Ocena brak

EKLEZJOLOGIA - W TEOLOGII KATOLICKIEJ

Autor /Lod Dodano /13.09.2012

E. stanowi jeden z podstawowych traktatów, jakkolwiek pozostaje w stadium ciągłego formowania się. -

A. POCZĄTKI — Kościół wierzy, że wywodzi się cały z osoby -> Jezusa Chrystusa, jako podstawowe ucieleśnienie misterium zbawienia w historii; pełna jednak świadomość kośc. składa się z prostej świadomości hist., przedpaschalnej oraz popaschalnej ; obie złożyły się na pierwotny twór e. biblijnej.

1. Synoptycy ujęli tajemnicę Kościoła przede wszystkim w izr. kategorię -* Królestwa Bożego, uhistorycznionego w postać „królestwa" Syna Człowieczego, czyli królestwa Chrystusa (Mt 4,17; 10,7; 16,28; 18,1), określanego przede wszystkim z punktu widzenia fenomenu Jezusa Chrystusa, a nawet utożsamiającego się z jego osobą (Mt 10,37-38; 16,27-28; Mk 9,1); to ucieleśnienie królestwa jest opisywane z punktu widzenia historii Jezusa, jego dzieł zbawczych, słów ewangelii, władzy mesj., odpuszczenia grzechów, objawienia woli Ojca, darów zbawczych (Mt 11,2; 13,3.10.19-20); przyjęcie nauki i chrztu (Mt 5,19; 13,52), odwzorowanie Chrystusa w życiu jednostkowym i zbiorowym (Mt 7,24; 8,19-22; 10,38) oraz gromadzenie wokół niego jako -> Kyriosa nowego ludu (Mt 21,43; 23,11) tworzy więź kośc., a także kształtuje postawę ucznia Jezusa (Mt 5,1; 8,21.23).

Łukasz oparł się na -»• historii zbawienia i na kerygmie, pojmując Kościół jako ludzką czasoprzestrzeń zbawczą, wyłaniającą się z Chrystusa, uobecniającą jego historię od zwiastowania po wniebowstąpienie i zesłanie Ducha Świętego, ucieleśniającą jego dzieło zbawienia na sposób znakowy, sakramentalny i hist., oraz stanowiącą główną oś ludzkich dziejów (Łk 24,5.23.47: Dz 1,1-8; 2,22-33; 3,19-26); czynnikiem pośredniczącym między Wydarzeniem—Słowem a historią jest Duch Święty, Duch Jezusa (Dz 16,7), Duch Chrystusa (Ďz 2,33-36.38), który uobecnia dzieło Chrystusa w każdym czasie i miejscu, działa zbawczo w ochrzczonych, podtrzymuje słowo objawienia, daje łaski i tworzy środowisko jego mocy (Łk 12,12 ; Dz 13,16-49 ; 14,9-12), w którym wierni stanowią społeczność wiary (Dz 4,4; 13,7-8), wewn. przemiany (Łk 24,45-49; Dz 2,38), chrztu (Dz 11,26), liturgii (Dz 2,42-47) i pełnego braterstwa życia (Dz 1,15; 9,30), a całość przeobraża się w wydarzenia—słowa: życia (Dz 3,15; 11,18), zbawienia (Dz 13,26), łaski Pana dokonującej się „przez ręce apostołów" (Dz 14,3; 20,32).

2. Jan Apostoł stworzył e. mistyczną, opartą na Chrystusie zmartwychwstałym i uwielbionym, na słowie Bożym, życiu, prawdzie, drodze, dobru i światłości (J 1,1-14; 7,39; 12,32); Kościół jest mist, wspólnotą ludzi z Ojcem i Synem w Duchu; stanowią go przede wszystkim „uczniowie Jezusa": wierzący, ochrzczeni, poznający prawdę, czyniący dobro, idący za Mistrzem, wewnętrznie wolni, odrodzeni, otrzymujący życie wieczne, uczestniczący w eucharystii, posłani do świata, niosący światło Boże w mroku (J 8,31-32; 10,1-17; 13,16; 14,16); naczelną kategorią eklezjalną jest soteryjne „bycie w Jezusie Chrystusie" (J 16,7; 17,10; 1 J 1,2-3).

3. Paweł Apostoł rozwinął e. syntetyczno-pastoralną, która bazuje przede wszystkim na idei -> ciała Chrystusa, tworzącego z wiernych żywy organizm, którego Chrystus jest głową i nowym Adamem (Rz 5,15; 1 Kor 15,22-23; Ef 1,22-23; Kol 1,18.24); e. Pawła kształtuje też idea świętego zwołania, zgrom. Pańskiego, stającego się nowym Izraelem, odkupionym przez krew Jezusa (Rz 1,6; 8,27-28; 1 Kor 10,32), a także idea budowania świątyni Pańskiej, czyli realizacji chrześcijaństwa w słowie i czynie jako wypełnianie woli Pana, -*• ekonomii zbawienia i przekazu dzieła Chrystusowego na wszystkich płaszczyznach (Rz 8,1-4; 12,11; 1 Kor 3,5-7; Ga 4,21-26) i wreszcie na żywym, praktycznym związaniu z Chrystusem w „Duchu", który jest zbawczą więzią między nim a każdą naszą sytuacją życia (1 Kor 6,17; Ga 5,25; Flp 1,27); e. jest zatem praktyczną konsekwencją nauki o Chrystusie i o jego Duchu.

4. W listach pasterskich Kościół jest pojmowany głównie jako instytucja Chrystusa i „przekaz", ogniwo wiążące Kościół apost. z okresem poapost. (akcentowany jest tu urząd, tradycja, służby kośc., struktury społ., kodeks mor., porządek kośc., prawo i chrzęść, ortopraktyka).

