Ocena brak

Europejskie potęgi kolonialne

Autor /motorola Dodano /01.05.2012

Ekspansja Europejczyków rozpoczęta przez Kolumba i Vasco da Gamę osiągnęła punkt szczytowy w końcu XIX wieku, gdy wielkie mocarstwa zachodnie zbudowały potężne imperia i zdominowały cały świat.

W historii istniało wiele imperiów, od państwa Asyryjczyków po Związek Radziecki. Większość z nich była stosunkowo spójna, stworzone zostały one w w wyniku ekspansji nasąsiednie terytoria. Lecz w przypadku wielkich imperiów kolonialnych zbudowanych przez mocarstwa w XIX wieku, Europejczycy rządzili odległymi terytoriami i ludami innych ras. Imperia te obejmowały niemal cały świat, opierając się na przytłaczającej przewadze gospodarczej i technologicznej państw europejskich. Proces podbojów osiągnął punkt szczytowy w XIX wieku, który czasem nazywa się „wiekiem imperializmu".

Początków imperializmu szukać należy w wieku XV, kiedy to Kolumb dotarł do Ameryki, a Portugalczycy odkryli drogę morską do Indii. Europejczycy zaczęli podbój i zasiedlanie Nowego Świata oraz zakładanie niewielkich kolonii na kontynencie azjatyckim. W wieku XVIII Ameryka Południowa i Środkowa były już podzielone między Hiszpanię a Portugalię, a Wielka Brytania i Francja walczyły o dominację w Ameryce Północnej, aż do zwycięstwa Brytyjczyków w wojnie siedmioletniej (1756-63).

Czasy pierwszegogo Imperium Brytyjskiego" dobiegły końca, gdy koloniści amerykańscy obalili rządy brytyjskie i założyli Stany Zjednoczone Ameryki. Rewolucja amerykańska pokazała, że nie da się kontrolować osadników europejskich z odległej stolicy imperium, jeżeli nie są oni przekonani, że rząd działa w ich interesie, a nawet wtedy zechcą, prędzej czy później, rządzić się sami. W XIX, w, podaną lekcję dostali Hiszpanie i Portugalczycy, gdy ich kolonie zbuntowały się i wywalczyły niepodległość. Brytyjczyk wyciągnęli wnioski i niedługo potem przyznali prawo do autonomii takim koloniom, jak Australia, Nowa Zelandia, Południowa Afryka i Kanada, w których osiedło się wielu kolonistów pochodzenia europejskiego.

Imperium brytyjskie

W roku 1815 Brytyjczycy posiadali już duże i wciąż rozrastające się imperium, podczas gdy ich tradycyjni kolonialni rywale - Hiszpanie, Portugalczycy i Holendrzy - stracili dynamizm. Tak więc Wielka Brytania.zajęła wiodącą pozycję wśród imperiów europejskich w końcowej fazie kolonializmu w XIX w.- gdy już większa część terytoriów Azji i Afryki została skolonizowana. Z drugiej strony uaktywnili się główni konkurenci Brytyjczyków w walce o kolonie i na scenie politycznnej pojawiły się nowe mocarstwa kolonialne.

W Azji Brytyjczycy ciągle umacniali swoje wpływy, aż cały subkontyneat, indyjski (terytorium dziś zajmowane Indie. Pakistan i Bangladesz) znalazł się bezpośrednio albo pośrednio pod panowaniem brytyjskim. Indie były zarządzane przez

Kompanię Wschodnioindyjską aż do antybrytyj-skiego powstania w roku 1857, po którym administracja przejęta została przez Koronę Brytyjską. Wkrótce zaczęto uważać Indie, kraj bogaty, rozległy i egzotyczny za „klejnot w koronie" imperium brytyjskiego. Armia indyjska stała się podporą brytyjskiej władzy na całym Środkowym Wschodzie.

