Ocena brak

Erazm, Montaigne i humanizm

Autor /kama02 Dodano /07.05.2012

U schyłku średniowiecza pojawiły się w kulturze nowe prądy. W centrum zainteresowania znalazł się człowiek, wzrosło znaczenie poznania rozumowego i tolerancji, przede wszystkim w sprawach sumienia.

Średniowiecze często postrzega się jako okres upadku nauki. Rzeczywiście w końcowym okresie istnienia cesarstwa rzymskiego, w III i IV wieku n.e., po chrystianizacji imperium, zarzucono studiowanie autorów greckich i wczesno-rzymskich, których dzieła uznano za pogańskie. Zalecano ostrożność wobec filozofii, twierdząc, że nauce tej brakuje pokory. Człowiek miał wielbić Boga, nie zaś zastanawiać się nad jego naturą czy | celami działania albo sensem istnienia stworzonego przez Niego wszechświata.

Wkrótce biblioteki i centra naukowe kultury I śródziemnomorskiej zniszczone zostały przez najazdy barbarzyńców ze wschodu - wśród nich Wandalów i Gotów. Po ustabilizowaniu się sytuacji k politycznej przez co najmniej pięćset lat oprócz mnichów i księży niewielu ludzi, wliczając w to i monarchów, umiało pisać i czytać.

Renesans

Renesans, czyli odrodzenie, zaczął się w XIV wieku we Włoszech i wolno rozszerzał się na północ. Do najsłynniejszych włoskich przedstawicieli tego i nurtu należeli Francisco Petrarca (1304-74) i Leonardo da Vinci (1452-1519). Do Polski idee renesansowe dotarły w początkach XVI wieku. Działali w tym okresie między innymi Jan Kochanowski (1530-84) i Andrzej Frycz Modrzewski (1503-72).

W praktyce renesans oznaczał wolny, lecz znaczący spadek wskaźnika analfabetyzmu i odwrót od teologicznej interpretacji świata. Zaczęto patrzeć na naszą rzeczywistość z perspektywy zbliżonej do tej, którą przyjmowali myśliciele starożytni - greccy i łacińscy. Poszukiwano egzemplarzy ich pism w bibliotekach klasztornych, gdzie często znajdowano je w formie szczątkowej lub tłumaczono z arabskiego, ponieważ wiele prac przetrwało jedynie w przekładach na ten język. Szerzenie się nowych idei znacznie przyśpieszył wynalazek ruchomej czcionki, dzięki której można było w krótkim czasie wydawać setki, a potem tysiące egzemplarzy książek.

Humanizm

Humanizm oznacza zainteresowanie problemami i sytuacją człowieka jako jednostki i ludzkości w ogóle. Wśród humanistów renesansowych wyróżnić można trzy podstawowe grupy: filologów, psychologów i moralistów oraz teologów. Filologowie starali się przywrócić Europejczykom dorobek filozoficzny i literacki świata grecko-rzymskiego. W dziełach tych odnajdowali oni to, czego ich zdaniem brakowało w kulturze średniowiecza - zadumę nad istotą człowieczeństwa.

Przedstawiciele drugiej grupy starali się określić miejsce człowieka w przyrodzie, jego stosunek do wytworów natury i innych ludzi - zajmowali się kwestiami etyki i moralności, problemami życia społecznego i religijnego. Ich podstawowym zadaniem było poszukiwanie dobra i uczenie ludzi sztuki życia.

Trzecią grupę stanowili teolodzy - od przedstawicieli dwóch pozostałych nurtów różnili się tym, że ich światopogląd wyłonił się z religijnej koncepcji świata, jednak zdecydowanie różnej od idei, na których opierała się teologia średniowieczna. Twierdzili, że Bóg stworzył świat, byśmy mogli cieszyć się istnieniem we wszystkich jego aspektach. Sprzeciwiali się odsuwaniu problemów życia doczesnego na plan dalszy kosztem kontemplacji wieczności. Odrzucali religijność fanatyczną i rygorystyczną, niepotrzebne wyrzeczenia i ascezę.

Erazm z Rotterdamu

Jedną z najwybitniejszych postaci renesansu był Erazm. Urodził się około roku 1469 w miejscowości Gouda niedaleko Rotterdamu. Żeby zdobyć wykształcenie, wstąpił do klasztoru.