5. W Hbr istnieje e. kultyczno-liturgiczna, gdzie Kościół przedstawiony został jako świątynia i dom Boży (10,21), na czele z -> arcykapłanem, składającym ofiarę za lud ze swojej krwi (2,9), dokonującym ofiary „raz na zawsze" (7,27) dla wiecznego zbawienia (5,9), gromadzącym wokół siebie cały lud pielgrzymujący (12,22-23; 13,14), głównie przez znaki obietnicy, nadziei, drogi do ojczyzny, wiary, słowa liturgii (2,3-4; 4,7), przez ryt chrztu (2,2-3; 10,26-29), bojaźń Bożą (12,4-8), miłość rodzinną (13,1-4) i posłuszeństwo władzy zgrom. Bożego (13, 7.17).

6. U Piotra Apostoła rozwinięta jest e. wyzwolicielska, oparta głównie na idei -*• Ludu Bożego, który gromadzi się w -* diasporze świata (1 P 1,1; 2,10); lud ten rodzi się nie z krwi i ciała, lecz z wewn. posłuszeństwa słowu Bożemu w łasce, wierze i chrzcie (1,12; 2,8.25) jako wybrany, powołany i przeznaczony w Chrystusie (2,9; 5,13), król. (2,9.11), kapł. (2,9) i prorocki (1,5), lud służby i władzy, prowadzony przez Chrystusa jako pasterza i stróża, także przez ziemskich pasterzy (2,25; 5,1-5), lud pielgrzymujący do ojczyzny niebieskiej (1,20; 4,7).

7. W Ap występuje e. dramaturgiczna, gdzie Kościół jawi się jako bosko-ludzki dramat historii świata, społeczność cierpiących, prześladowanych, niosących krzyż wraz z Chrystusem, Panem historii, ukrzyżowanym i wywyższonym, obmywającym wiernych własną krwią i zapisującym ich w księdze życia (1,5-6: 3,5; 13,8); w świecie toczą z sobą śmiertelny bój miasto Boże (nowa Jerozolima—Kościół) i miasto bestii zła (anty-kościóf); zwycięstwo stoi przed miastem Baranka, gdzie nie będzie zła tego świata: cierpień, ubóstwa, nędzy, ucisku, śmierci, niewoli (1,3; 14,13; 16,15); znakiem tego miasta jest dziewica-matka. Matka Boża (12,1-6; 20,9), tak jak antytypem nierządnica — Babilon (17,1-8; 14,8).

B. ROZWÓJ — E. pobiblijną ujmowano najczęściej w oparciu o 5 podstawowych, często przeplatających się, idei: misterium odkupienia, świętego zwołania, społeczeństwa chrzęść., ciała Chrystusa i Ludu Bożego.

1. W pismach okresu poapostolskiego, np. w -> Didache, Listach Klemensa Rzym. i Ignacego Antioch., Pasterzu Her-masa, w apokryfach judeochrześc., a także u ojców Kościoła, np. Justyna, Klemensa Aleks., Orygenesa, Augustyna (zw. doctor Ecclesiae) i Leona Wielkiego (zw. doctor unitatis Ecclesiae) oraz w pismach ojców Kościołów przedchalced. wystąpiły obrazy eklezjologiczne, jak Święta Reszta Izraela, Lud Boży, nowy Izrael, zgrom, święte, winnica Pańska ; były one wyrazem żywej ciągłości z Pismem iw., a dążąc do integralnego ujęcia chrześcijaństwa, widziały Kościół jako jedyne środowisko misterium zbawienia; wraz z rozwojem teologii nauk. piktogramy te rozwijano coraz bardziej w opisy, idee i pojęcia, co niekiedy zacierało misteryjny charakter Kościoła.

2. Żywa też była idea świętego zwołania, wzmiankowana w Ewangeliach (Mt 16,18; 18,16-18) i szeroko stosowana przez in. księgi NT oraz przez pisma patrystyczne; Kościół był tu rozumiany jako sakralne, zbawcze i misteryjne zgrom, ludzi, dokonujące się w oparciu o Jezusa Chrystusa w komunii try-nitarnej, a więc jako szczególne „zwołanie Chrystusowe", którego podstawą jest jego wcielenie, życie, słowa, czyny i moc Ojca w wydarzeniach paschalnych; miało ono 3 podstawowe postacie: aktualne zgromadzenie liturg., gmina lokalna oraz wszyscy chrześcijanie. W oparciu o ideę zwołania nie rozwinęła się żadna większa c. systematyczna i od III w. następowała szybka redukcja bogatych treści tej idei, a termin -> ekklesia stał się tylko nazwą własną.

3. Od III w. nazwę „ekklesia" zaczęto odnosić do społeczeństwa, społeczności, czemu najpełniejszy wyraz dał -> Augustyn (VII) w De chítate Dei, i co już od pap. Leona I Wielkiego nastręczało zasadniczą trudność rozróżniania społeczności kośc. i świeckiej; początkowo uważano, że jest to jedna i ta sama społeczność, posiadająca 2 władze kośc. i świecką (Kościół kat. naśladował ówczesne społeczeństwo świeckie, a e. sprowadzała się do nauki o społeczeństwie w ogóle); rozgorzałe w średniowieczu spory trwają do dziś; w wyniku ruchów ascet. (np. vita apostolica, -> fraticelli) oraz działalności reformatorów (J. Wiklif, J. Hus) powstała e. duchowa, wg której prawdziwy Kościół jest niewidzialny, duchowy, niebiański i nie ma nic wspólnego ze społecznością doczesną.

Na tym tle pojawiły się traktaty eklezjologiczne wyrastające z ducha reformy -* gregoriańskiej, jak Dictatus papae z 1075, Jakuba z Viterbo De regimine chrlstlano, Idziego Rzym. De ecclesiastica sive summt pontifias potestate, Augustyna Triumphusa Summa de ecclesiastica potestate, J. de Torquemady Summa de ecclesia, Mateusza z Krakowa De praxi romanae curiae, teksty Jakuba z Paradyża dotyczące reformy Kościoła i A. Frycza Modrzewskiego De Ecclesia (w: De república emendando, Bas 1554); dzieła te miały charakter jurydyczny, traktowały o Kościele jako społeczności widzialnej, a głownie o istocie i zakresie władzy, zwł. papieża; pełniejszą treść miało dzieło I.J. Stojkovicia Tractatus de ecclesia z 1443 (rps w Bazylei).

