Ocena brak

EKONOMIA ZBAWIENIA

Autor /Lod Dodano /14.09.2012

(gr. oikonomia zarządzanie), plan zbawienia ludzkości, objawiony przez Boga w dziejach Starego i Nowego Testamentu (-> historia zbawienia).

1. Dzieje problematyki — Pojęcie e.z. ma źródło w Listach Pawła Apostoła (zwł. w łączności z terminem mysterion Ef 3,9); określa realizowanie przez Boga pełni czasów na drodze ponownego zjednoczenia wszystkich w Chrystusie (Ef 1,10), udzielenie łaski objawiania tajemnicy Bożego planu zbawienia apostołowi, który ma go głosić wszystkim (Ef 3,2-3), realizację tajemnicy zbawienia (Ef 3,9) oraz także włączenia się człowieka przez wiarę w Chrystusa w realizację tych planów (1 Tm 1,4) i zlecone przez Boga szafarstwo tajemnic Bożych oraz misję głoszenia objawionej tajemnicy zbawienia (1 Kor 9,14; Kol 1,25 ; por. Ef 3,2); całościowy zarys e.z. jako objawionej tajemnicy, przedstawiony przez autora Ef (1,3-14 i 3,1-13), ukazuje jej charakter trynitarny, chrystocentryczny, eklezjalny i uniwersalny, z włączeniem -*• kosmosu i -> aniołów.

Terminekonomia" — do planu lub zamysłu Bożego, który spełnia się w Chrystusie, odnosił Ignacy Antioch. (POK I 213--214), a Ireneusz w Adversus haereses (PG 7,433-1224) przyjął go jako zasadniczy do wyrażenia nauki o działaniu Boga zarówno w całym procesie zbawczym, jak i na jego poszczególnych etapach (np. ekonomia prawa, która była przygotowaniem do ekonomii ewangelii, przyjścia Chrystusa i krzyża); działanie to zmierzało do Chrystusa, będącego rekapitulacją całej historii i wypełnieniem wszystkich obietnic (-* anakefalaiosis) Chrystusa, który towarzyszy zawsze ludzkości, przygotowując wcześniej ekonomię wcielenia i krzyża; e.z. została w zarysach poznana przez człowieka dzięki głosicielom -»- ewangelii i jest przedmiotem prawdziwej gnozy.

Ojcowie gr. terminem e.z. nazywali zbawcze działanie Boga w stosunku do ludu, a także wykład i doktrynę teol. o zbawczym planie Bożym i jego realizacji w historii zbawienia. Od Klemensa Aleks, i Orygenesa obok doktryny o e.z. rozwijała się (w konfrontacji z gr. filozofią) teologia jako nauka o Bogu i Chrystusie — boskiej osobie Słowa, o jego odwiecznym pochodzeniu od Boga Ojca; tworzono ją jednak na podstawie spekulatywnej analizy aktualnej e.z. (np. Orygenes, w oprać, teologii trynitarnej, zwł. pochodzenia osób w Bogu, wychodził od ich zbawczego posłannictwa w świecie).

Od początku podkreślano ścisłą jedność między ekonomią i teologią (oraz ich wzajemny wpływ), dając w ten sposób podstawy rozwoju syntezy historii zbawienia i nauki o Bogu samym w sobie; stworzyli ją ojcowie kapadoccy (Bazyli Wielki, Grzegorz z Nysy, Piotr z Sebasty), wykazując, że doktrynę o wewn. życiu Trójcy Świętej należy odnosić do objawienia się Boga ludziom w historii zbawienia, oraz podkreślając, że nauka o zbawczym planie Bożym, realizowanym w Chrystusie, ma zakorzenienie i najgłębszą podstawę w nauce o Bogu samym w sobie;

ujmując istotę chrystologii zarazem ekonomicznie i teologicznie, posługiwali się oni formułą: „stał się tym, czym my jesteśmy, aby nas uczynić tym, czym sam jest", uzupełniając ją wyjaśnieniem: „to, co nie jest wchłonięte, nie jest też zbawione". Atanazy Wielki, Hilary z Poitiers i Cyryl Aleks, uzasadniali prawdy teologii faktami e.z. — .jeśli Chrystus nie jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem, to nie mogliśmy być przez niego przebóstwieni". Ekonomia bez teologii byłaby czystym funkcjo-nalizmem (np. w modalizmie i monoteletyzmie), a teologia bez ekonomii prowadziłaby do przemiany doktryny objawienia w filoz. system.