Wkrótce osiągnął biegłość w łacinie - w tym czasie był to język międzynarodowy. Potem został biskupem Cambrai i nigdy nie powrócił już do klasztoru. Utrzymywał kontakty z wieloma słynnymi humanistami spoza Niderlandów - między innymi z Thomasem Morem, teologiem angielskim i z Janem Łaskim, działaczem politycznym i reformatorem z Polski, który po śmierci Erazma zakupił jego bibliotekę. Studiował także grekę, przetłumaczył Nowy Testament na ten język. Był autorem wielu pism satyrycznych i polemicznych o tematyce religijnej. Opowiadał się w nich za tolerancją, odrzuceniem dogmatyzmu i fanatyzmu. Domagał się reformy kościoła w duchu ewangelicznym. W roku 1509 opublikował Pochwałę głupoty, lekką satyrę, która do dziś zyskuje nowych czytelników, a w roku 1518 Colloquia familiaria - pracę krytykującą kościół, społeczeństwo i system polityczny, która stała się jedną z najsławniejszych książek tamtych czasów.

W okresie reformacji zarówno katolicy, jak i protestanci pragnęli, by Erazm poparł ich sprawę, on jednak nie chciał się bezpośrednio angażować w konflikt. Głosił potrzebę zaniechania waśni i życia w harmonii - był zwolennikiem idei zjednoczenia chrześcijańskich narodów europejskich, proponował stworzenie wspólnego państwa, w którym panowałby pokój zbudowany na podstawie odrodzonego autorytetu zreformowanego kościoła i papiestwa. Zmarł w roku 1536 w Bazylei,

Montaigne i jego Próby

Jednym z myślicieli, którzy znaleźli się pod wpływem Erazma, był Michel Eyquem de Montaigne Był Francuzem, choć miał wśród swoich przodków hiszpańskich Żydów. Urodził się w pobliżu Bordeaux w roku 1533. Jego ojciec, bogaty kupiec kupił dla siebie tytuł szlachecki i zadbał o wykształcenie chłopca. Po zakończeniu studiów Montaigne pracował przez jakiś czas w urzędzie skarbowym i w administracji prowincji.

W 1570 roku, dwa lata po śmierci ojca Montaigne poświęcił się całkowicie pracy; która miała stanowić dzieło jego życia - Próbom. Pierwsze dwie księgi pisał do 1580 roku. Był to zbiór esejów - tej formy literackiej Montaigne użył jako pierwszy. Jej nowatorstwo polegało między innymi na przeprowadzeniu sformułowanej w pierwszej osobie analizy własnych odczuć i przekonań.

Montaigne zastanawiał się nad problemami nie konsekwencji, ambicji, strachu przed bólem i śmiercią. Oddalił się od stoicyzmu, przyjmując postawę sceptyczną. Stwierdził, że choć życie ludzkie podlega pewnym prawom, nie są to prawa niezmienne czy absolutne. Był przeciwnikiem fanatyzmu i ślepego posłuszeństwa jakiejkolwiek idei. By osiągnąć szczęście, należy według niego wyrwać się spod zależności wobec własnych namiętności, społeczeństwa i przywiązań.

Człowieka traktował Montaigne jako część przyrody. Nawoływał do zrzucenia balastu cywilizacji która według niego stwarza sztuczne potrzeby wywołujące cierpienie, gdy nie jesteśmy w stane ich zaspokoić, i do powrotu do najbardziej naturalnych pragnień i przyjemności.

W roku 1588 w czasie pobytu w Paryżu, dokąd przybył z tajnym posłaniem protestanckiego króla Nawarry do katolickiego króla Francji, opublikował piąte wydanie Prób zawierające 13 nowych rozdziałów pokaźnej objętości. Analiza własnej osobowości pogłębiła się do tego stopnia, że odzwierciedlać zaczęła sytuację człowieka i jego doświadczenie w ogóle, zachowując żywotność po dziś dzień. Niewiele wiadomo o ostatnich czterech latach życia Montaigne'a. Pewne jest jednak, że udało mu się dodać do swoich esejów jeszcze wiele nowych stron. Jego dzieło stanowi manifest tolerancji i niezależności moralnej.

Podobne prace

Do góry