Handel i polityka

Handel i polityka przyczyniły się do dalszego powiększenia brytyjskiej strefy wpływów. W roku 1819 założono Singapur, ale największe postępy w tym regionie poczynił brytyjski kolonializm w połowie XIX stulecia, gdy po serii wojen i traktatów Brytyjczycy zdobyli Birmę i Malaje (dziś Malezja). W podobny sposób Francja uzyskała kontrolę nad Indochinami (dziś Wietnam, Kambodża i Laos). Jeszcze większym dynamizmem wykazali się Rosjanie, którzy w Azji Środkowej dotarli do granic Persji i Afganistanu. Choć nowe terytoria zostały włączone bezpośrednio do państwa rosyjskiego, nie należy zapominać, że były to kolonie, które pozostawały w zależności od Rosji nie tylko za carów, ale też w czasie istnienia państwa radzieckiego. Ponieważ Brytyjczycy uważali ekspansję rosyjską w tym regionie za zagrożenie dla swoich interesów w Indiach, pod koniec XIX wieku nastąpiło tam zaostrzenie rywalizacji między Wielką Brytanią a Rosją. Takie państwa, jak Persja czy Afganistan, zdołały początkowo utrzymać formalną niepodległość, usiłując wykorzystać rywalizację wielkich mocarstw, ale w końcu Rosjanie i Brytyjczycy podzielili region na „strefy wpływów", w których mogli bez przeszkód interweniować, jeżeli zagrożone były ich interesy. Także Chiny nominalnie zachowały niepodległość, choć musiały oddać część swego terytorium Rosji i otworzyć porty dla handlu z Zachodem, niechętnie zgadzając się na coraz to nowe ustępstwa i umowy dzierżawy terytoriów. Historia Chin w wieku XIX jest pełna upokorzeń, od „wojny opiumowej" (1841-42), w której Brytyjczycy zmusili Chiny do importowania tego narkotyku, po klęskę w latach 1894-95 w wojnie z Japonią.

W Afryce, tak jak w Azji, aktywność kolonizatorów w pierwszej połowie XIX w. była ograniczona, choć już w latach 30. tego stulecia Francuzi zaczęli podbój Algierii. W tym czasie wielu ludzi w Wielkiej Brytanii było sceptycznie nastawionych co do korzyści płynących z kolonii. Benjamin Disraeli, pisarz, który został potem sławnym politykiem, określił kolonie jako,.kamienie u naszych szyj". Potem zmienił zdanie, gdy jako premier rządu uzyskał dla Wielkiej Brytanii większość udziałów w wybudowanym przez Francuzów Kanale Sueskim (1875) i skłonił królową Wiktorię, by mianowała się Cesarzową Indii (1877). To właśnie w latach 80. XIX wieku imperializm stał się częścią brytyjskiej świadomości narodowej. Wtedy bowiem został szeroko spopularyzowany wśród brytyjskiego społeczeństwa, między innymi przez opowiadania i wiersze Rudyarda Kiplinga.

Podział Afryki

Te nastroje wywołane zostały w dużej mierze wielkim przyspieszeniem ekspansji kolonialnej, które miało miejsce w latach 80. XIX stulecia. Obszar większości kolonii afrykańskich, które istniały przed tym okresem, ograniczony był do wybrzeży kontynentu, lecz teraz naukowcy i misjonarze zaczęli posuwać się w głąb lądu. Często lokalni administratorzy i łowcy przygód skłaniali rządy państw europejskich do podjęcia wypraw kolonizatorskich. Poza tym, w dobie ostrej rywalizacji między mocarstwami w Europie, ekspansja kolonialna jednego z nich zazwyczaj wywoływała natychmiastową reakcję ze strony pozostałych.

Do państw, które późno przyłączyły się do kolonialnego wyścigu, należały Włochy i Niemcy, które zjednoczyły się dopiero w końcu XIX wieku. Włosi skoncentrowali się na Półwyspie Abisyńskim, zakładając kolonie w Erytrei i w Somalii. Jednakże ich próby podbicia Etiopii skończyły się upokarzającą klęską w bitwie pod Adoua (1896). Niemcy pragnący zaznaczyć swój status nowego supermocarstwa, założyli kolonie w południowo-zachodniej Afryce, w Togo i w Kamerunie oraz na terytorium-dzisiejszej Tanzanii.

