Ocena brak

ELSNER JÓZEF

Autor /Godzislaw88 Dodano /17.09.2012

ur. 1 VI 1769 w Grodkowie (k. Nysy), zm. 18 IV 1854 w Warszawie, kompozytor, pedagog.

Muzykę uprawiał od lat dziecięcych i śpiewał w chórach kośc. Grodkowa i Wrocławia; po studiach teol. i medycznych we Wrocławiu, 1791-92 był pierwszym skrzypkiem opery w Brnie, 1792-99 dyrektorem orkiestry teatru we Lwowie, a 1799-1824 Teatru Nar. w Warszawie; zorganizował i 1803-06 kierował sztycharnią nut; 1815 założył Tow. Przyjaciół Muzyki Rei. i Nar., a 1821 konserwatorium; 1824-31 był prof. UW.

Wychowany w kulcie dla muzyki klasyków wiedeńskich (J. Haydna i W.A. Mozarta), dzięki kontaktom z czołowymi przedstawicielami ówczesnej kultury pol. (W. Bogusławskim, S. Staszicem, K. Brodzińskim) i głębszemu zetknięciu się z pol. folklorem uznał narodowość za główny atrybut sztuki, co zdeterminowało styl jego muzyki (połączenie klasycznych środków formotwórczych z elementami pol. muzyki lud.);

folkloryzację muzyki drogą artystycznego przetwarzania elementów lud. najpełniej realizował w operze, której szczytowym osiągnięciem (spośród jego 36 oper) jest Król Łokietek, czyli Wiśliczanki z 1818 (do libretta L. Dmuszewskiego); w muzyce instrumentalnej (symfonie, sonaty, utwory kameralne) proces folkloryzacji przebiegał drogą zapożyczeń i cytatów; z pokaźnej liczby pieśni (73 do tekstów pol., 17 do niem. i 5 do wł.) na wskroś pol. w wyrazie, choć nie bazująca na ludowości, jest Pasterka (1818, do słów Brodzińskiego).

Dominującą rolę odgrywała w twórczości E. muzyka rei. — napisał ok. 130 utworów rei., w tym msze, ofertoria, oratoria; ostatnim był hymn Veni Creator (op. rei. 97 z 1849) na 4 głosy i chór mieszany z towarzyszeniem organów. W mszach do tekstów liturg. operował kunsztownymi środkami techniki kompozytorskiej (polifonia), natomiast w mszach z tekstem pol., pisanych do parafraz poetyckich (głównie Brodzińskiego), stosował skromniejsze środki, kładąc nacisk na ich przystępność i łatwość; muz. motywy popularnych pol. pieśni rei. włączał do muzyki mszy łac. — np. melodię Kiedy ranne wstają zorze do Mszy g-moll (op. rei. 72 z 1842), a melodię Panie, kocham Cię, zasłyszaną już w dzieciństwie w kościele grodkowskim, do Stabat Mater (op. rei. 93 z 1848); w mszach pol. natomiast uwzględniał właściwości intonacyjno-metryczne języka polskiego.

Największym rei. utworem E. jest szeroko rozbudowane, wymagające potężnego aparatu wykonawczego (14 solistów, 3 chóry 4-głosowe, orkiestra), oratorium Passio Domini nostri Jesu Christi (op. rei. 65 z 1835-37), ujawniające wpływy różnych szkół XVIII w.; czynnikiem integrującym jest w nim 7-krotne powtarzanie tekstu Qui passus est oraz muz. motyw zaczerpnięty z gregoriańskiego hymnu -»• Pange lingua gloriosi lauream.

E. zorganizował od podstaw szkolnictwo muz. w Warszawie, o szerokim programie studiów na poziomie eur., a z jego szkoły wyszło kilka pokoleń pol. muzyków, m.in. F. -» Chopin; publikował w kraju i za granicą artykuły o pol. muzyce oraz recenzje z koncertów i wystawianych oper, pisał rozprawy i podręczniki ; do ważniejszych prac z zakresu teorii muzyki i śpiewu należą Rozprawa o metrycznoici i rytmiczności języka polskiego (Wwa 1818), Rozprawa o melodii i śpiewie (rps 1830, MNKr-Czart), Szkoła śpiewu (Wwa 1834) oraz pamiętnik Sumariusz moich utworów z objaśnieniami o czynnościach i działalności mojej jako artysty muzycznego (Kr 1957).

 

K.J.A. Hoffmann, Die Tonkünstler Schlesiens. Ein Beitrag zur Kunstgeschichte Schlesiens vom Jahre 960 bis 1830, Br 1830; T. Joteyko, Józef E., Wwa 1934; J. Reiss, Ślązak Józef E., Ka 1936; H. Pomorska, Józef E., Wwa 1948; A. Nowak-Romanowicz, Józef E. Monografia, Kr 1957; tenże. Poglądy estetycznc-muzyczne Józefa E., w: Poglądy na muzykę kompozytorów polskich doby przedchoplnowskiej, Kr I960, 51-99; tenże, Józef E. a Chopin, w: Chopin na Śląsku, Ka 1973, 9-22; M. Zduniak, W sprawie utworów Józefa E., Muz 22(1977) 79-88.

Podobne prace

Do góry