Ocena brak

ESTONIA, Eesti Nóukogude Sotsialistik Vabariik - DZIEJE CHRZEŚCIJAŃSTWA

Autor /Humbelin Dodano /20.09.2012

Na terytorium obecnej E., zamieszkałej przez ugrofiń. plemiona Estów, Jarosław Mądry po zdobyciu 1030 części tych ziem (wśród nich grodu —> Tartu, zw. od jego imienia Jurjewem, a później Dorpatem), zaczął wprowadzać chrześcijaństwo wsch.; z tego okresu pochodzą wzmianki o najstarszej cerkwi w Tallinie pod wezw. św. Mikołaja Cudotwórcy.

Ponowne próby -*• chrystianizacji Estów podjął z Lundu duń. metropolita Eskil (1138-77), który ok. 1170 w porozumieniu z pap. Aleksandrem III udzielił sakry biskupiej franc, cystersowi Fulkonowi i wysłał go do E. na misje; jej wyniki były nikłe; wyprawie wojennej duń. króla Waldemara II na Estów pap. Innocenty HI bullą Cum de christian's z 13 I 1206 nadał charakter wojny krzyżowej i upoważnił Andreasa Sunesena (ok. 1167-1228), metropolitę Lundu, do założenia bpstwa w E. (bez rezultatów); misja podjęta przez zakon -»• kawalerów mieczowych i bpa Rygi -*• Alberta z Buxhövden, prowadzona zarówno „ogniem i mieczem" jak i środkami pokojowymi, zakończyła się 1210 ustanowieniem bpstwa estońskiego z siedzibą w Lihula, które powierzono bpowi Teodorykowi (zm. 1219), dotychczasowemu opatowi cysterskiemu w Daugavgriva ; bpstwo uzależniono od metropolii w Bremie, a 1213 pap. Innocenty III bullą Cum in memoria podporządkował je bezpośrednio Stolicy Apost. ; nieco później polecił Sunesenowi udzielenie sakry nast. bpowi dla pd.-zach. części E., dotąd zależnej od bpstwa w Rydze, czemu przeszkodzili kawalerowie mieczowi.

Po zwycięstwie zakonu nad Estami (21 IX 1217), opanowaniu 1218 pn. wybrzeża E. przez Duńczyków (i założeniu przez nich Tallina) doszło 1219 do nominacji Duńczyka Wiscelina na bpa Tallina, zależnego od metropolii w Lundzie; 1224 siedzibę bpstwa estońskiego przeniesiono do Dorpatu i odtąd zwano je bpstwem dorpackim; działał tu wówczas pap. legat Wilhelm, bp Modeny; 1227 powstała kolejna diec. ozylijska (zw. także Osel-Wiek) dla wysp przybrzeżnych i zach. terytorium E. z rezydencją w Haapsalu, a jej pierwszym bpem został cysters Gotfryd; 31 ni 1255 pap. Aleksander IV podporządkował diec. dorpacką i ozylijska nowo utworzonej metropolii w Rydze.

Sieć par. zorganizowano jeszcze w XIII w., a duszpasterstwo powierzono głównie duchowieństwu niem. z Saksonii, co w znacznej mierze ukształtowało niem. charakter życia kośc.; założono też klasztory cysterskie (1232-33 Kärkna, Lihula, Tartu, Tallin, Padis), domin. (Tartu, Tallin, Narwa) i franciszkańskie (Viljandi, Tartu, Rakvere) oraz brygidek (Mariendal); na pocz. XVI w. były w E. 22 klasztory; ponieważ duchowni niem. nie znali języka Estów, chrystianizacja kraju była powierzchowna, a ucisk ludności przez zakon wzbudzał jej nienawiść do Niemców i do katolicyzmu; ludności odmawiającej uiszczania dziesięcin synod ryski z 1428 zagroził ekskomuniką.

Pod koniec średniowiecza niem. duchowieństwo diec. i zak. uległo zeświecczeniu, a bogactwo, brak dyscypliny kośc. i częsty konkubinat ułatwiały szerzenie się wpływów -»• husytów i -* waldensów; bpi ozylijscy Jan IV Orges (1492-1515) i Jan V Kyvel (1519-27), z pochodzenia Estończycy, podjęli na synodach reformę i odnowę życia i dyscypliny kośc., a dla celów rechry-stianizacyjnych przygotowali katechizm w języku nar.; synod w Raunas postanowił 1521 założyć w Tartu lub Parna wie (Parnu) szkołę dla kształcenia miejscowego duchowieństwa, czego nie zrealizowano z powodu szerzącej się reformacji (głównie za pośrednictwem duchowieństwa niem.).