W okresie reformacji, a głównie od Roberta Bellarmina, rozwijała się e. polemizująca z protestantyzmem, przedstawiająca Kościół jako społeczność widzialną, konkretną, wcieloną całkowicie w życie doczesne, doskonalszą od państwa; w ramach tej e. (zwalczającej protest, teorię odpadnięcia Kościoła kat. od pierwotnego, ortodoksyjnego chrześcijaństwa) zaczęto rozróżniać e. dogmatyczną i apologetyczną (Angelus Silesius w Ecclesiologia, Kłodzko 1677. a na większą skalę W. Pichler i M. Gerbert); także przygotowane schematy konstytucji o Kościele na Sobór Wat. I opierały się mocno na idei społeczności doskonałej i redukowały Kościół Chrystusa do rzymskokatolickiego.

4. E. duchowa, charytologiczna i transcendentna rozwijała się przede wszystkim w oparciu o ideę ciała Chrystusa, w patrystyce nazywanego ciałem prawdziwym, a od IX w. mist, lub misteryjnym, często w powiązaniu z -»• eucharystią; do idei tej nawiązywali szczególnie Piotr Lombard, Albert Wielki i Tomasz z Akwinu ; Kościół widzieli oni jako duchowy organizm zbawczy, którego Chrystus jest głową. Do tej idei nawiązywali także późniejsi teologowie pol. (K. Drużbicki, J.F. Hacki, Ł. Gołuchowski i J. Poszakowski). W XIX w. w kat. szkole tybińskiej (J.M. Sailer, J.S. Drey, J.A. Möhler i J.B. Hirscher) myśl o Kościele jako duchowym organizmie powiązano z ideą inkarnacyjną; do rozwoju koncepcji Kościoła jako -* Mistycznego Ciała Chrystusa przyczyniła się również szkoła rzym. (C. Passaglia, G. Perrone i J.B. Franzelin), a także związany z nią M.J. Scheeben, a w Polsce P. Semenenko.

Po ogłoszeniu dogmatu o -» prymacie papieża, e. opartą przede wszystkim na idei Ciała Mist, rozwijali pap. Leon XIII (w enc. Immortale Dei, Satis cognitum, Depuis le jour i Mirae caritatis), Benedykt XV (w konst. Providentísima Mater Ecclesia), Pius XI (w enc. Ecclesiam Dei, Rerum Ecclesiae, Miserentissimus Redemptor, Lux veritatis i Caritate Christi compulsi), Pius XII (w enc. Mystici Corporis i Mediator Dei), Paweł VI (w enc. Ecclesiam suam), Jan Paweł n (w enc. Redemptor hominis i Dives in misericordia); stanowi to charakterystyczny przypadek e. tworzonej przez kerygmat pap., czego nie mają in. Kościoły chrześcijańskie.

5. E. budowana na bibl. idei Ludu Bożego widziała Kościół jako lud Chrystusa, odkupiony, wyposażony w objawienie i -*• dary Ducha Świętego, zakorzeniony w doczesną historię ludzką, realizujący zbawienie wieczne i stanowiący „lud ludów" (Ambroży, Augustyn, Leon I Wielki);

nawiązali do niej m.in. twórcy e. apologetycznej o charakterze historiozoficznym — G. Savonarola w // trionfo della Croce z 1494 (Siena 1899) i H. Grotius w De ventate religionis christianae (Lei 1627). W tym okresie w Polsce wypracowano pochodną, o węższym zastosowaniu, ideę „narodu chrzęść." (Mateusz z Krakowa, A. Łaskarz, M. Baudissin, P. Włodkowic, M. Kozłowski, B. Hesse, Jakub z Paradyża); teologowie pol. ujmowali naród jako partykularną kategorię eklezjologiczną, a więc z woli Boga naturalny podmiot Kościoła powsz. („Kościół narodu", Kościół rodziny narodów);

e. ta została rozwinięta przez H. Kajsiewicza, P. Semenenkę i CK. Norwida, a w czasach współcz. przez kard. S. Wyszyńskiego oraz pap. Jana Pawła II. Idea Ludu Bożego ożywiła się w e. na początku XX w., szczególnie dzięki rozwojowi biblistyki, patrystyki i ruchu liturg., a także dzięki rozwojowi e. prawosławnej i protest.; ideę tę przyjął także Sobór Wat. II, zw. „soborem Kościoła o Kościele" lub „soborem e." (K. Rahner), widząc w niej doskonałe uzupełnienie myśli o -* Mistycznym Ciele Chrystusa; największe zasługi w odrodzeniu e. XX w. położyli, m.in. M. Grabmann, G. Bardy, Y. Congar, H. de Lubac, S. Tromp. A. Tymczak, C. Feckes, K. Rahner i Ch. Journet.

C. RODZAJE —

1. E. apologetyczną, wykształtowana, najbardziej spójnie, niekiedy nie odróżniana od dogm. (A. Piolanti, S. Nagy, R. Łukaszyk), stanowi trzecią — po religiologicznej i chrystologicznej — tezę apologetyczną, traktującą o boskim pochodzeniu i chrystusowości Kościoła kat., zarówno co do jego bytu, jak i świadomości objawionej (-»• apologetyka III B 2).

2. E. kanonistyczna, ujmująca Kościół z punktu widzenia jurysprudencji (w ujęciu pol.), doszukuje się bezpośredniej korelacji między misterium Kościoła a jego prawem (R. Sobański. M. Żurowski, J. Glemp, M. Stasiak).

3. E. pastoralna, ujmuje Kościół jako misterium obecności prawdy i miłości - Boga, urzeczywistniający się w hierarchii i świeckich przez przepowiadanie słowa Bożego, katechizację, sakramenty, dyscyplinę mor. i życie chrzęść. (F. Blachnicki, A. Zuberbier, A.L. Szafrański).