Porozumienia anglo-niemieckie z roku 1886 i 1890 przyznały Wielkiej Brytanii we wschodniej Afryce Kenię, a następnie Ugandę. Mimo tarć między państwami kolonialnymi, podczas całego podziału Afryki nie wybuchła miedzy mocarstwami wojna. Do największych napięć dochodziło miedzy dwoma najbardziej aktywnymi potęgami: Francją i Wielką Brytanią. Francja stworzyła wielkie imperium w Afryce północnej i zachodniej. Wielka Brytania była zbyt zajęta innymi problemami, by umocnić swoją pozycję w zachodniej Afryce, ale udało jej się zagarnąć Złote Wybrzeże (dziś Ghana) i Nigerię.

Jednocześnie Brytyjczycy ustanowili swój protektorat nad Egiptem (1882) i, po wielu niepowodzeniach, podbili wreszcie Sudan (1897-98). Niedaleko miasta Foszoda miało miejsce decydujące spotkanie ekspedycji francuskiej, dążącej w kierunku Morza Czerwonego i sił brytyjskich. Kraje stanęły na krawędzi wojny, lecz ostatecznie Francuzi wycofali się i zrezygnowali ze swych pretensji do Sudanu.

Od Przylądka Dobrej Nadziei do Kairu

Brytyjtjczycy parli także na północ z kolonii w Kraju Przylądkowym (dziś RPA). Jednym z najbardziej gorliwych imperialistów był Cecil Rhodes milioner, który zbił fortunę na diamentach, premier rządu Kraju Przylądkowego. Dążył on do utworzenia ciągłego pasa kolonii brytyjskich od Przylądka DobrejN adziei aż do Kairu w Egipcie. Rhodes odegrał tak wielką rolę w ekspansji na północ, że dwie kolonie zostały nazwane jego imieniem, Południowa Rodezja (dziś Zimbabwe) i Północna Rodezja (Zambia). W bezpośrednim sąsiedztwie posiadłość! brytyjskich w Afryce południowej powstały dwie republiki: Trans wal i Republika Oranii, założone przez potomków Holendrów, którzy osiedlili się niegdyś na Przylądku Dobrej Nadziei. W roku 1830 ludzie ci, zwani Afrykanerami lub Burami, przenieśli się w głąb lądu, by nie żyć pod panowaniem brytyjskim. Jednak ich stosunki z Brytyjczykami dalej układały się źle, szczególnie po tym, jak odkrycie złota na terytorium ich państw doprowadziło do napływu poszukiwaczy zarówno brytyjskich, jak i innych narodowości. Powstałe napięcia doprowadziły w końcu do tak zwanej wojny burskiej (1899-1902), w której armia brytyjska doznała kilku upokarzających porażek, mszcząc się za to na ludności cywilnej. Powstały wtedy pierwsze obozy koncentracyjne, w których Brytyjczycy umieścili cywilów, łącznie z kobietami i dziećmi, by ci nie mogli wspierać partyzantki burskiej. Wojna zakończyła się aneksją państw afrykanerskich przez Wielką Brytanię.

Pod władzą kompanii

Od XVI w. handel zamorski i kolonizacja prowadzone były przez kompanie handlowe, które posiadały królewski monopol na działanie w określonym regionie. Takie instytucje, jak brytyjska i holenderska Kompania Wschodnioindyjska, zakładały faktorie, prowadziły wojny i zarządzały wielkimi terytoriami, czasami przez całe stulecia, nim ich rządy zastąpiono władzą państwową.

Na tej samej zasadzie działała np. brytyjska Kompania Południowoafrykańska Cecila Rhodesa, choć w Południowej Afryce rząd brytyjski przejął bezpośrednią władzę nad kolonią dosyć szybko. Inaczej stało się w przypadku międzynarodowej spółki zarządzającej Kongiem. Terytoria, którymi zarządzała, uznane zostały przez mocarstwa za niezależne państwo (1885), którego właścicielem został król belgijski Leopold II (nie państwo belgijskie). Masowe mordy były tam na porządku dziennym, kraj był bezlitośnie wyzyskiwany, miały miejsce liczne afery finansowe. Wszystko to odbywało się pod patronatem króla Leopolda. W pierwszych latach XX wieku o okrucieństwach tych dowiedział się wreszcie świat i w roku 1908 państwo belgijskie przejęło kontrolę nad Kongiem.