Na sejmie w Valmierze (Wolmar) zaprotestowano 1522 przeciwko ogłoszeniu przez bpów estońskich —> Edyktu wormackie-go i bulli ekskomunikacyjnej M. Lutra; na sejmie w Tallinie, wbrew opozycji bpów, zezwolono 1524 na wolne głoszenie słowa Bożego „wg Biblii bez dodatków ludzkich"; luteranizm, który rozpowszechniali Johannes Lange, Hermann Marsów i Zacharias Hasse, wprowadzono 1525 w Tallinie i Tartu wraz z organizacją kośc. z nadpastorem na czele; abp ryski Johannes Blankenfeld (1523-27), który 1518-23 był równocześnie bpem Tallina i Tartu, nie zdołał z powodu rychłej śmierci zapobiec szerzeniu się reformacji; ponieważ 1526 obydwa bpstwa zniesiono, katolicyzm utrzymał się na wsi i w niektórych klasztorach po poł. XVI wieku. Szerzeniu reformacji służył katechizm w języku niem. i estońskim Johannesa Koella (wyd. 1535 w Wittenberdze), oraz w języku estońskim Franza Wittego z Tartu (wyd. 1554 w Lipsku); ku luteranizmowi skłaniał się też bp ozylijski Reinhold Buxhövden (1532-57), a opowiedział się za nim 1551 wielki mistrz zakonu kawalerów mieczowych Heinrich von Gallen.

Wzrost protestanckich wpływów w E. nastąpił dzięki interwencji Szwecji i Danii po rozpoczęciu 1558 przez cara Iwana Groźnego wojny o E.; wówczas kat. bpa dorpackiego Hermana III Weilanda z Wessalu uprowadzono do Moskwy, a 1559 ostatni bp ozylijski, Johannes Münchhausen, sprzedał Danii posiadłości bpstwa i opuścił E.; część pn. pozostawała przy Szwecji, a część zach. przy Danii; mocą rozejmu w Jamie Zapolskim (1582) pd. część E. uzyskała Polska.

W części pol. mocą układu wil. z 1561 obok katolicyzmu pełne prawa uzyskało wyznanie ewang.augsb. ; przed 1582 rekatolizację pol. części E. podjęli jezuici, którzy w Tartu założyli kolegium (1583), a ośrodki mis., m.in. w Parnawie, Valmierze i Raunas; król Stefan Batory uposażył 1582 bpstwo kat. w Wenden (->• inflancka diecezja), któremu podporządkowano pol. część E.; akcję rekatolicyzacyjną wśród chłopów estońskich i mieszczaństwa prowadził bp Otto Schenking (1587-1635), który „opuścił swe wysokie stanowisko [...], by biedny lud inflancki od potępienia wiecznego ratować, przywracając go prawdziwemu Kościołowi"; ponieważ nie doszło do zał. przez jezuitów specjalnego seminarium duch. dla Estończyków i Łotyszów (1583), duchowieństwo estońskie kształcono w -*• alumnatach papieskich w Braniewie i Wilnie; działalność bpa Schenkinga przerwała wojna szwedzka 1600-09 oraz okupacja całej E. przez Szwecję. Część szwedz. i duń. uległa luteranizacji i przyjęła na wzór Szwecji model episkopalnego Kościoła (-*• episkopalny system); powstały 1632 w Tartu protest, uniwersytet z wydziałem teol. kształcił pastorów autochtonów; za króla Karola XU wprowadzono 1686 szwedz. regulamin kośc. oraz przystąpiono do estońskiego przekładu Biblii, który ukończono dopiero 1739 (-» Biblia IV B 8).

Po wojnie pn. (1700-21) panowanie Rosji w E. zagwarantowało wolność Kościoła ewang.augsb. i jego autonomię adm.; przybyli 1729 hernhuci (-> bracia czescy), którzy zyskali zwolenników wśród mieszczaństwa i ziemian, zostali 1743 wypędzeni. Cesarz Piotr I podporządkował 1717 Kościół ewang.augsb. Kolegium Sprawiedliwości, które w charakterze II instancji rozstrzygało sprawy kośc. i świeckie Kościoła luterańskiego i reformowanego w Inflantach, E. i Finlandii; 1832 ces. Mikołaj I nowym statutem dla Kościoła ewang.augsb. w całej Rosji nadał mu charakter ros. i ograniczył jego wpływy zagraniczne.

