Ocena brak

EGZEGEZA BIBLIJNA - STAROŻYTNOŚĆ

Autor /Cycyl Dodano /12.09.2012

E.b. u swych początków koncentrowała się nad dalszym formowaniem się tekstu bibl. aż do ostatecznego ustabilizowania źródeł bibl.; później objęła także interpretację źródeł bibl. w wersji zarówno żyd., jak i chrześcijańskiej.

A. W ŹRÓDŁACH BIBLIJNYCH — pierwsze ślady e.b. dostrzega się w księgach ST; jako interpretacja natchnionego tekstu przez późniejszych hagiografów ma ona autorytet wykładu natchnionego, a jej twierdzenia dotyczące poznania Boga i drogi do niego mają przywilej bezbłędności (-* bezbłędność Pisma świętego).

W ST przybiera ona różne formy; interpretacja -* biblijnych tradycji (J,E), powoływanie się na wcześniejsze wypowiedzi (-»• cytaty biblijne i aluzje, np. Jr 26,16-19), -> reinterpretacja istniejących już natchnionych wypowiedzi hagiografów i dostosowywanie ich do nowych potrzeb rei. (relecture), nowe lub antologiczne ujęcia (-»• antologia czy styl) już przedtem głoszonych prawd (uczniowie proroccy szkoły np. Izajasza, Mateusza, prorocy epigoni, autorzy ksiąg dydaktycznych). Wynikiem specyficznych form interpretacji tekstu bibl. są — Pwt, w której daje się zauważyć kazn. sposób aktualizowania starych przykazań (m.in. -* dekalogu I) z czasów Mojżesza, -»• deuteronomiczne dzieło (Joz, Sdz, 1-2 Sm i 1-2 Kri), w którym część dziejów ludu Bożego (Izraela) ujęto pod kątem wierności jahwizmowi (->• monoteizm) i centralizacji kultu, dzieło Kronikarza (1-2 Krn, Ezd i Ne), dokumentujące tożsamość wiary i kultu w oparciu o dzieje Izraela, a także Dn, gdzie w formie wyroczni apokalipt. przedstawiono przeszłe i teraźniejsze dzieje Izraela jako zapowiedź realizacji Królestwa Bożego.

Jezus Chrystus i pierwsi chrześcijanie przejęli nie tylko tekst ST, ale także metody jego interpretacji (sens wyrazowy, -* alegorię, -> midrasz), o czym świadczą nowotest. księgi bibl., w których hagiografowie cytują teksty starotest. lub nawiązują do nich przez aluzje; cytaty te i aluzje wskazują na niektóre zasadnicze różnice w stosowaniu metody egzegetycznej.

 

