoły w Reims, np. w Ewangeliarzu Ebona z 816-845 (Bibliothèque Municipale w Epernay) ukazano e. w pozach patetycznych i z twarzami zwróconymi w kierunku inspirującego symbolu. W miniaturach ottońskich akcentowano przede wszystkim pierwiastek nadprzyr.; w Ewangeliarzu bamberskim Ottona HI z pocz. XI w. (Bayerische Nationalbibliothek w Monachium), każdy e. tronuje frontalnie w mandorli (nimb dotychczas stosowany wyłącznie dla Chrystusa) i, jak „boska kariatyda", na której opiera się nauka zbawienia, trzyma nad swą głową skrzydlaty atrybut ujęty w nimb i promienie.

Przedstawienia autorskie często bywają ubogacane motywem inspiracji, np. symbol wchodzący w aktywny związek z e. wyłania się z obłoku (zazwyczaj z górnego rogu kompozycji) i szepce do ucha e., który reaguje zmianą postawy ciała — odwraca się od pulpitu i skrętem tułowia i głowy zwraca w jego kierunku (np. Marek słuchający lwa w reliefie z 1000 w Bayerische Staatsbibliothek; Łukasz słuchający wołu w miniaturze Ewangeliarza emmeramskiego z 1106-11, BKapKr); w przypadku Mateusza, jego symbol z berłem krzyżowym w dłoni wygląda jak anioł (Ewangeliarz z Canterbury z XI w. w Saint John College w Oksfordzie); w starorus. Ewangelistami Ostromira z 1056-57 (Biblioteka im. Sałtykowa-Szczedrina w Leningradzie) symbole trzymają przed oczyma e. kartę z natchnionym tekstem. Inspirację najpiękniej obrazują miniatury w Ewangeliarzu Ebona, przekazując prawdę o ludzkiej słabości e. i potędze natchnienia Bożego przez postrzępiony kontur szat okrywających drżących e., zjawiskowy koloryt kompozycji i tajemniczy, rozedrgany krajobraz. Niekiedy e. inspiruje Gołębica — Duch Święty (Sale ramen tar z Dr ogona z poi. IX w., BN Paryż, Ewangeliarz Henryka III i Gizeli z 1. poł. XI w., Staatsbibliothek w Bremie) lub dłoń -* Boga Ojca (II 1), np. w Ewangelistarzu Wratysława II z 1085 (Národni a Universitní Knihovna w Pradze), ewangelia-rzach arm. (m.in. malowana przez Sargisa Picaka miniatura Łukasza w Ewangeliarzu jerozolimskim z 1320, Biblioteka Patriarchatu Orm. w Jerozolimie). W miniatorstwie etiopskim (a także arm. i gruzińskim) inspiratorem bywa Chrystus siedzący naprzeciw e. (rps z 1173 w Bodleian Library w Nowym Jorku) lub Matka Boża i aniołowie (np. NMP z Michałem i Gabrielem inspirujący Marka, Łukasza i Jana w Ewangeliarzu z 1205).

Symbole niekiedy pełnią rolę służebną wobec e., np. podają im księgę lub zwój, trzymają kałamarz (w bawarskim i koloń-skim malarstwie książkowym z XI-XII w.); ich ciała i skrzydła mogą służyć za pulpit (relief tympanonu z XII w. w portyku Chwały w katedrze św. Jakuba w Santiago de Compostela) lub podnóżek (np. lew jako podnóżek Marka w duń. Ewangeliarzu z XIII w. w Universitetsbibliotek w Kopenhadze).

W miniatorstwie got. kontynuowano tradycyjne typy przedstawieniowe i tworzono ich nowe warianty. W późnym średniowieczu zdobiono wizerunkami e. (prócz ewangeliarzy i ewange-listarzy) in. rodzaje ksiąg kośc., np. brewiarze (Bréviaire-missel du prieuré clunisien de Lewes z 1260-1300), postylle (Postylla Mikołaja z Liry, rps z ok. 1457 w bibliotece opactwa w Admont) oraz przeznaczone do użytku świeckich — psałterze, modlitewniki i godzinki, które dzięki artyst. malowidłom stanowiły cenne pozycje bibliofilskie (np. Heures à l'usage de Macon z pocz. XVI w.).