Oddzielenie teologii i ekonomii nastąpiło już u Ory-genesa, ujmującego odrębnie w Peri archon naukę o Bogu w Trójcy Świętej jedynym oraz o stworzeniu, grzechu, wcieleniu i odkupieniu, traktującego prawdę o Chrystusie jako odwiecznym Synu Bożym w oddzieleniu od prawdy o jego przyjściu na świat ; jednak ojcowie Kościoła w zasadzie utrzymali związek teologii z ekonomią. Euzebiusz z Cezarei od przedstawienia ekonomii i teologii Chrystusowej rozpoczął swą Ekklesiastike historia (1,1,7; POK III 6) i tak samo ukazał ją w Euangeliké apodejksis (PG 12,13-794).

Wyraźniejszy podział chrystologii na teol. i ekon. wystąpił u Grzegorza z Nysy, Teodoreta z Cyru, Jana z Damaszku i Augustyna (wyjątek stanowi Fulgencjusz z Ruspe), co wpłynęło na zawężenie chrystologii do wyjaśniania, kim jest Chrystus sam w sobie; wykład e.z. zachowano jedynie w komentarzach do Pisma iw. (jako tzw. -v historię biblijną) i o-kreślono ją jako porządek zbawczy (np. ekonomia prawa natury, Prawa Mojżeszowego, łaski Chrystusowej). Dopiero w XIX w., w nawiązaniu do źródeł bibl. i patrystycznych, powrócono w teologii systematycznej do faktu realizowania planów Bożych wobec ludzkości, czyli e.z. w ramach historii zbawienia.

Sobór Wat. II zastosował termin „ekonomia" do ekonomii objawienia (KO 2), ekonomii ST (KO 15), nowej ekonomii (KK 55), ekonomii chrzęść. (KO 4; KDK 41), ekonomii wcielenia (DM 22), ekonomii łaski (KK 62), a także do e.z. (KO 14; KK 36 i 55), ukazując ją całościowo w jej źródle — w Trójcy Świętej, w posłannictwie Syna Bożego i Ducha Świętego, oraz w jej realizacji w życiu i działalności Kościoła, powsz. sakramentu zbawienia (por. KK 2; 4; KL 5; KO 2; 4; 15).

2. Systematyzacja — Wielu teologów łączy pojęcie e.z. z pojęciem historii zbawienia z uwagi na to, że Boży plan zbawienia jest zarówno objawiony, jak i realizowany przez -* Opatrzność Bożą w dziejach ludzkości ; zbawcze działanie Boże rozpatrują oni pod kątem uwidaczniania się i realizowania zbawczego planu Bożego wobec ludzkości w całej historii czy też przedstawienia określonego porządku zbawczego w danej epoce dziejów; podkreślają zatem konieczność ujmowania objawienia Bożego w aspekcie e.z., stwierdzając przy tym, że objawienie Boże nie tylko jest realizacją zbawienia, ale równocześnie odsłania Boga i jego naturę — ma więc charakter ekon. (funkcjonalny) i teol. (ontol.); wg Rahnera Trójca e.z. jest Trójcą im-manentną i odwrotnie.

Skoro plan zbawienia ludzkości ma określone etapy, istnieją różne e.z. w zależności od hist, epoki wydarzeń rei. i warunków zbawienia, porządku zbawienia oraz przymierza Boga z ludzkością; zawierają w sobie określone prawo rel.-mor., drogę zbawiania, dary, kult i ofiary oraz środki zaradcze przeciw grzechowi; wg rodzajów objawienia rozróżnia się e.z. dotyczącą religii przedchrześc. (prawo natury), religii izr. (Prawo Mojżeszowe) i chrzęść. (Prawo Chrystusowe);

wg przekazów bibl. — dotyczyła ona kolejno epoki Adama, Noego, Abrahama i Mojżesza, Chrystusa, a wg Augustyna (inspirowanego przez Listy Pawła oraz chrzęść, tradycję zach. i wsch.) porządku zbawczego natury (ante legem), prawa (sub lege), łaski (sub gratia) oraz ojczyzny niebieskiej (in pace), który już nie należy do historii, lecz do eschatologii; centr, miejsce w e.z. we wszystkich porządkach zbawczych zajmuje Chrystus, w którym cały plan zbawczy znajduje ostateczny sens dzięki wcieleniu i -*• paschalnemu misterium, będący zapoczątkowaniem ekonomii nowego i ostatecznego Przymierza.