4. E. socjalna rozwija socjalno-społeczne widzenie Kościoła, akcentując jego wymiary społ. i pubi., posiadające odpowiednią relację do społeczeństwa świeckiego (H. Bednorz, L. Boff, J.B. Metz, J. Krucina, Cz. Bartnik).

5. E. liturgiczna traktuje o realizacji Kościoła w życiu chrześcijan przez liturgię, głównie ~> eucharystię, z punktu widzenia pryncypiów uobecniania się -* historii zbawienia w czasoprzestrzeni liturg. (P. Guéranger, O. Casel. R. Guardini, B. Nadolski, Cz. Bartnik).

6. E. moralna, ujmuje Kościół Chrystusowy jako rzeczywistość etyczno-moralną i optymalną dla egzystencji ludzkiej, rozwoju duchowego człowieka — miernika norm jego postępowania i możliwości pełnej personalizacji (B. Häring, K. Wojtyła. S. Olejnik, J. Majka, T. Sikorski).

7. E. dogmatyczna, traktuje o Kościele z punktu widzenia teologii dogm. (K. Rahner, W. Granat), najbardziej właściwa, Tj&VAì \ wiodąca (ją mamy na myśli, gdy mówimy o e. bez bliższych określeń).

D. PROBLEMATYKA — E. nie mając ściśle ustalonych treści i zakresów, dąży jednak do postaci możliwie integralnej, spójnej i organicznie związanej, unikając przy tym swoistego panekle-zjalizmu (Kościół i chrześcijaństwo pokrywają się z sobą, a wszystkie in. traktaty są jedynie działami e.).

E. uważa Kościół za tajemnicę wiary, wyłaniającą się bezpośrednio z misterium zbawienia w Chrystusie, a przez to nie definiowalną w sposób nauk.; dążąc do głębszej samowiedzy Kościoła i jego teologii, stara się służyć drugorzędnymi określeniami zarówno Kościoła w ogóle, jak i Kościołów w znaczeniu partykularnym (osoby ludzkiej, rodziny, zgromadzenia liturg., parafii, diecezji, narodu); dla ujęcia istoty tej tajemnicy najczęściej stosuje się sformułowania oparte na Biblii (por. KK 6-8). Przez wieki opierano się na definicji Roberta Bellarmina „Kościół jest to zgrom, ludzi związanych wyznawaniem tej samej wiary chrzęść, i uczestnictwem w tych samych sakramentach, pod zarządem prawowitych pasterzy, a zwł. jednego Biskupa Rzym., Chrystusowego Namiestnika na Ziemi";

współcześnie ukształtowało się określenie pozostające pod inspiracją pap. Jana Pawła II — Kościół jest to Ciało Chrystusa i Lud Boży, realizujący się w czasoprzestrzeni historii zbawienia na sposób przedmiotowy i podmiotowy jako organiczna społeczność (wspólnota i komunia) osób, związanych z całą rzeczywistością osoby Jezusa Chrystusa przez słowo Boże, łaskę, sakramenty, urzędy, służby i działania, antycypujących indywidualnie i społecznie boską komunię trynitarną.

Właściwą problematykę e. otwiera protologia Kościoła, czyli jego geneza w aspekcie języka, obrazów i pojęć, a przede wszystkim jego zaistnienie hist, i teol., czyli wyłonienie się z ekonomii Trójcy Świętej, z osoby Jezusa Chrystusa, z jego dzieł, czynów, świadomości, wydarzeń zbawczych, a wreszcie dopełnianie się Kościoła w osobach chrześcijan, zwł. apostołów (-»• Dwunastu).

E., zajmując się podstawowymi strukturami eklezjalnymi, ujmuje Kościół w relacjach: duchowo-cielesny, widzialny i niewidzialny, zbawczy i doczesny, zdarzeniowy i instytucjonalny, sakramentalny i charyzmatyczny, immanentny i transcendentny ; analizuje też problem ustroju społ. Kościoła, a więc problematykę kolegium apost., urzędu Piotrowego, pomocników apost., proroków, ewangelistów, nauczycieli, charyzmatyków, laikatu, wszelkich służb eklezjalnych, funkcji, powołań i zadań społ.; nieodłączny od tego jest problem kontynuacji Kościoła apost. jako dziedzictwa Chrystusowego przez sukcesję i tradycję, a także przez ciągłość świadomości, adaptację do nowych sytuacji, przede wszystkim wyłanianie się -* episkopatu, -> prymatu papieża, -> kapłaństwa oraz urzędów pomocniczych, a wreszcie kształtowanie się kolegialności i ->- dialogu (I-II) w wymiarze poziomym i pionowym na wszystkich szczeblach.

E. rozważa Kościół jako sakrament zbawienia, przedmiot wiary, źródło sakramentów, środowisko objawienia i łaski, formę liturgii, -*• diakonii i świadectwa chrzęść., podmiot łaski społ., sakramentaliów, wspólnotowego życia, prawa, moralności, duchowości, najwyższej Bożej pedagogii ; ponadto zwraca uwagę na Kościół jako formę praxis chrzęść., a więc szczególny rodzaj egzystencji rei., czyli życia społ., miłości społ., twórczości chrzęść., życia zak. i ewang., modlitwy, medytacji, ubóstwa i miłosierdzia oraz przekazywanie duchowych tradycji; w rezultacie e. zajmuje się całym obszarem przekładania Kościoła na praktykę chrzęść, (istotny wymiar Kościoła).

E. akcentuje również, że Kościół w relacji do świata doczesnego jest jego uświęcicielem, bazą chrystianizacji, wyzwolenia człowieka, humanizacji życia doczesnego, jego personalizacji, ortosocjalizacji ; stanowi także rodzaj inspiracji sztuki, kultury, etyki indywidualnej i zbiorowej, pracy, działalności ludzkiej, „humanizacji" historii ludzkiej ; opracowuje się również cudowne rozprzestrzenianie się Kościoła w świecie, przedziwną jedność, trwałość, świadectwo świętości, twórczą harmonię życia ze światem, antropogenetyczny walor i wreszcie stosunek Kościoła do państwa.