Od poł. XIX w. władze carskie rozpoczęły w E. upowszechniać prawosławie (z czym się łączył proces postępującej rusyfikacji kraju) wśród ziemian i mieszczaństwa estońskiego; z inspiracji abpa Filareta Gumilewskiego, prawosł. abpa Rygi, wydano w języku estońskim prawosł. modlitewnik i katechizm, a w seminarium prawosł. w Pskowie zaczęto kształcić duchowieństwo dla E.; 1848 Kościół prawosł. w E. liczył 65 000 wyznawców; 1883 powstało prawosł. bpstwo w Tallinie; budowano też cerkwie i zakładano szkoły z językiem rosyjskim.

Do 1775 katolicy w E. (w liczbie ok. 1500) podlegali nuncjaturze apost. w Warszawie, a opiekę duszpast. nad nimi sprawowali kapucyni (1779 zostali usunięci); od 1783 E. formalnie należała do archidiec. mohylewskiej i dlatego abp S. Siestrzeń-cewicz zlecił 1785 opiekę duszpast. nad tamt. katolikami parafii kat. w Rydze; przybyli do Tallina ok. 1799 pol. dominikanie zorganizowali kilka placówek duszpast. w całej E. ; misja ta, którą utrzymywał klasztor w Rosieniach, przetrwała do 1860; na skutek imigracji Polaków i Litwinów założono parafie kat. w Tallinie (1842), Tartu (1890), Válka (1908), Bolderaa (1909) i Narwie (przed 1914); 1914 ok. 6000 katolików było obsługiwanych przez 5 kapłanów.

Kiedy E. ogłosiła 24 I 1918 niepodległość, Kościół luterański, który dotąd podlegał ros. KościołowiTuterańskiemu, uzyskał 1919 autonomię i ogłosił niezależność jako Eesti Evangeeliumi Luteri Usu Kirik (należało do niego ok. 75% ludności E.), a 1936 został uznany przez państwo; po 1940 luterański abp estoński wraz z kilkudziesięcioma tysiącami Estończyków udał się do Szwecji, gdzie zorganizował luterański Kościół estoński na emigracji Eesti Evangeeliumi Luteri Usu Kirik (Sztokholm), który 1956 liczył 56 000 wiernych. W E. 1956 Kościół luterański miał 148 parafii, 114 pastorów, 27 dziekanów i kaznodziejów oraz instytut teologiczny.

Po uzyskaniu niepodległości ukonstytuował się w E. niezależny od patriarchatu moskiewskiego Estoński Kościół Prawosł. ;
1923 otrzymał on autokefalię od ekum. patriarchy Grzegorza VII ; przed 1939 liczył ok. 19% ludności; utraciwszy 1940 autonomię, został jako metropolia Tallina i E. włączony do Ros. Kościoła Prawosł.; 1960 liczył ok. 213 000 wiernych oraz 141 księży, 23 diakonów, 1 klasztor męski i 2 klasztory żeńskie; obecny metropolita Aleksy jest kanclerzem patriarchatu moskiewskiego.

Katolicy, od 1920 zależni od abpstwa w Rydze, otrzymali
1924 własną administrację apost. w Tallinie, którą zarządzał Antonino Zecchini SJ (od 1922 delegat apost. dla Litwy i krajów bałtyckich, późniejszy nuncjusz apost. na Litwie), a nast. Edoardo Profittlich SJ (od 1933 administrator apost. dla E.); 1931-64 ks. Tadeusz Kraus OFMCap duszpasterzował w Válka i Narwie w mieszanej par., liczącej ok. 300 wiernych, przeważnie robotników narodowości pol., litew. i niem.;

od 1933 w Peczorze (k. Pskowa) pracował ks. Lucjan Ruszała OFMCap; od 1938 wśród pol. robotników duszpasterzowali w Kiviöli pol. -> chrystusowcy (ks. Aleksander Łuniewski, ks. Stanisław Rut, ks. Piotr Kontny i brat Stefan Cieśla); w latach 30-ych w Tallinie 4 misjonarki Św. Rodziny zajmowały się katechizacją w szkole i domach prywatnych, a 3 misjonarki Najśw. Serca Jezusowego (-»• neounia) objęły 1931 placówkę w Tallinie (katechizacja) i 1933 przeniosły się do Narwy, gdzie prowadziły ochronkę; 1937 było w E. ok. 2000 katolików oraz 11 kapłanów i 20 zakonnic; 1948 bp Profittlich opuścił E., a w kraju pozostało 2 kapłanów.