L. Venard, DBS V 23-51 ; W.G. Kümmel, Jesus und der jüdische Traditionsgedanke, ZNW 33(1934) 105-130; J. van der Ploeg, L'exégèse de l'AT dans VEpltre aux Hébreux, RB 54(1947) 187-228; G. von Rad, Deuteronomische Studien, FRLANT 58, Gö 1947,1948»; B.M. Metzger, The Formulas Introducing Quotations of Scripture in the NT and the Mishnah, JBL 70(1951) 297--307; CH. Dodd, According to the Scriptures, Lo 1952; T.W. Manson, The OT in the Teaching of Jesus, BJRL 34(1952) 312-332; J. Dupont, L'utilisation apologétique de TAT dans les discours des Actes, EThL 29(1953) 289-327; L. Cerfaux, L'exégèse de TAT par le NT, w: Recueil Lucien Cerfaux, Ge 1954, II 205-217; K. Stendahl, The School of Saint Matthew and Its Use of the OT (ASNU 20), Ph 1954; S. Lyonnet, Saint Paul et l'exégèse juive de son temps, w: Mélanges bibliques en l'honneur de André Robert, P 1956, 494-506; E.E. Ellis, Paul's Use of the OT, E 1957; G. von Rad, Die levilische Predigt in den Büchern der Chronik, v,: Gesammelte Studien zum AT, Mn 1958, 248-261; A.C. Sundberg, The OTofthe Early Church, HTR 51 (1958) 205-226; A. Gelin, La question des relectures bibliques à l'intérieur d'une tradition vivante, w: Sacra Pagina, P 1959, I 303-315; J. Schmid, Die alttestamentlichen Zitate bei Paulus und die Theorie vom Sensus plenior, BZ 3(1959) 161-173; J.A. Fitzmyer, The Use of Explicit OT Quotations in Qumran Literature and in the NT, NTS 7(1961) 297-333; B. Lindars, NT Apologetic. The Doctrinal Significance of the OT Quotations, Ph 1961; J. Kudasiewicz, Harmonia obydwu Testamentów w świetle najnowszych badań, RTK 10(1963) z. 1, 51-75; R.H. Gundry, The Use of the OT in Saint Matthew's Gospel with Special Reference to the Messianic Hope, NovTestSupl 18, Lei 1967; J. Schreiner, Das wissenschaftliche Bemühen um das Verständnis des AT, w: Wort und Bolschaft des AT, Wü 1967,1970», 32-51; W. Rothfuchs, Die Erfüllungszitate des Matthäusevangeliums. Eine biblisch-theologische Untersuchung, BWANT 88, St 1969; M. Black, The Christological Use of the OT in the NT, NTS 18(1971) 1-14; J. Kudasiewicz, Jedność dwu Testamentów jako zasada wyjaśniania misterium Chrystusa w Kościele pierwotnym, RBL 24(1971) 95-109; F.F. Bruce, 77ie Earliest OT Interpretation, OTS 17(1972) 37-52; J. Frankowski, Dlaczego chrześcijaństwo nie wyrzeknie się ST, Znak 24(1972) 216-231; J. Kudasiewicz, 50'/ antolo-glczny a alegoryczna interpretacja „Pieśni nad Pieśniami", SW 12(1975) 407--418; D.L. Baker, Typology and the Christian Use of the OT, SJT 29(1976) 137-157; F. Dreyfus, L'actualisation à l'Intérieur de la Bible, RB 83(1976) 161--202; B. Lindars, P. Borgen, The Place of the OT in the Formation of NT Theology. Prolegomena. Response, NTS 23(1976) 59-75; J. Homerski, Starotestamentalne cytaty w Ewangelii Ml, RTK 24(1977) z. I, 31-39; E. Kutsch. Von der Aktualität alttestamentlicher Aussagen für das Verständnis des NT. ZThK 74(1977) 273-290; R.P. Caroli, When Profecy Failed. Cognitive Dissonance in the Prophetic Traditions of the OT, NY 1979; S. Springer, Neuinterpretation im A T. Untersucht an den Themenkreisen des Herbstfestes und der Königspsalmen In Israel, St 1979.

 

B. OKRES JUDAIZMU — Dzieje e.b. w znaczeniu ścisłym rozpoczęły się po uformowaniu -»• kanonu Pisma świętego, określającego liczbę ksiąg ST i NT. Pierwsi komentowali ST żydzi jako spadkobiercy tradycji Izraela.

W środowisku qumraóskim (-> Qumran), całkowicie związanym z ideologią wspólnoty oczekującej objawienia -* Mistrza Sprawiedliwości, częściowo posługiwano się alegorią (np. 6 QCD lub 1 QS 8) oraz parafrazą (np. 1 QS 11-18); wykładu ksiąg prorockich (Iz, Oz, Mi, Ha i So) — z uwagi na ideologicznie tendencyjną aktualizację, która najpełniejszy wyraz znalazła w peszerach (-*- peszer) — nie można zaliczyć ani do właściwych komentarzy, ani do midraszów; do midraszów zbliża się wykład 4 QFlor i 1 QapGn. Podobieństwa, jakie zachodzą między egzeget. metodą Hbr, Dz 7 czy Jk a dokumentami qumranski-mi, są przypadkowe i mają źródło w mesj. rozumieniu tekstu ST.