E. zajmuje się także problematyką podmiotowości Kościoła, jego wiary, nadziei i miłości, centrów i narzędzi przekazu prawdy, dogmatu, kerygmy, poznania kośc. i władzy nauczania, Biblii i Tradycji jako źródeł teologii, zasad hermeneutyki objawienia, nieomylności przekazu objawienia (całego Kościoła, -> zmysłu wiary, papieża i kolegium bpów), kryteriów i zakresu tej nieomylności, a wreszcie wszelkich uprawnień głoszenia prawdy i nauki.

E. METODY — we. odpowiadają zasadom teologii ogólnej lub jej dyscyplinom; tworzy się je w celu szczególnego zastosowania do badań nad Kościołem.

1. Najstarszą i najszerzej stosowaną jest metoda aprioryczna, zstępująca, pisteologiczna; eklezjolog opiera się na wierze, w jej świetle zagłębia się w Biblię i Tradycję i stamtąd stara się wydobyć prawdziwy i pełny obraz Kościoła, objawioną i zrealizowaną w wierze jego -*• ikonę (Ch. Journet, R. Schnackenburg, J. Stępień, H. Bogacki, W. Kasper).

2. Od Soboru Nic.-Konstant. stosowana jest metoda znamion (via notárům) — jedność, świętość, powszechność, apostolskość, na podstawie której identyfikuje się prawdziwy Kościół Chrystusowy.

3. W węższym zakresie stosuje się metodę fenomenologiczną lub empiryczną (via empirica), zw. też eklezjologiczną (Tertulian, Augustyn, V.A. Dechamps, R. Paciorkowski, W. Hładowski); jest to próba traktowania o Kościele w sposób, w jaki jawił się się on pierwszym chrześcijanom; chrześcijanin bowiem w świetle -+ objawienia Bożego może doświadczyć bezpośrednio całej rzeczywistości Kościoła, obecnego we wszystkich wymiarach teraźniejszości; potrzebna jest tu rozwinięta -*• intuicja wiary.

4. Metoda historyczna (G. Bardy, J. Leclercq, H. de Lubac) traktuje o Kościele w kontekście wszystkich wymiarów dziejów ludzkich, stwórczych i zbawczych, wychodząc głównie z hist, fenomenu Jezusa Chrystusa, a także z natchnienia historii ludzkiej przez Ducha Świętego; metoda ta w przypadku e. dogmatycznej przechodzi w e. historiozbawczą.

5. Metoda personalistyczna (C. Cirne-Lima, E. Kopeć, R. Łukaszyk, Cz. Bartnik, M. Rusecki) zakłada, że Kościół nie wyczerpuje się w aspekcie czysto rzeczowym lub ideowym, lecz jest sam w sobie wielkością osobową; jako twbr Jezusa Chrystusa, realizuje się głównie w osobowej i międzyosobowej płaszczyźnie bytowania, stąd do badań Kościoła na podstawie Biblii, obserwacji bezpośredniej i dedukcji wiary dodaje się jeszcze możliwie pełny wymiar relacji między Kościołem a osobą człowieka w jej aspekcie jednostkowym i zbiorowym (daje to metodzie personalistycznej walor syntetyczny).

6. Metoda kairologiczna z pomocą metody teol. i socjol. bada możliwości i warunki urzeczywistniania się Kościoła w czasie, w konkretnych warunkach kulturowych, społ., polit., ustalając jednocześnie generalną strategię dla duszpasterstwa (K. Rahner, N. Greinacher, A.L. Szafrański).

F. NURTY —

1. E. instytucjonalistyczna (od średniowiecza) traktuje Kościół przede wszystkim jako instytucję zbawienia, założoną na krzyżu, promulgowaną w zesłaniu Ducha Świętego, wyposażoną w ewangelię, hierarchię, sakramenty, łaski, charyzmaty, nieomylność doktrynalną i zdolności zdobywania zbawienia wiecznego przez chrzęść, moralność oraz zasługujące uczynki i praktyki; eksponuje się widzialną, społ. i organizacyjną stronę Kościoła.

2. E. teandryczna (J.A. Möhler, W. Granat, H. Bogacki, G. Baraúna), nawiązując do ojców wsch., widzi Kościół przede wszystkim jako odwzorowanie Chrystusa Boga-Człowieka, a więc jako kontynuację wcielenia Słowa Bożego, rzeczywistość bosko-ludzką, organizm cielesno-duchowy; główny akcent kładzie się na przebóstwianie człowieka przez łaskę.

3. E. historiozbawczą (R. Łukaszyk, W. Kasper, A. Grill-meier, L. Madej, Cz. Bartnik, W. Łydka) uważa, że Kościół jest pewną formą ciągłego strumienia historii zbawienia, uobecnieniem fundamentalnych wydarzeń zbawczych; nawiązuje głównie do idei Ludu Bożego, idącego poprzez dzieje ludzkości, przy czym podstawowe struktury hierarchiczne, jak prymat i episkopat, są wyznacznikami kierunku rozwoju dziejów zbawienia; w rezultacie e. staje się przede wszystkim świętą historią o zbawieniu.

4. E. sakramentalna (O. Semmelroth, Cz. Bartnik, E. Schille-beeckx, A. Skowronek) ujmuje Kościół jako prasakrament, posiadający znak widzialny i zawierający łaskę zbawienia, z towarzyszeniem słowa objawienia, gdzie urząd i cała instytucja stanowią część znaku widzialnego, kontynuującego uhisto-rycznione ciało Chrystusa; sakramentalność ta bazuje na społ. naturze człowieka; cały Kościół jest podmiotem i przedmiotem 7 sakramentów szczegółowych o charakterze zarówno jednostkowym, jak i zbiorowym oraz koniecznym warunkiem rei. spełnienia się egzystencji człowieczeństwa w aspekcie społecznym.

5. E. wspólnotowościowa (K. Wojtyła, A. Fernández, S. Nagy) uczy, że Kościół jest nie tyle społecznością, ile raczej komunią międzyosobową, odwzorowaniem communio personarum Trójcy Świętej, wspólnotą wiernych w Chrystusie, życia i dóbr chrzęść., jednością egzystencji rei. i losu zbawczego, wspólnotą hierarchiczną (hierarchia pełni funkcję społ. widzialnej więzi).