Postacie e. stały się częstym tematem got. malarstwa monumentalnego (malowidła ścienne z 1350 w kościele St. Georg w Räzüns w szwajc. kantonie Graubünden; witraże z 1390 katedry w Erfurcie) i tablicowego (4 .modlący się e. z klęczącymi symbolami w kwaterach rewersowych tryptyku z 1480 z kościoła Mariackiego w Gdańsku, MNWwa; J. Polaka Czterej e. z 1491 w predelli głównego ołtarza kaplicy zamkowej w Monachium--Blutenburgu). W rzeźbie architektonicznej przedstawiano e. symbolicznie (np. kapitele 4 kolumn transeptowych w kościele rom. w Schöngrabern w Austrii; zworniki z 1327 w kościele św. Jakuba w Chełmnie; archiwolta z 1280 katedry w Strasburgu; portal z 1380-1400 katedry w Kolonii; fasada z 1408 katedry we Florencji), natomiast w rzeźbie ołtarzowej — figuralnie (np. figura Jana z kielichem w dłoni, z 4. ćwierci XIV w. — ze zniszczonego tryptyku w kościele par. w Ostrowitach k. Golubia-Do-brzynia). Tematykę e. wykorzystywano również w rzemiośle artyst. zdobiąc postaciami i symbolami e. sprzęty kośc. (np. stalle chórowe, konfesjonały, pulpity, m.in. pulpit opata Sugera w kościele opackim w Saint-Denis pod Paryżem; ambony, m.in. z 1460-70 w kościele opackim w Sankt Goar) i wyroby złotnicze, jak krucyfiksy, pacyfikały (np. Pacyfikał mniejszy z końca XV w. w skarbcu katedry w Gnieźnie).

C. W SZTUCE NOWOŻYTNEJ — wykrystalizowały się nowe atrybuty e., których modyfikację zapoczątkowano już w okresie gotyku; zanika nimb i obok księgi, zwoju i indywidualnego symbolu (jako atrybutu), każdy e. otrzymał specyficzny atrybut, nawiązujący do wydarzeń z jego życia, legendy i męczeństwa. Przykłady nowej ikonografii prezentują m.in. inicjałowe obrazki niderl. Godzinek z Eichstätt (BSem) z pocz. XVI w., przedstawiające Jana trzymającego kielich z wydobywającym się z niego wężem, Łukasza malującego Matkę Bożą, i tradycyjny portret Marka z naturalistycznym lwem — bez skrzydeł i nimbu ; Łukasza przedstawiano także w scenie -*• narodzenie Chrystusa (S. Bening, Heures de Nôtre-Dame de Hennesy z 1. poł. XVI w., Bibliothèque Royale w Brukseli), a Mateusza z narzędziem swej męki — toporem.

Od XV w. ikonografia e. upowszechniała się dzięki grafice drukowanej w Bibliach (-*• Biblii ilustracja II), oddzielnym drukom (drzeworyty monogramisty E.S., miedzioryty H. Aldegre-vera) i seriom (drzeworyty J. Ammana, L. Büsincka, H. Goltziu-sa). W grafice XVI-XVII w. ulubionym motywem stała się inspiracja e. bądź przez symbole (karta tytułowa do Cura pastora-lis, Nü 1513, wg drzeworytu W. Trauta; karta tytułowa do Wilhelma z Paryża Postilla super epístolas et evangelia, Bas 1515, wg drzeworytu U. Grafa), bądź przez Gołębicę — Ducha Świętego (w tej wersji najczęściej w żywotach świętych i luterańskich Bibliach); in. tematem są też sceny wizyjne (np. Jan przed Niewiastą apokaliptyczną, w : Das Neue Testament, Wittenberg 1540).

Wielu wybitnych artystów podejmowało motyw inspiracji przez symbole, wybierając do niego spośród e. Mateusza, którego symbol równy mu wielkością i stojący obok niego, sprawiał, iż scenę inspiracji często odczytywano jako „e. z aniołem" ; w obrazie Caravaggia z 1597-98 (spalony 1945) symbol prowadzi rękę Mateusza, w obrazie z 1645 N. Poussina — poucza Mateusza (Muzea Państw, w Berlinie), Rembrandta (Luwr) i Guer-cina z 1640 (Museo Capitolino w Rzymie) — dyktuje Mateuszowi. W niderl. sztuce protest, przedstawiano inspirację w nawiązaniu do miedziorytu Goltziusa z 1593 (Museum Boymans-van Beuningen w Rotterdamie), jako 4 e. siedzących przy stole, a ich symbole na drugim planie (J.A. Backer, Czterej e. z 1608-51 w Kunstmuseum w Goteborgu; P.P. Rubens i jego warsztat, obraz z 1625 w Sarasota na Florydzie). Inspirację e. przez światłość namalował 1648 P. Cleasz Soutman (MN Sztokholm).