W środowisku rabinackim powstawały kolejne szkoły: -*• tan-naitów, ~> amorytów, -»• talmudystów i -> masoretów. W 39 księgach uznanych za święte, zwł. w -* Torze, uczeni w Piśmie (a rabini od II w.) szukali zawartej w nich woli Bożej; pierwszymi komentarzami były tzw. parafrazy aram. (-»• Targumy); praktyczny sposób komentowania tekstu bibl., przeznaczony dla celów dydaktycznych i mor., zw. -> midraszem, miał 2 podstawowe formy : -> halacha (komentarz do tekstów prawniczych Tory) i -> hagada (komentarz do nieprawniczych tekstów ST). Wypracowane w midraszu zasady hermeneutyczne (Hillel podał ich 7, Ismael ben Elisza powiększył ich liczbę do 13, a do 33 Josse ben Chalafta Galilejczyk), jako obowiązujące w egzegezie rabinackiej, znalazły swój pełny wyraz w -*• Talmudzie, tj. w Misznie (oficjalny zbiór doktryny prawniczej opartej na tradycji i komentarzu do tekstów bibl.) i Gemarze (komentarz uzupełniający). Prawdziwie nauk. komentarze, mające dość dużą wartość filol. i rzeczową, pochodzą dopiero ze średniowiecza i opierają się na sensie wyrazowym.

Drogę do nich przygotował Saadia ben Josef (zm. 942), gaon akademii w Surze n. Eufratem, który przełożył na język arab. i skomentował wg sensu wyrazowego większą część ksiąg ST. Do znakomitszych wykładów tekstów ST w XII i XIII w., przedrukowywanych w rabi-nackich wydaniach Biblii, należą komentarze Rasziego z Troyes (Salomon ben Izaak), Aben Ezra z Toledo (Abraham ibn Ezra) i 3 Kimchich z Narbonne — Józefa oraz jego synów, Mojżesza i najsłynniejszego z nich Dawida (Radak). Sens wyrazowy w interpretacji Biblii przyjmowali również egzegeci -*• karaimów, np. Jafet ben Ali (X w.) i Jakub ben Reuben (XII w.).

W czasach hellenist. pojawił się alegor. wykład tekstu bibl., za którego głównych przedstawicieli uważa się -*• Filona z Aleksandrii (zm. 42) i -y Akibę ben Josefa (zm. 137). Kierunek filoz. w egzegezie żyd. tego okresu reprezentuje Mojżesz ben Maimón z Kordoby (-> Majmonides), który w wykładzie tekstu bibl. w wielu przypadkach odrzucał sens wyrazowy. Mistyczną metodę interpretacji tekstu bibl. zastosował talmudysta i kabalista Mojżesz ben Nachman (-> Nachmanides). W sposób mistyczno--teozoficzny interpretowali tekst ST tzw. kabaliści ( -+ kabała), rozwijający swój kierunek w XII w. w pd. Francji i w Hiszpanii.

Za kodeks kabały uchodzi księga Zohar (wspaniała), będąca komentarzem teozoficznym do Tory. Nawrót do sensu wyrazowego nastąpił w okresie odrodzenia, zwł. u Izaaka ben Jehudy z Lizbony ( -> Abrabanel), który w swych komentarzach uwzględniał również opinie egzegetów chrześcijańskich. Egzegeci żyd. aż po czasy współcz. stosują w swych komentarzach te same nauk. zasady i kryteria, co egzegeci chrzęść; w zależności od szkół egzeget., do jakich się zaliczają, reprezentują kierunek tradycyjny bądź racjonalistyczny.