6. E. słowa lub kerygmatyczna (P. Knauer, S. Moysa, Cz. Bartnik) widzi Kościół głównie jako Słowo Boga i słowo Boże, uosobione w Chrystusie, wyrażające się w objawieniu, wcielające się w słowa ludzkie, przybierające postać słowa zbawienia w historii, ożywiające się przez przyjęcie go w wierze, towarzyszące łasce i sakramentom, poddane posłudze głoszenia słowa.

7. E. charyzmatyczna (H.E. Manning, częściowo pap. Leon XIII i Pius XII, A.L. Szafrański) podkreśla, że Chrystus i Duch Święty są nierozerwalnymi źródłami Kościoła, a e. jest konsekwencją -*• chrystologii i -* pneumatologii ; Duch Święty jest duszą Kościoła, najwyższym podmiotem jego życia, źródłem wszelkich dóbr, łask i działań, także fundamentem wszelkich struktur instytucjonalnych, łącznie z prymatem Piotrowym; H. Mühlen postawił tezę (tzw. panteizm eklezjologiczny lub panpneumatologizm), jakoby Duch Święty, jednocząc Chrystusa i osoby ludzkie, miał stanowić w sobie niestworzoną, mist, osobę Kościoła.

8. E. eucharystyczna lub liturg. (O. Casel, J. Ratzinger, B. Nadolski) widzi istotę Kościoła w tajemnicy ~> eucharystii, głosząc że jest on liturg. uobecnieniem wcielenia Jezusa Chrystusa, jego wieczną -> Paschą, „celebrą" życia i dzieła odkupienia ; Zgromadzenie eucharyst. jest elementem konstytutywnym Kościoła, źródłem władzy, łask i sakramentów, znajduje swój wyraz w słowie Bożym, duchowości i życiu praktycznym; eucharystia jest tu więc ujmowana szeroko i integralnie, przy tym nie czyni się zasadniczej różnicy między dogm. a liturg. rozumieniem Kościoła.

9. E. agapetologiczna, szkicowana już w starożytności (Ignacy Antioch., Klemens Aleks., Metody z Olimpu), budząca się w czasach nowoż. (J.H. Newman, P. Teilhard de Chardin, M. Sopoćko, W. Korniłowicz, S. Wyszyński, F. Drączkowski) przedstawia Kościół przede wszystkim jako formę miłości bosko--ludzkiej, o największej głębi społ., na podobieństwo miłości w Trójcy Świętej, a także w Świętej Rodzinie oraz w zbawczej miłości Chrystusowej; są to wieczne gody Boga i człowieka, miłość ludzka i boska zespalająca się w jedną miłość społ., stanowiąca duszę życia zbiorowego i zbawczego; konieczne struktury i instytucje eklezjalne uważa za zewn. organizację wewn. miłości duchowej.

10. E. maryjna (K. Wojtyła, S. Wyszyński, J. Ratzinger, B. Przybylski, H.U. von Balthasar, J. Guitton) widzi Matkę Bożą jako znak, symbol i prototyp Kościoła, a także jako Matkę chrześcijan i Matkę Kościoła, narodu chrzęść, i rodziny narodów; Maryja jest tu uosobieniem więzi człowieka ze Zbawcą, pomocą w otrzymywaniu życia chrzęść, wiary, miłości, czystości mor., nieśmiertelności i chwały wiecznej (ad Christum per Mariam); bez -* mariologii nie byłoby pełnej e., a więc nie byłoby Maryi—Kościoła (-* Ewa—Maryja), czyli społeczności chrześcijan o charakterze wspólnotowym, agape tycznym i dia-konalnym; NMP w swej osobie i życiu uosabia chrześcijańskość, kościelność i drogę do Chrystusa, pozwalając nam stawać się „na wzór obrazu swego Syna" (Rz 8,29).

11. E. historyczna (H. de Lubac, Y. Congar, H. Jedin, S. Tromp, P. Parente) traktuje o Kościele głównie w kategoriach hist., przede wszystkim jako historię Kościoła i poglądów na Kościół w różnych czasach, epokach i kręgach; Kościół, jak każda społeczność, ma swe początki, drogi rozwoju i swą -> eschatologię, przede wszystkim zaś swój hist, obraz, wyraz i sens.

12. E. personalistyczna (J.H. Newman, K. Wojtyła, O. Semmelroth, Cz. Bartnik) widzi Kościół przede wszystkim jako rzeczywistość o charakterze osobowym, zespół osób pozostających w relacji, na wzór relacji osobowych w Trójcy, jako samorealizację osobową zarówno na płaszczyźnie indywidualnej, jak i społ.; sam Kościół stanowi podmiotowość o charakterze 9«ai/-personalnym; wszystkie przedmiotowe i zewn. elementy Kościoła, jak objawienie, łaska, doktryna i urząd służą ostatecznie spełnieniu się osoby ludzkiej i społeczności osób w Trójcy Świętej; rzeczywistość osoby i jej spełnienia się przez Chrystusa jest naczelną kategorią eklezjologiczną.

G. ZNACZENIE EKUMENICZNE — Najnowsza e. otrzymała szczególnie od pap. Jana XXIII głęboki rys ekum., który objawia się zarówno w teorii eklezjologicznej, jak i praktyce eklezjalnej (Y. Congar, H. Küng, P. Teilhard de Chardin, S. Napiórkowski).

E. współczesna jest jednym ze środków ruchu ku organicznej jedności chrześcijan, narodów i rodzaju ludzkiego w ogóle; Kościół kat. reformuje się, staje się coraz bardziej skutecznym sakramentem jedności świata, przyczyniając się do humanizacji i socjalizacji życia ludzkiego, a przede wszystkim budując w sobie strukturę świadomości ekum. oraz postawę dialogu i służby.