Teologowie współcz., reprezentujący historiozbawczy kierunek w teologii systematycznej (m.in. K. Rahner, A. Darlap), przyjmują istnienie powszechnego planu zbawczego we wszystkich religiach świata — dawnych i aktualnie istniejących, podkreślając, że e.z. religii pozachrześc. jest pod względem strukturalnym e.z. w Chrystusie, będącym centrum i pełnią zbawienia (-»• absolutny charakter chrześcijaństwa, -> anonimowe chrześcijaństwo, -» egzystencja! nadprzyrodzony) ; chrześcijanie bowiem są świadomi przebiegu procesu zbawczego zaplanowanego przez Boga i dlatego zalicza się ich do specjalnej e.z. ; C. Vagaggini podkreśla, że w życiu sakramentalnym i liturgii można dostrzec działanie takich praw e.z., jak obiektywność drogi ku Bogu, chrystologiczna i trynitarna dialektyka oraz wspólnotowość zbawienia, charakter widzialno-niewidzialny, będący konsekwencją wcielenia, oraz kosmiczny uniwersalizm zbawczy.

Inni (np. J. Danielou, Y. Congar) tylko religię judeochrześc. nazywają e.z. w ścisłym znaczeniu, zaznaczając, że w sposób absolutny i jedyny realizowana jest ona w samym chrześcijaństwie; w religiach pozachrześc. natomiast jest e.z. w sensie analogicznym.

Tacy teologowie, jak H. de Lubac, E. Florkowski, J.P. Jossua odrzucają istnienie ogólnej e.z., obejmującej także religie pozachrześc., z obawy przed niebezpieczeństwem pomieszania religijnych poszukiwań człowieka z darem objawienia Bożego, dalszych przygotowań do zbawienia z apelem bezpośrednim w Chrystusie, wpływu Bożego w dziele stworzenia z decydującą jego interwencją ukazaną w źródłach bibl., by uniknąć rozpłynięcia się objawienia przez wcielenie w nieokreślonej ewolucji ludzkości i świata (de Lubac).

 