 

W. Bacher, Die Agada der babylonischen Amoräer, Str 1878; tenże, Die Agada der Tannaiten I-II, Str 1884-90; tenże, Die Agada der palästinischen Amoräer I-III, Str 1892-99; tenże. Die exegetische Terminologie der jüdischen Traditionsliteratur, L 1899,1905»; JE III 162--174; G. Aicher, Das AT in der Mischna, Fr 1906; Strack E 95-109; A. Kaminka, EJud IV 619-627; G. Bardy, DThC XII 1439-1456; J. Bonsirven, Exegese allégorique chez les rabbins Tannaltes, RSR 23(1933) 513-541, 24(1934) 35-46; S. Rosenblatt, The Interpreta-Hon of the Bible in the Mishna, Bal 1935; I. Bonsirven, Exégèse rabbinique et exégèse paulinienne, P 1939; G.G. Scholem, Les grands courants de la mystique juive, P 1950; S.W. Baron, J.T. Blau, Judaism. Postblblical and Talmudlc Perlods, NY 1954; Bonsirven TR (passim); F. Maass, Von den Ursprüngen der rabblnlschen Schriftauslegung, ZThK 52(1955) 129-161; J. Carmignac, Les citations de l'AT dans „La guerre des fils de lumière contre les fils de ténèbres", RB 63(1956) 234-260, 375-390; R. Bloch, DBS V 1263-1281; R. Loewe. The Jewish Midrashim and Patristic and Scholastic Exegesis of the Bible (TU 63J, B 1957, 492-514; J. Danielou, Phllon d'Alexandrie, P 1958; Moore I-III; A.C. Sundberg, On Testimonies, NovTest 3(1959) 268-281; O. Betz, Offenbarung und Schriftforschung in der Qumransekte, WUNT 6, T 1960; E. Slo-movic. Toward an Understanding of the Exegesis in the Dead Sea Scrolls, RQ 7(1969) 3-15; R. Le Déaut, La tradition juive ancienne et l'exégèse chrétienne primitive, RHPR 51(1971) 31-50; J.R. Villalón, Sources vétéro-testamentaires de la doctrine qumranienne des deux Messies, RQ 8(1972) 53-63; P. Weimar, Formen frühjüdischer Literatur, w : Literatur und Religion des Frühjudentums, Wü 1973, 123-162; M.H. Goshen-Gottstein, Christianity, Judaism and Modern Bible Study, w: Congress Volume, VTSupl 28, Lei 1975, 69-88; E.H. Merrill, Rashi, Nicolas de Lyra and Christian Exegesis, WTJ 38(1975) 66-79; M. Küchler, Frühjüdische Weisheitstraditionen. Zum Fortgang weisheitlichen Denkens im Bereich des frühjüdischen Jahweglaubens, Fr 1979; B. Lang, Schule und Unterricht im alten Israel, EThL 51(1979) 186-201; M.P. Morgan, Pesharim. Qumran Interpretations of Biblical Books, Wa 1979; J. Neusner, Method and Meaning in Ancient Judaism, Providence 1979 ; S. Sandmel, Philo of Alexandria. An Introduction, Ox 1979.

 

C. OKRES WCZESNOCHRZEŚCIJAŃSKI — W chrześcijaństwie pojawił się typologiczny (-> typologia biblijna) sposób rozumienia tekstu ST; hagiografowie NT dostrzegli bowiem, że wydarzenia, rzeczy lub osoby występujące w tekstach ST były zapowiedzią wydarzeń, rzeczy i osób nowej -* ekonomii zbawienia i swe urzeczywistnienie znalazły w Chrystusie i jego Kościele. Treść ST przestała być dla chrześcijan jedynyni autorytetem rei. oraz wyłącznym wzorcem myślenia teol. i duchowości rei., gdyż stał się nim Jezus Chrystus i jego nauka akceptująca treść objawienia Bożego, lecz udoskonalająca je i wzbogacająca o nowe prawdy.