Tworzy się dopełniającą kategorię eklezjologiczną, wg której Kościół kat. może być w pełni poznany i zrozumiały jedynie na tle Kościołów bratnich: przedchalced., prawosł., protest., anglik., a także Kościołów pochodnych: starokat. i nar.; pomocniczo poznanie to jest możliwe na tle wielkich religii współcz., a nawet najnowszych synkretyzmów, wywodzących się w pewnej mierze z chrześcijaństwa; wszelkie religie i ich Kościoły składają się na pełny horyzont rozumienia rei. i są koniecznym współczynnikiem głębszego poznania własnego Kościoła.

Za Soborem Wat. II rozróżnia się Kościół Chrystusowy, w głębi całego chrześcijaństwa oraz Kościół kat., który choć ucieleśnia „substancję Kościoła Chrystusowego" (KK 8), to jednak nie wyczerpuje go całkowicie, jest kat. realizacją tego Kościoła i jako taki przewodzi w drodze do Kościoła plero-micznego, „Kościoła powsz. u Ojca" (KK 2), urzeczywistniając wezwanie do chrzęść jedności.

 

M.D. Koster, E. im Werden, Pa 1940; J. Leclercq, Jean de Paris et l'e. du XIII* siècle, P 1942; H. de Lubac, Corpus Mysticum. L'Eucharistie et l'Eglise au moyen-âge, P 1944,1949J; Ch. Journet, L'Eglise du Verbe Incarné, Bg 1951 (Kościół Chrystusowy. Teologia o Kościele, Wwa 1960); H. de Lubac, Méditation sur l'Eglise, P 1953,1954'; O. Semmelroth, Dle Kirche als Ursakrament, F 1953; W. Dudek, Chrystocentryczna jedność przedmiotu apologetykt, CT 25(1954) 41-60; S. Jaki, Les tendances nouvelles de l'e., R 1957; R. Pacior-kowski, Uwagi o metodzie eklezjologicznej w apologetyce, CT 29(1958) 170-177; S. Nagy, Niektóre aspekty dzisiejszego traktatu o Kościele, CT 30(1959) 109-123; H.U. von Balthasar, Sponsa Verbi, Ei 1960; E. Benz, N. Nambara. Das Christentum und die nichtchristlichen Hochreligionen. Begegnung und Auseinandersetzung. Eine Internationale Bibliographie, Lei 1960; Granat DK IV (passim); L'e. au XIX' siècle, P 1960; E. Schillebeeckx, Christus. Sacrament van de Godsontmoeting, Bilthoven 1960.19652 (Chrystus. Sakrament spotkania z Bogiem, Kr 1966); B. Leeming, The Churches and the Church. A Study of Ecumenism, Lo 1961; K. Rahner, Kirche und Sakramente, Fr 1961,19683; R. Schnackenburg, Die Kirche Im Neuen Testament, Fr 1961; H. Bogacki. Problem Kościoła we współczesnej dyskusji ekumenicznej, AK 65(1962) 54-65; J. Hammer, L'Eglise est une communion, P 1962; MyKir I-II; H. Mühlen, Una mystica Persona. Die Kirche als Mysterium der Identität des Heiligen Geistes in Christus und den Christen. Eine Person in vielen Personen, Mr 1964, 1967J; H. Rahner, Symbole der Kirche. Die E. der Väter, Sa 1964; E. O'Brien, Theology In Transition. A Bibliographical Evaluation of the „Declslve Decade" 1954-1964, NY 1965; A. Bardecki, Kościół epoki dialogu, Kr 1966; De Ecclesia. Beiträge zur Konstitution ..Über die Kirche" des Zweiten Vatikanischen Konzils I-II, Fr 1966, A.L. Szafrański, Wierni jako podmiot zbawczego pośrednictwa Kościoła, AK 69(1966) 275-287; A. Dulles, The Dimensions of the Church. A Postconciliar Reflection, We 1967; H. Küng, Die Kirche, Fr 1967, 1969; Nouvelle Image de l'Eglise — Bilan du Concile Vatican II, P 1967 (Nowy obraz Kościoła, Wwa 1968); G. Philips, L'Eglise et son mystère au deuxième Concile du Vatican I-II, Lv 1967-68; VG (passim); H. Bogacki, Misterium Pielgrzymującego Kościoła, KSS 53-95; Y. Congar, L'e. du Itaut moyen-âge. De saint Grégoire le Grand à la désunion entre Byzance et Rome, P 1968; J. Ratzinger, Das neue Volk Gottes. Entwürfe zur E., D 1969.19702; Cz. Bartnik, Kościół Boży, Lb 1970; L. Bouyer, L'Eglise de Dieu. Corps du Christ et Temple de l'Esprit, P 1970 (Kościół Boży. Wwa 1977); Y. Congar, L'Eglise de saint Augustin à l'époque moderne. P 1970; W. Kasper, K. Lehmann, Dle Heilssendung der Kirche in der Gegenwart, Mz 1970, L 19722; H. Küng, Was ist Kirche?, Mn 1970; F. Blachnicki, Kościół jako wspólnota, w: Eklezjologiczna dedukcja teologii pastoralnej, Lb 1971, 159-486; Idee przewodnie soborowej konstytucji o Kościele, Kr 1971 ; A. Luneau, M. Bobichon, Eglise ou troupeau? MI, P 1972 (Kościół Ludem Bożym, Wwa 1980); MySal IV cz. 1-2 (passim); K. Wojtyla, U podstaw odnowy. Studium o realizacji Vaticanum II. Kr 1972; L'e. da Vaticano 1 al Vaticano II, Bre 1973; W. Joest, Fundamentaltheologle. Theologische Grundlagen- und Methodenprobleme. St 1974,1981; A. Śliwiński, Idea Ludu Bożego we współczesnej e., PI 1974; Cz. Bartnik, Problem Kościoła Jako przedmiotu historii, RTK 22(1975) z. 4, 43-54; E. Biser, Theologie und Kirche. Erwägungen zu einem gestörten