Ocena brak

DZIESIĘCINA

Autor /Dobrowiest Dodano /07.09.2012

Podatek pobierany przeważnie w naturze od podwładnych, obejmujący 10% ich dochodów i przeznaczany na potrzeby świeckie lub kościelne, zwł. na utrzymanie -*• duchowieństwa.

Rozróżniano d. wielką (np. ze zboża) i małą (np. z wina, owoców), osobistą (z dóbr wytworzonych usługami) oraz rzeczową (nie wymagającą usług), do której zaliczano gruntową (ze wszystkich ziemiopłodów); d. naturalną właściwą uiszczano np. w snopach zboża (snopowe, czyli wytyczne), a niewłaściwą w wymłóconym zbożu (osepowe, worowe lub cepowe), niekiedy zamienianą na gotówkę (d. pieniężna);

d. mieszane obejmowały dobra częściowo wytworzone usługami, a częściowo powstałe samodzielnie, np. z hodowli zwierząt (zw. także d. krwawą); d. przekazywaną przy udzielaniu niektórych sakramentów nazywano sakramentalną; przekazywaną duchowieństwu nazywano kość, a zwierzchnikom i panującym d. świecką; jeśli d. kościelną w drodze przywileju pap. przechodziła na władców świeckich, przybierała nazwę kościelno-świeckiej.

I. DZIEJE — W staroż. Egipcie, Grecji i Rzymie d. była świadczeniem w naturze na utrzymanie kapłanów; Cyceron uważał ją za nadużycie bogów. W Izraelu składana na świątynię, obejmowała 10. cz. z owoców, płodów i zwierząt jako własności Bożej (Kpł 10,12-15; 27,30-33; Pwt 14,22-23); istniała d., którą wierni składali lewitom z wszelkich zbiorów każdego roku (Kpł 27,30; Lb 18,21.24.26), a lewici jej 10. cz. przekazywali kapłanom (Lb 18,26), ponadto d., którą (z pozostałych 9 części) ojciec rodziny odnosił do świątyni i ze swą rodziną spożywał w świętej uczcie (Pwt 12,6; 14,23), a także co 3 rok wydzielana z dobytku i spożywana z domownikami, lewitami i ubogimi (Pwt 14,22-29; 26,12-15); istniała też d. królewska (1 Sm 8,15.17). Jezus Chrystus potwierdził zwyczaj d. (Mt 23,23) i dał mu podwalinę moralno-prawną, podkreślając, że godzien jest robotnik zapłaty swej (Mt 10,10; Łk 10,7), co przypominano także w Kościele pierwotnym (1 Tm 5,17-18); świadectwem realizacji tej praktyki stały się datki w gronie -* Dwunastu w okresie apost. (Dz 4,32).

W Kościele okresu poapost. powoli instytucjonalizowano donacje z dobrowolnych ofiar, określając je wg 10. cz. dochodów; w III w. (Cyprian, Orygenes) i na pocz. IV w. (Konstytucje apostolskie) były one nakazane bez sankcji karnej ; pap. Damazy I (366-384) na synodzie rzym. nakazał płacenie d. pod karą anatemy; II synod w Tours (567) wezwał wiernych do płacenia d. w celu przejednania gniewu Bożego, objawiającego się w wojnach i klęskach żywiołowych, a synod w Macon (585) obwarował ją sankcją -*• ekskomuniki; odtąd d. była świadczeniem prawnie obowiązującym i usankcjonowanym karami.

Przejęta z kolei do systemu fiskalnego przez poszczególne państwa (764 Pepin Mały polecił bpowi Moguncji składanie d. królowi), miała ona w związku ze średniow. decentralizacją władzy świeckiej oraz partykularyzmem prawnym odrębny rozwój w poszczególnych krajach; była jednak wszędzie daniną o charakterze rel.-mor., wiążącą w sumieniu, obłożoną sankcją karną w ustawodawstwie, kośc. i świeckim. W XVI w. zniesiono ją w krajach objętych -> reformacją, a na przełomie XVIII i XDÍ w. w krajach kat. w wyniku nowych układów prawnych po rewolucji franc. (1789); KPK z 1917 pozostawił d. partykularnym zwyczajom lub statutom (kan. 1502).

Przedmiotem d. były wszelkie dobra materialne, co motywowano obowiązkiem okazywania wdzięczności Bogu za życie, zdrowie i dobytek (Dekret Gracjana, dekretały pap. Aleksandra III z 1170 i pap. Celestyna III z 1195); d. osobista wcześnie wyszła z użycia, a pozostała d. rzeczowa.