Ojcowie apost. interpretowali Pismo Św., zwł. ST, w sensie alegor. ; nie stworzyli jednak komentarzy bibl. w ścisłym znaczeniu. Również -> apologeci wczesnochrześcijańscy II w. (Justyn, Teofil, bp Antiochii, Ireneusz, bp Lyonu) posługiwali się Pismem Św., ale w mniejszym stopniu; wielu z nich uważało, iż ST jest starszy niż pisma mędrców oraz poetów gr. i dlatego sądzili, że są w nich zapożyczenia ze ST; w odniesieniu zaś do Chrystusa, zwł. w uzasadnieniu jego mesjaósrwa, sięgali do alegor. interpretacji ST.

Herezje tego okresu i walka z nimi odegrały w e.b. znaczną rolę; -»• Bazylides, Walentyn i jego uczniowie — Ptolemeusz i Herakliusz, Hegezyp, Marcjon, Papiasz, bp Hierapolis, Tacjan i jego uczeń Rodon oraz in. przeszli do historii egzegezy dzięki swoim pełnym komentarzom bibl., w których stosowali zarówno alegorię, jak i sens hist, (wyrazowy), oraz ustaleniu zasad hermeneutycznych. Ocalałe fragmenty prac nie pozwalają na ocenę ich dzieł. Zasady egzeget. i komentarze na nich oparte dały dopiero szkoły.

W ->- aleksandryjskiej szkole egzeget., będącej centrum intelektualnym Wschodu, wypracowano na zasadach hermeneutycznych Filona i gnostyków metodę alegor. interpretacji tekstu bibl., której reguły podał Klemens Aleks. (Strom. V); Orygenes w Peri archon przedstawił zasadnicze zręby hermeneutyki bibl. ; w Heksapli, która zachowała znaczną wartość dla współcz. -a- krytyki biblijnej, dokonał zestawu oryginalnych tekstów bibl. i przekładów gr., stworzył nauk. komentarze i scholiony (krótkie noty wyjaśniające) do prawie wszystkich ksiąg bibl. (większość zaginęła), a w homiliach dał duszpast. wykład tekstów; Dionizy Wielki napisał komentarz do Koh, a zasady interpretacji podał w Peri eitangelton; Atanazy Wielki cytował liczne teksty bibl. w pismach teol., a w komentarzu do Ps wyłożył zasady życia duchowego i moralności ; Dydym Ślepy w komentarzach do ksiąg Pisma św. stosował zasady Orygenesa, choć w przyjmowaniu sensu alegor. był bardziej powściągliwy — teksty ST interpretował w sensie duchowym, szukając w nich zapowiedzi Mesjasza, teksty zaś NT w sensie wyrazowym. Odrodzenie metody alegor. interpretacji Pisma św. nastąpiło w V w. dzięki dziełom egzeget. Teofila, a zwł. Cyryla Aleks, (autor komentarza do Iz i 12 proroków mniejszych), który w komenta komentarzu do J dał wykład doktryny chrzęść, a w Peri tes en pneu-mati kai aletteia proskyneseos ukazał jedność między ST i NT.

W szkole palestyńskiej, pozostającej pod wpływem Orygenesa, znanymi komentatorami byli — Euzebiusz z Cezarei, który preferował sens duchowy, ale teksty Ewangelii komentował w sensie wyrazowym, Euzebiusz z Emesy, Teodor z Heraklei i Epi-faniusz z Salaminy ; a z komentatorów kapadockich — Grzegorz Cudotwórca, Bazyli Wielki, którego homilie, zwł. o Heksaeme-ronie i pierwszych 16 rozdz. Iz mają dużą wartość egzeget., Grzegorz z Nazjanzu, posługujący się sensem wyrazowym w pismach przeciw zwolennikom -> arianizmu i ->- apolinaryzmu i cytujący teksty Pisma św. w sensie alegor., oraz Grzegorz z Nysy, który odwoływał się w wykładzie tekstów bibl. do metody alegor., ale w Peri kataskenes anthropu oraz Peri tes hek-saemeru komentował tekst bibl. wyłącznie w sensie wyrazowym.