Verhältnis, In 1975; Y. Congar, Un peuple messianique. L'Eglise, sacrement du salut, P 1975 (Kościół jako sakrament zbawienia, Wwa 1980); S. Nagy, Elementy nowej wizji Kościoła, RTK 22(1975) z. 2, 37-58; Cz. Bartnik, Kryteria Kościoła partykularnego, STV 14(1976) z. 2, 129-142; J. Brosseder, Zur Theologie der Kirche, Mn 1976; Y. Congar, Veränderung des Begriffs „Zugehörigkeit zur Kirche", Com 5(1976) 207-217; S.H. Hendrix, In Quest of the Vera Ecclesia. The Crises of Late Medieval E., Viator 7(1976) 347-378; J.P. Schindler, Christ and Church. A Spectrum of Views, ThS 37(1976) 545-566; H. Wagner, Einheil der katholischen Kirche in „fragmentarischer" Gestalt?, ÖR 25(1976) 371-381; Cz. Bartnik, Chrzest Kościoła, CT 47(1977) z. 2, 21-32; W. Beinert, Die Apostollzität der Kirche als Kategorie der Theologie, ThPh 52(1977) 161-181; L. Boff, Eclesiogênese. As comunidades eclesiais de base reinventam a Igreja, Pe 1977; R. Hermann, Theologische Fragen nach den Kirchen, Pa 1977; J.G. Page, Qui est l'Eglise? I-III, Mo 1977-79; S. Sorrentino, Chiesa, mondo e storia nel pensiero de secolo XIX, Na 1977; H. Stirnimann, Erwägungen zur Fundamentaltheologie. Problematik, Grundfragen, Konzept, FZPhTh 24(1977) 291-365; tente, „Fundamentaltheologle" Im frühen 18. Jahrhundert? Bemerkungen zum Gebrauch der Termini „scholastische", „positive" und „Fundamentaltheologle"', insbesondere bei Pierre Annat, FZPhTh 24(1977) 460-476; H. Wagner, Die eine Kirche und die vielen Kirchen. E. und Symbolik beim jungen Möhler, Mn 1977; Cz. Bartnik, Bierzmowanie Kościoła, CT 48(1978) z. 3, 19-30; Y. Congar, Eglise catholique et France moderne, P 1978; G. Dejaive, Un tournant décisif de l'e. à Vatican II. P 1978; J. Haikenhäuser, Kirche und Kommunität, Pa 1978; E. Klinger, E. der Neuzeit. Grundlegung bel Melchior Cano und Entwicklung bis zum Zweiten Vatikanischen Konzil, Fr 1978; P. Knauer, Der Glaube kommt vom Hören, Fr 1978; P. Rodriguez. Iglesia y ecumenismo, Ma 1978; Cz. Bartnik. Kościół uniwersalny, RTK 26(1979) z. 2, 41-52; H. Brunner, Der organologische Kirchenbegriff in seiner Bedeutung für das ekktesiologische Denken des 19. Jahrhunderts, F 1979; Chrześcijanin w Kościele, Wr 1979; P.G. Gieraths, Der Kirchenbegrtff im Wandel der Jahrhunderte. Ein historischer Beitrag zur E., Ang 56(1979) 467-514; A. Grillmeier, Jesus der Christus im Glauben der Kirche I, Fr 1979; A. Houssiau, Images diverses de l'unité de l'Eglise, RTL 10(1979) 131-158; W. Huber, Kirche, St 1979; F.X. Kaufmann, Kirche begreifen. Analysen und Thesen zur gesellschaftlichen Verfassung des Christentums, Fr 1979; S. Loewenstein, Vi darò un cuore nuovo. ¡1 battesimo nello Spirito nel rinnovamento carismatico cattolico e la conversione spirituale, Na 1979; Movimenti ecclesiali contemporanei, R 1979; H. Petri, Die Kirche als Thema der Fundamentaltheologie, ThG 69(1979) 376-393; J. Stępień, Teologia świętego Pawia. Człowiek i Kościół w zbawczym planie Boga. Wwa 1979 ; A.L. Szafrański, Kościół a świat w ujęciu Karola Kardynała Wojtyły. ZNKUL 22(1979) z. 1-3, 31-49; C. Cortés García, El terna ecumenico en la bibliografia española. Estudio del periodo 1966-1973, Santiago de Compostela 1980; R.F. Costigan, Rohrba-cher and the E. of Ultramontanism, R 1980; F. Drączkowski, Agape w pismach Klemensa Aleksandryjskiego, Lb 1980; A. Fernández. Nuevas estructuras de la Iglesia. Exigencias teológicas de la Comunión Eclesial, Burgos 1980; W. Kasper, G. Sauter, La Chiesa luogo dello Spirito. Linee di e. pneumatologica. Mi 1980; W. Łydka, Urzeczywistnienie chrześcijaństwa w Kościele katolickim, STV 18(1980) z. 1, 33-50; B. Mondin, Le nuove e., R 1980; R. Sobański, Kościół—Prawo—Zbawienie, Ka 1980; S. Wyszyński, Wszystko postawiłem na Maryję, P 1980; Cz. Bartnik, Wiara Kościoła, CT 51(1981) z. 3, 41-52; H. Kraft, Die Entstehung des Christentums, Da 1981; L. Madej, Rozumienie historii zbawienia w dokumentach Soboru Watykańskiego II, Lb 1981; B. Na-dolski, Urzeczywistnianie się Kościoła w liturgii, Pz 1981 ; M. Stasiak, Problem modelt eklezjalnych w budowle teorii prawa kościelnego, w: Kościół i prawo, Lb 1981, 11-40; S. Wyszyński, Kościół w służbie narodu. Nauczanie Prymasa Polski czasu odnowy w Polsce, sierpień 1980 — maj 1981, R 1981 ; Cz. Bartnik, Kościół Jezusa Chrystusa, Wr 1982; F. Drączkowski, Kośclót-Agape według Klemensa Aleksandryjskiego, Lb 1982; M. Kowalczyk, Teologia narodu w przemówieniach Jana Pawła 11 w czasie pielgrzymki do Polski, Lb 1982 (mps BKUL).

Podobne prace

Do góry