W. Gass, Dot patristiche Wort olkonomìa, ZWTh 17(1884) 465-504; A. d'Ales, Le mot oikonomia dans la tangue de saint Irinie, REG 32(1919) 1-9; A. Verrièle, Le pian du salut d'après saint Irinie, RSR 14(1924) 493-524; K. Prûmm, Göttliche Planung und menschliche Entwicklung nach Irertaeus „Ad-versus haereses", Schol 13(1938) 206-224, 342-366; J. Danielou, Saint Irinie et tes origines de la théologie de l'histoire, RSR 34(1947) 227-231 ; T.L. Verhoe-vcn, Studien over Tertullianus „Adversus Praxean" voornamelijk betrekking hebbend op monarchia, oikonomia, proboia In verband met de Triniteli, A 1948; J.T. Trinidad, The Mystery Hidden In God. A Study ofEph. 1,3-14, Bb 31 (1950) 1-26; J. Danielou, Essai sur le mystère de l'histoire, P 1953 ; O. Michel, TWNT V 154-155; G. Perez, El plan divino de salvación (Eph. 1,3-14), CBib 11 (1954) 149-160; J. Reumann, The Use of Oikonomia and Related Terms in Greek Sources to about AD 100, as a Background for Patristic Applications, Ph 1957; C. Vagaggini, // senso teologico della liturgia, R 1957, 1965"; R.A. Markus, Trinitarian Theology and the Economy, JTS 9(1958) 89-102; J. Reumann, Oikonomia •» ..Covenant". Terms for Heilsgeschichte In Early Christian Usage, NovTest 3(1959) 282-292; T.G. Chifflot, Approches d'une thiologle de l'histoire, P 1960: J. Reumann, Oikonomia as ..Ethical Accommodation" in the Fathers and Ist Pagan Backgrounds, StPatr 3(1960) 370-379; W. Markus, Der Subordl-nallantsmus ais htstorlologtsches phänomen. Ein Beitrag zu unseren Kenntnis von der Entstehung der altchristlichen Theologie und Kultur unter besonderer Berücksichtigung der Begriffe Oikonomia und Theologia, Mn 1963 ; O. Cullmann, Hell als Geschichte, T 1965, 56-60; P. Grelot, Bible et thiologle, P 1965 (Biblia a teologia, w: Tajemnica Chrystusa, Pz 1969, 21-28); F.J. Thomson, Economy, JTS 16(1965) 368-420; J. Moingt, Thiologle trinitaire de Tertulllen, P 1966, III 891-932; M. Philipon. Die Heiligste Dreifaltigkeit und dle Kirche, w: De Ecclesia, Fr 1966,1 252-275; J. Reumann, Oikonomia. Terms in Paul in Comparison with Lucan Hellsgeschichte, NTS 13(1966-67) 147-167; T. Strotman, Die Kirche als Mysterium, w: De Ecclesia, Fr 1966, I 236-251; G. Thils, Propos et problèmes de la théologie des religions non chrétiennes. Tou 1966 (Problemy teologii religii niechrześcijańskich, Wwa 1975); W. Tooley, Stewards of God. An Examination of the Terms Otkonomos and Oikonomia in the NT, SJT 19(1966) 74-86; Y.M. Congar, Chrystus w e.z.. Znak 19(1967) 1361-1377; Oikonomia. Heilsgeschichte als Thema der Theologie. Festschrift zum 65. Geburtstag von Oscar Cullmann, H 1967; S. Grzybek, Pismo święte historia zbawienia, w: Idee przewodnie soborowej „Konstytucji o Bożym objawieniu", Kr 1968, 89-120; Ch. Journet, L'Eglise du Verbe incarni III. Essai de Ittiologie de l'histoire du salut, Bg 1969; A.M. Manteau-Bonamy, A.M. Henry, Tajemnica wcielenia, WZTD 339-344; M. Meilet, Odkupienie, WZTD 508-509; K. Du-chatelez, La notion d'iconomte et ses richesses théologiques, NRTh 102(1970) 267-292; A. Jankowski, Ku zbawieniu poprzez „ekonomie" Starego Prawa, DZ 106-143; B. Przybylski, Ekonomia Boża według świętego Ireneusza, DZ 287-306; tenże. Teologia zbawienia. Synteza, DZ 436-484; Y. Congar, Propos en vue d'une théologie de l'„économie" dans la tradition latine. Ir 45(1972) 155-206; E. Ender, Heilsökonomie und Rechtfertigung. Eine Untersuchung über die Hellsfrage bet John Henry Newman, Es 1972; L'économie dans l'Eglise orthodoxe. Rapport soumis à la 1-ère Conférence Panorthodoxe Priconciliatrc, 1st 18(1973) 372-383; A.A. Viard, P. Grelot, STB 673-679; R. Waelkens. L'économie, thème apologétique et principe herméneutique dans l'„Apocrtttcos" de Macarlos Magnès, Lv 1974; Y. Congar. Gedanken zu einer Theologie der „Ökonomie" in der lateinischen Tradition, ThG 65(1975) 161-203; E. Ender, Heilsókonomie und Rechtfertigung. Zur Heilsfrage im Leben und Denken New-mans, MThZ 27(1976) 233-258; J. Salij, Czy Bóg nas zaprogramował? Przeznaczenie a wolność, Znak 29(1977) z. 2, 43-60; Cz. BarCnik, Prolegomena do historii zbawienia. Studia Gdańskie 3(1978) 119-135; E. Galbiati, La funzione d'Israele nella economia della salvezza, BibOr 20(1978) 5-16; W. Hryniewicz, Nadzieja powszechnego zbawienia. Rozważania nad tradycją wschodnią. Więź 21(1978) 25-44; Teologiczne rozumienie zbawienia. Lb 1979 (passim); C. Gheorgescu, ìnvàtàtura ortodoxa despre Iconomla dumnezelascâ si iconomia bisericeascä, StT 32(1980) 298516; G.P. Patronou, La divinisation de l'homme. ThAt 51(1980) 493-514.

Podobne prace

Do góry