Inicjator -*• antiocheńskiej szkoły egzegetycznej, Lucjan z Antiochii (zm. 312), nie tylko dał kryt. recenzję tekstu NT, ale stosując w interpretacji tekstu bibl. sens hist., uchronił egzegezę od wpływu platonizmu.

Twórca szkoły Diodor z Tarsu przyjmował sens duchowy (theoria) i odrzucał alegorię, ponieważ nie liczyła się ona z sensem wyrazowym, na którym budował interpretację tekstu bibl. ; Teodor z Mopsuestii, zwolennik sensu wyrazowego, jest autorem komentarzy, z których w przekładzie łac. zachował się komentarz do Listów Pawła Apostoła i znaczna część komentarza do Ps oraz komentarz do J w przekł. syryjskim; Jan Chryzostom w komentarzach duszpast. do wielu ksiąg Pisma św. nie precyzując swych zasad hermeneutycznych, komentował tekst bibl. w sensie wyrazowym, podobnie jak Se-werian z Gabali, Asteriusz i Polichroniusz z Apamei.

Poczet wybitnych egzegetów Kościoła wsch. zamyka Teodoret z Cym (zm. 466); zainicjował on tzw. kateny, będące zestawem wyjątków z dawnych komentarzy ojców, a które od poł. V w. powoli zaczęły zajmować miejsce bibl. komentarzy. Pierwszą katenę stworzył Prokop z Gazy (zm. ok. 530); gdy synod tru-lański z 692 uznał w kan. 19 interpretację ojców za wiążącą, egzegeci wsch. stracili na znaczeniu.

W Kościele zach. — zarówno w środowisku rzym. (Justyn) jak i afryk. (Tertulian, Cyprian) — e.b. przyjęła orientację duszpast. i służyła poszukiwaniu w Piśmie św. prawd dogm. i moralnych. Pierwszym właściwym egzegetą był Hipolit Rzym., który w komentarzach do Pnp i Dn stosował sens alegor., choć w Dn niektóre partie tekstu interpretował w sensie wyrazowym; Wiktoryn (bp Petawium) napisał komentarz do Dz w sensie alegor., przejmując wiele myśli od Orygenesa.

Poczet wielkich komentatorów zach. zapoczątkował Hilary z Poitiers, autor komentarzy do Mt, Ps i Job. Metodą alegor. posługiwał się Ambroży, przejmując od Orygenesa 3 sensy Pisma św. — naturalny (wyrazowy), mist, i mor.; w De paradiso rozpoczął komentarz Rdz od sensu wyrazowego, a miejsca trudniejsze tłumaczył w sensie alegor., w komentarzu zaś do Ps wiele treści zapożyczył od ojców wsch., zwł. Bazylego Wielkiego ; jemu przypisywano oparty na sensie wyrazowym, a odznaczający się twórczą samodzielnością komentarz do 13 Listów Pawła Apostoła, napisany za czasów pap. Damazego (366-384) przez nieznanego autora, zw. od XVI w. ->• Ambrozjastrem.

Największy zach. egzegeta wczesnochrześc, Hieronim, interpretował tekst bibl. w sensie wyrazowym, z uwzględnieniem sensu tropologicznego (mor.), chociaż przyjmował też sens duchowy (typiczny) i alegor., zwł. przy interpretacji tekstów antropomor-ficznych; zasłużył się on nie tylko przekładami ksiąg protoka-nonicznych ST z tekstu oryginalnego na język łac. i poprawieniem tłumaczenia NT wg tekstu gr., ale także komentarzami do większej liczby ksiąg ST i NT oraz przepracowaniem i oczyszczeniem z błędów ->• chiliazmu komentarza Wiktoryna (bpa Petawium) do Ap; oryginalnym postulatem Hieronima było podkreślenie konieczności komentowania Pisma św. w oparciu o tekst autentyczny (hebr., aram. i gr.).