 

H.R. Paucker, Ehstlands Geistlichkeit tn geordneter Zeit- und Reihefolge. Reval 1849; E.P. Paucker, Ehstlands Kirchen und Prediger seit 1848, Reval 1885; Zaleski IV 1,261-283; L. Arbusow, Die Einführung der Reformation in Llv-, Est- und Kurland, L 1921 ; O. Pohrt, Zur Frömmigkeitsgeschichte Livianas zu Beginn der Reformationszeit, Riga 1925; tenże, Reformationsgeschichte Livianas, L 1928; G. Kleeberg, Die polnische Gagenreformation in Liviana, L 1931 ; H. Stählin, Die Verfassung der Inländischen Landeskirche 1622 bis 1832. Eine kirchenrechtsgeschichtliche Studie, ZSavRGk 21(1932) 289-369; E. von Schrenk, Baltische Kirchengeschichte der Neuzeit, Riga 1933; N. Busch, Geschichte und Verfassung des Bistums Ösel bis zur Mitte des 14, Jahrhunderts, Riga 1934; Pirożyński 188-189,226-229; H. Sild, Eesti klrku-lugu vanlmast ajast olevlkunt, Tartu 1938; K. Tyszkowski, Polska polityka kościelna w Inflantach (1581-1621), Gdynia 1939; Eesti MV, Geisligen 1949; P. Johansen, Nordische Mission. Revals Gründung und die Schwedensiedlung in E., Sto 1951; E. Uustalu, The History of the Estonian People, Lo 1952; R. Wittram, Baltische Geschichte. Die Ostseelande Liviana, E.. Kurland, 1180--1918, Mn 1954; Baltische Kirchengeschichte. Beiträge zur Geschichte der Missionierung und der Reformation der Volkskirchentums in der baltischen Ländern, Gö 1956; G. Gnegel-Waitschies, Bischof Albert von Riga. Ein Bremer Domherr als Ktrchenfürst Im Osten (1199-1229), H 1958; J. Tazbir, Propaganda kontrreformacji wśród chłopów inflanckich (1582-1621), KH 65 (1958) 720-741; R. Aubert, DHGE XV 1068-1080; BdM II 886-888; F. Benninghoven, Der Orden der Schwertbrüder. Fratres miliciae Christi de Livonia. Kö 1965; H. Wolter, Das Missionswerk der Kirche, H KG III 2,273-284; K. Wieser, Nordosteuropa und der Deutsche Orden. Kurzregesten I-II, Bad Godesberg 1969; G. Rauch, Geschichte der baltischen Staaten. St 1970,1977-; A. Ignatjew, W prawosławnych chramach Tallina, ŻMP 33(1971) z. 1, 14-18; W.B. Wilinbachow, Ruś a niemiecki podbój Inflant, ZH 36(1971) 555-581, 37(1972) 7-24; Istorija Estonsko) SSR I-III, Tallin 1974; P. Kielar, Działał-ność misyjna dominikanów prowincji litewskiej w XIX w., w: Studia nad historią dominikanów w Polsce. 1222-1972, Wwa 1975, 1 689-692; K.H. Lampe, Bibliographie des Deutschen Ordens bis 1959, Bo 1975; G. Rauch, Stadt und Bistum Dorpat zum Ende der Ordenszeit, Zeitschrift für Ostforschung 24(1975) 577-626; K. Gadacz, Duszpasterstwo misyjne i polonijne, ZFP TI 249; W. Kahle, Die Orthodoxie im baltischen Raum. Ein Uberblick, Kirche im Osten 21-22(1978-79) 78-107; R. Koolmeister, Zur Geschichte der Synoden in der Kirche E., Kirche im Osten 21-22(1978-79) 13-25; T. Pöld, Die estnische evangelisch-lutherische Kirche im Exil. Kirche im Osten 21-22(1978-79)26-33; B. Kołodziej, Początki działalności Towarzystwa Chrystusowego wśród Polonii, CT 51(1981) z.!, 155-159.

Podobne prace

Do góry