Do roku 1900 podział Afryki został prawie zakończony, ale pozostało jeszcze do zdobycia kilka bogatych terytoriów. Francja zagarnęła Maroko i Mauretanię, a Włosi podbili Trypolitanię (Libię). Pod koniec wieku wyłoniło się też najmłodsze imperium kolonialne. W roku 1898 Stany Zjednoczone pokonały w wojnie Hiszpanię i przejęły władzę na Filipinach i w Puerto Rico, a wkrótce potem na Hawajach i innych wyspach Pacyfiku. Także strefa planowanego Kanału Panamskiego, łączącego Pacyfik z Atlantykiem, stała się posiadłością USA. Stany Zjednoczone stały się domi-nującym mocarstwem na półkuli zachodniej.

Prawo pięści

Imperia kolonialne powstawały z wielu różnych przyczyn, między innymi jako wynik rywalizacji między mocarstwami, planowanej lub nie planowanej ekspansji poprzez wmieszanie się mocarstw w konflikty lokalne i z potrzeby zapewnienia sobie bazy surowcowej oraz rynków zbytu dla własnych produktów. System zarządzania koloniami różnił się znacznie w poszczególnych przypadkach. Szczególnie odnosiło się to do kolonii brytyjskich. Mogły być one zarządzane bezpośrednio przez Koronę - wtedy funkcje kontrolne i prawodawstwo sprawowane były przez przedstawicieli rządu brytyjskiego. W innym wypadku możliwe było uznanie przez lokalnych władców „opieki" brytyjskiej, w różnej formie. Spisywano traktat, w którym władca lokalny zobowiązywał się do konsultacji swych działań z brytyjskim doradcą. W wieku XIX mocarstwa kolonialne przedstawiały swoją działalność jako misję niesienia cywilizacji w odległe regiony świata (słynne „brzemię białego człowieka", ó którym mówi Kipling). Rzeczywiście w koloniach wybudowano koleje, przywieziono tam lekarstwa i inne zdobycze cywilizacji. Jednak gospodarka kolonii była rozwijana w ten sposób, by zaspokoić potrzeby rządzącego mocarstwa, nie mieszkańców kolonii, a obiecywane często stopniowe wprowadzanie samorządności kolonii było prowadzone w tak ślimaczym tempie (z wyjątkiem obszarów zdominowanych przez białych kolonistów), że perspektywa niepodległości oddalała się w nieskończoność. Niezadowolenie ludności podbitych terytoriów z rządów kolonialnych widać wyraźnie po liczbie wojen i powstań, zmierzających do zrzucenia obcego jarzma.

 Zmiany na mapach

Trwająca w latach 1914-181 wojna światowa doprowadziła do znacznych zmian na politycznej mapie świata W jej wyniku Niemcy i Turcja utraciły, między innymi, swoje kolonie.

Wielka Brytania i Francja na zmianach tych zyskały, zagarniając nowe obszary w Afryce i na Bliskim Wschodzie (formalnie terytoria mandatowe, zarządzane w imieniu Ligi Narodów). I choć dominia brytyjskie (Kanada, Australia i Nowa Zelandia) uznane zostały przez Wielką Brytanie za równorzędnych partnerów, trwałość systemu kolonialnego wydawała się niezagrożona.

Europejskie Kolonie - WAŻNIEJSZE DATY

1756-63

Wojna siedmioletnia

1786

Założenie w Australii pierwszej kolonii karnej

1814

Holendrzy oddają Przylądek Dobrej Nadziei Brytyjczykom

1819

Założenie Singapuru

1830

Francuzi zaczynają podbój Algierii

1840

Brytyjczycy kolonizują Nową Zelandię

1875

Brytyjczycy przejmują udziały Kanału Sueskiego

1881

Tunis pod protektoratem francuskim, początek podziału Afryki

1884-85

Niemcy zakładają kolonie w Afryce

1885

Założenie państwa Kongo pod patronatem Leopolda II

1886

Brytyjska aneksja Birmy

1896

Założenie Federacji Malajskiej; klęska Włochów pod Adoua

1898

Brytyjczycy podbijają Sudan; konflikt foszodański; wojna amerykańsko-hiszpańska

1899-1902

Wojna burska

1908

Belgia zajmuje Kongo

1912

Francuski protektorat nad Marokiem; Włosi podbijają Trypolitanię; koniec podziału Afryki

1914-18

I wojna światowa; koniec imperiów kolonialnych Niemiec i Turcji

Podobne prace

Do góry