Komentarze Augustyna pozostają w ścisłej łączności z ówczesnymi dyskusjami i sporami dogm. oraz potrzebami duszpast.; wykład tekstu opierał on na sensie wyrazowym i częściowo na duchowym lub alegor., zwł. przy interpretacji liczb oraz imion bibl.; w traktacie her-meneutycznym De doctrina Christiana, w którym przyjął niektóre zasady interpretacyjne donatysty Tykoniusza, wyłożone w Liber regularum, podał metodyczne wskazówki interpretacji tekstu przyjęte i stosowane w kat. egzegezie zach. aż do końca średniowiecza.

Po śmierci Augustyna e.b. straciła w Kościele zach. swą oryginalność, ale pozostała aktywna prawie wiek dłużej niż w Kościele wsch.; do bardziej znanych komentatorów tego okresu zalicza się m.in. Pelagiusza (zm. 418), autora komentarzy do Listów Pawła (z wyjątkiem Hbr) i Juliana z Eklaneum, zwolenników metod interpretacyjnych szkoły antioch., oraz Kasjodora, który poza komentarzami alegor. do Ps, Listów Pawła, Dz i Ap pozostawił Institutiones divina-rum et humanarum lectionum, omawiające zasady studium Pisma iw. i wspominające przy tej okazji dzieła mnicha gr. Hadriana z Antiochii Eisagoge eis tas theias grafas i Eucheriu-sza z Lyonu Formulae spiritualis intelligentiae ad Veranum oraz Instructionum ad Salonium libri duo, a także Juniliusza Afrykańczyka Instituto regularía divinae legis. Komentarz teol. do Job pap. Grzegorza I Wielkiego pt. Moralia, oparty na zasadach interpretacji augustiańskiej, powstały dzięki klasztornej praktyce -*• czytania Pisma świętego, świadczy o powolnym przejmowaniu e.b. w Kościele zach. przez teologów zakonnych. Listę zach. komentatorów zamyka Izydor z Sewilli (zm. 636), autor dzieła z pogranicza introdukcji i egzegezy Etymologiae.

W egzegezie okresu patrystycznego broniono jedności obydwu Testamentów i akcentowano nadprzyr. treść Biblii. Mimo rozbieżności opinii i poglądów co do interpretacji trudnych fragmentów tekstu bibl. istniała zgodność i jednomyślność w uznawaniu Pisma św. za objawione słowo Boże; domagano się też właściwego studium Biblii; szkoły aleks. i antioch., mimo odmiennych metod interpretacji, uznawały potrzebę stosowania sensu zarówno wyrazowego, jak i duchowego oraz alegorii; na Zachodzie nie powstały żadne szkoły egzeget., gdyż potrzeby duszpast. zadecydowały, że (poza Hieronimem) egzegezę uprawiali prawie wyłącznie bpi. Komentowany tekst bibl. stosowali w nauczaniu wiernych głosząc wpierw na ambonie, a dopiero później w pisanych komentarzach.

 