W sztuce wł., w której pomijano motyw inspiracji, przedstawiano e. towarzyszących Chrystusowi zmartwychwstałemu (Fra Bartolomeo, obraz z 1516 w Galleria Pitti we Florencji) lub siedzących na swych symbolach (P. Veronese, obraz z 1582 w Galleria dell'Accademia w Wenecji); w Polsce przedstawiano ich pojedynczo (J. Lux — Mateusz, Marek, Łukasz, Jan z 1770 w kościele par. w Kietrzu na Śląsku Opolskim) lub parami (K. Chamski — Łukasz i Jan oraz Mateusz i Marek w kościele Sw. Ducha w Chełmnie). W malarstwie monumentalnym zestawiano e. z ojcami Kościoła (Correggio, freski z 1520-24 w kopule kościołów S. Giovanni E. w Parmie i S. Maria della Consolazione w Todi), a w późnobarokowych kompozycjach iluzjo-nistycznych występują oni wraz z symbolami w scenach niebiańskiej chwały (J.M. Rottmayr, plafon z 1716-22 w kościele Benedyktynów w Melk; z 1763-64 w kościele w Ottobeuren).

W rzeźbie utrwalił się związek e. z ołtarzem; ich figury u-mieszczano w niszach (M. Hönel, rzeźby e. z 1628-36 w katedrze w Gurk) lub między kolumnami barokowych ołtarzy (B. Ableitner, figury e. z 1672 adorujących klęcząco Najśw. Sakrament, w ołtarzu kościoła Teatynów w Monachium); do cennych zabytków rzeźby pol. należą m.in. figury 4 e. z 1710 dłuta M. Rod-tego (ołtarz kościoła Wniebowzięcia NMP w Chełmnie), czy 4 e. z 1780 (w ołtarzu ujętym trójkami kolumn w kaplicy NMP Anielskiej w Kościanie). W rzeźbiarskim wystroju wnętrz kośc. przedstawienia e. spotyka się na tabernakulach (np. pełnoplastycz-ne figurki e. na tabernakulum w kształcie okrągłej, otwierającej się świątyni, z 1. poł. XVII w. w kościele par. w Ostropie, a płaskorzeźby — na tabernakulum z tegoż okresu w kościele par. w Ostrowitach) oraz na ambonach, w których zestawiano e. z ojcami Kościoła (np. we wczesnobarokowej z 1638 w kościele Farnym w Krośnie i klasycystycznej z XVIII-XIX w. w kościele filialnym w Hajdukach Nyskich); na korpusach rokokowych ambon ukazywano zwiewne i ekstatyczne postacie e. wraz z ich symbolami (np. z 1760 dłuta J.F. Kargiera z Puław na ambonie w kościele Nawrócenia św. Pawła Apostoła w Lublinie).

 