CH. Turner, Hastings DB Extra Volume 484-531 ; tenże, The Early Creek Commentators on the Gospel according to Saint Matthew, JTS 12(1911) 99-112; L. Pirot, L'oeuvre exègétlque de Théodore de Mopsueste, R 1913; W. Bousset, Jüdischer und christlicher Schulbetrieb In Alexandrien und in Rom, Gö 1915; H.R. Maiden, Saint Ambrose as an Interpreter of Holy Scripture, JTS 16(1915) 509-522; R. Nelz, Dle theologischen Schulen der morgenländischen Kirchen, Bo 1918; L. Allevi. // „Dldascaleton" di Alessandria. La più antica università cattolica, SC 52(1924) 309-328; A. Souter, The Earliest Commentaries on the Epistles of Paul, Ox 1927; R. Devreesse, DBS I 1084-1283; E. Stein, Die Allegorische Exegese des Philo aus Alexandrien (BZAW 51), B 1929; G. Bardy, DBS II 73-103; tenże, La littérature patristique des „Quaestiones" et „Respon-siones" sur l'Ecriture sainte, RB 41 (1932) 210-236, 341-369, 515-537, 42(1933) 14-30, 211-229, 328-352; H. Schlingensiepen, Die Wunder des NT. Wege und Abwege ihrer Deutung In der alten Kirche bis zur Mitte des fünften Jahrhunderts, Gü 1933; K. Staab, Paulus Kommentare aus der griechischen Kirche aus Ka-tenenhandschriften gesammelt und herausgegeben, NTA 15, Mr 1933; F.M. Abel, Parallélisme exègétlque entre saint Jérôme et saint Cyrille d'Alexandrie, VP 1(1942) 94-119, 212-230; E.J. Goodspeed, A History of Early Christian Literature, Ch 1942; M. Pontet, L'exégèse de saint Augustin prédicateur, P 1944; J. Guillet, Les exégèses d'Alexandrie et d'Antioche. Conflit ou malentendu, RSR 34(1947) 257-302; J. Danielou, Les divers sens de l'Ecriture dans la tradition chrétienne primitive, EThL 24(1948) 119-126; L. Cerfaux, Simples réflexions à propos de l'exégèse apostolique, EThL 25(1949) 565-576; J. Danielou, Sacra-mentum futuri. Etudes sur les origines de la typologie biblique, P 1950; H. de Lubac, Histoire et esprit. L'intelligence de l'Ecriture d'après Origene, P 1950; A. Penna, Principi e caratteri dell'esegesi di san Girolamo, R 1950; A. Kerrigan, Saint Cyril of Alexandria. Interpreter of the OT (Analecta Biblica 2), R 1952; J.B. Bauer, Authentische Schrifterklärung durch die Kirchenväter, BuLit 24 (1956) 23-26; W. Telfer, The Fourth Century Greek Fathers as Exegetes, HTR 50(1957) 91-105; H. de Lubac, A propos de l'allégorie chrétienne, RSR 47(1959) 5-43 ; J. Danielou, Recherche et tradition chez les pères du IIe et du IIIe siècles, NRTh 104(1972) 449-461 ; O. Kuss, Zur Hermeneutik Tertulllans.w. Schriftauslegung. Beiträge zur Hermeneutik des NT und Im NT, Mn 1972, 55-87 ; W.H.C. Frend, The OT In the Age of the Greek Apologists AD 130-180, SJT 26(1973) 129-150; L. Bieler, La transmission des pères latins en Irlande et en Angleterre à l'époque préscolastique, SE 22(1974) 75-84; J. Reuss, Evangelien-Erklärungen vom 4. bis 9. Jahrhundert in der griechischen Kirche, w: NT und Kirche, Fr 1974, 476-496; H.W. Kuhn, Jesus als Gekreuzigter in der frühchristlichen Verkündigung bis zur Mitte des 2. Jahrhunderts, ZThK 72(1975) 1-46; R. Lorenz, Zwölf Jahre Augustinusforschung (1959-1970), ThR 40(1975) 1-41, 97-149, 227-261 ; K. Romaniuk, Biblia u ojców Kościoła a ojcowie Kościoła w studium Biblii, RTK 22(1975) z. 1, 65-74; N.R.M. de Lange, Origen and the Rabbis. on the Hebrew Bible, StPatr 14(1976) 117-12! ; J. Patout Burns, The Economy of Salvation. Two Patristic Traditions, ThS 37(1976) 598-619; M. Simonetti, Note sull'esegesi veterotestamentaria di Teodoro di Mopsuestia, VeCh 14(1977) 69-102.

Podobne prace

Do góry