A. Baumstark, Zum stehenden Autorenbild der byzantinischen Buchmaleret, OC 3(1913) 305-310; H. Leclercq, DACL V 845-852; Künstle I 609-612; A.M. Friend, The Portraits of the Greek and Latin Manuscripts, Art Studies 5(1927) 115-147, 7(1929) 3-29; Leroquais Liv; L.B. Ellis, The Animal Symbols of the E., Ancient Egypt 15(1930) 109-118; W. Loose, Die ChorgeslUhle des Mittelalters, Hei 1931 (passim); Leroquais Brev; K. Weitzmann, Die byzanllnische Buchmalerei des 9. und 10. Jahrhunderts, B 1935; S. Sawicka, Les principaux manuscrits à peintures de la Bibliothèque Nationale de Varsovie, du Château Royal et des Bibliothèques des Zamoyski à Varsovie, du Séminaire de Plock et de Chapitre de Gniezno, Bulletin de la Société Française de Reproductions de Manuscrits i Peintures 19(1938) 3-320; A.M. Friend Jr., The Canon Tables of the Book of Kells, w: Medieval Studies In Memory of Arthur Ktngsley Porter, C 1939, II 611-666; W. Weisbach, Die Darstellung der Inspiration auf mittelalterlichen E.-Bildern, RivAC 16(1939) 101-127; tenże, Les images des é. dans l',.Évangéliaire d'Otton 111" et leurs rapports avec l'antiquité, GBA 21 (1939) 131-152; J. de Coo, De Kalvarleberg van de Sankt Paulus-kerk te Antwerpen, An 1943; F. Wormald, The Miniatures in the Gospels of Saint Augustine, C 1948,19543; Z. Ameisenowa, Animal-Headed Gods, E., Saints and Righteous Men, JWCI 12(1949) 21-45; W. Wehr, ECat V 887-891 ; A. Boeckler, E.-Bilder der Adagruppe, Münchener Jahrbuch der bildenden Kunst 3-4(1952-53) 121-144; R. Crozet, Les premières représentations anthropozoomorphlques des é., Etudes mérovingiennes 3(1953) 5363; A. Grabar, La ..Sedia di San Marco" à Venise, CahArch 7(1954) 1934; V. Beyer, La sculpture strasbourgeoise au XIVe siècle, Str 1955 (zwł. 4953); E. Rosenbaum, The E.Portraits of the AdaSchool and Their Models, AB 38(1956) 8190; R. Crozet, Les représentations anthropozoomorphiques des é. dans Tenlumlnlsme et dans la peinture murale aux époques carolingienne et romaine, CahCM 1(1958) 182187; Réau III 1, 476480; G. Achten, H. Knaus, Deutsche und niederländische Gebetbuchhandschriften, Da 1959; P. Bourguet, Les symboles des quatre é„ RRef 10(1959) 325; C. Cecchelli, G. Furlandi, M. Salmi, The Rabula Gospels. Facsimile Edition of the Miniatures of the SyriacManuscrit Plut. I 56 in the MediceanLaurentian Library, Ol 1959; H. Buchthal, Byzantinische Miniaturen of the 4th Century, DOP XV 129139; J. Leroy, S. Wright, O.A. Jäger, Ethiopie. Manuscrits à peintures, P 1961 ; L. Schneider, W. Molé, SSS I 467; R. Crozet, Les 4 é. et leurs symboles. Les cahiers techniques de l'art 4(1962) z. 3, 526; R. Feuchtmüller, Die steinerne Bibel, W 1962 (zwł. 2140); KZSP III z. 11,76, V z. 3, 4647, z. 10,52,101. VII z. 9, 29, XI z. 4, 15,32,52, 132; B. Bischoff, Das biblische Thema der reichenauer „Visionären E.", w: Liturgie. Gestalt und Vollzug, Mn 1963, 2332; J. Leroy, Les manuscrits syriaques à peintures, P 1964; F. Spadafora, BS V 365371 ; F. Steenbock, Der kirchliche Prachteinband im frühen Mittelalter von den Anfängen bis zum Beginn der Gotik, B 1965; K. Hoffmann, E.Bilder des münchener „OttoEvangeltar", ZDVKW 20(1966) 1746; A. Caleca, Evangeliář altomedloevale dt Perugia, Critica d'arte 14(1967) 17-35; O.K. Werckmeister, Irisch-northum-brische Buchmalerei des 8. Jahrhunderts und monastische Spiritualität, B 1967; U. Nilgen, LCIk II 696-713; Katedra gnieźnieńska I-II, Pz 1968-70; C. Nordenfalk, An Illustrated „Diatessaron", AB 50(1968) 119-140; J. Białostocki, Sztuka cenniejsza nti zloto, Wwa 1969 (zwł. 80-109); M. Werner, The Four E. Symbols Page In the Book ofDurrow, Gesta 8(1969) 3-17; J.I.G. Alexander, Anglo-Saxon Illumination in Oxford Libraries, NY 1970; DSP I 710, 714-716, 745-746, 769-778; IChK III 184-187; P. Bloch, U. Nilgen, E. Förster, RDK VI 448-517; U. Nilgen, RDK VI 517-572; H. Hunger, K. Wessel, RBK II 452-516; T. Dobrzeniecki, Galeria sztuki średniowiecznej. Malarstwo tablicowe, Wwa 1972, 162-163; M. Simon, La civilisation de l'antiquité et le christianisme, P 1972 (Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa, Wwa 1979); F. Skubiszewski, Malarstwo europejskie w średniowieczu I. Malarstwo karolińskie i przedrą-mańskie, Wwa 1973; M. Cynka, Póinobarokowa rzeźba ołtarzowa w kościele pobernardyńsklm pod wezwaniem Nawrócenia świętego Pawia w Lublinie, RH 22(1974) 5-38 (passim); K. Weitzmann, „Loca sancta" and the Representational Arts of Palestine, DOP XXVIII 31-55; H. Hauke, H. Köstler, Das eichstätter Stundenbuch, Eichstätt 1977; K. Weitzmann, Manuscrits gréco-romains et paléochrétiens, NY 1977; G. Vikan, A Group of Forged Byzantine Miniatures, AKB 48(1978-79) 53-70; KZSP (nowa seria) I z. I, 73.

Podobne prace

Do góry