Obowiązek świadczenia d. mieli wszyscy wierni oraz instytucje (z wyjątkiem zwolnionych na mocy przywileju papieża), gdyż uważano ją za rei. powinność wyższego rzędu; nie płacili jej duchowni spełniający posługi duszpast., ponieważ byli jej odbiorcami; podlegały jej również dobra wszystkich innowierców (także żydów); przywilej niepłacenia d. wyjednały sobie niektóre średniow. zakony.

Poborcą był początkowo -*• biskup, który całokształt wpływów z d. dzielił na 4 części — jedną przeznaczał na własne utrzymanie, a pozostałe 3 na duchowieństwo, wspomaganie ubogich, utrzymywanie kościołów i na rzecz kultu ; proboszcz przeznaczał ją na kośc. i duszpast. cele parafii, a bp (d. z wydzielonych parafii) na cele ogólnodiec.; niektóre parafie płaciły d. kapitułom, klasztorom czy in. instytucjom kośc., z którymi były prawnie złączone (najczęściej aktem fundacyjnym).

Zwyczaj ten zadecydował o przejęciu d. z tzw. kościołów prywatnych przez ich świeckich właścicieli (feudałów), co zakwestionował Sobór Later. III i IV (1179, 1215); pobieranie d. przez świeckich stało się zarzewiem nieporozumień między instytucją kośc. i świecką oraz było przedmiotem częstych uchwał soborowych, statutów synodalnych, dekretałów papieży i adm. zarządzeń bpów. D. pobierali -> kolektorzy bądź osobiście, bądź przez ustanowionych pośredników. Z czasem wymierzano ją szacunkowo, często zaniżając do 1/12, 1/15, 1/20, a nawet 1/50 części.

 

U. Stutz, Das karoHngische Zehntgebot, ZSavRGg 29(1908) 180-234; P.P. Viard, Histoire de la dime ecclésiastique, Di 1909.19143; P. Gagnol, La dime ecclésiastique en France, P 1911; E. Pereis, Die Ursprünge des karolingischen Zehntrechts, Archiv fůr Urkundenforschung 3(1911) 233-250; H.F. Schmid, Die Entstehung des kirchlichen Zehnts auf slawischem Boden, Lw 1931; C.E. Boyd, Tithes and Parishes in Medieval Italy, NY 1952; G. Lepointe, DDC IV 1231-1244; L. Vischer, Die Zehntforderung In der alten Kirche, ZK G 70 (1959) 201-217; G. Constable, Monastic Tithes. From Their Origins to the Twelfth Century, C 1964; R. Kottje, Studien zum Einfluss des AT auf Recht und Liturgie des frühen Mittelalter, Bo 1964, 57-68.

 

II. W POLSCE — Początkowo istniała tzw. dziewięcina(l/9cz. z dóbr), którą książęta lub osoby prywatne przekazywali -» kolegiatom, -> klasztorom czy -*• biskupstwom, mającym nie wystarczające uposażenie — np. jeszcze 1155 książę Bolesław Kędzierzawy przyznał ją klasztorowi benedyktynów w Mogilnie na Kujawach.
D. weszła w życie wraz z utrwaleniem się chrześcijaństwa.

Najczęstsze były d. gruntowe, do których zalicza się d. snopową (zw. też wytyczną od wytyczania w polu snopów zboża), ose-pową (gdy snopy zamieniano na odpowiednią miarę zboża), zw. także małdratową (od niem. Malter miara zboża, nazywaną tak przez niem. kolonistów w Polsce), d. w gonitwę (płaconą albo na potrzeby pogoni za napadającym wrogiem, albo po wygonieniu kmieci z osady), swobodną (płaconą przez szlachtę), pieniężną (gdy plony zamieniano na pieniądze), a także kościelną (płaconą duchowieństwu) oraz świecką (płaconą władcy świeckiemu), którą nazywano królewską (pobieraną przez króla) albo książęcą (pobieraną przez księcia).

Od strony płatnika rozróżniano d. szlachecką, rycerską i kmiecą. Jeśli przy poborze duchowni zobowiązywali się odprawić określoną liczbę mszy, nazywano ją „meszne" (łac. missale), mszalną lub mszową. D. nowiźniana obowiązywała z nowo zał. osad i była składana po określonym czasie zwolnienia.

Początkowo d. kształtowała się zgodnie z prawem zwyczajowym — płacili ją pierwotnie książęta, a od 1. poł. XII w. wszyscy posiadacze dóbr ziemskich, co potwierdza przywilej protekcyjny pap. Innocentego II z 1136 dla abpa gnieźnieńskiego.

Pierwszą wzmianką o powszechności d. w Polsce są statuty sieradzkiego synodu prow, z 1233, który nakazał wszystkim oddawać pełną d. (in gonitwom). Synody z XIII-XIV w., zabezpieczając statutami uprawnienia bpów i prob, do d., likwidowały różnego rodzaju nadużycia bądź im zapobiegały, np. ociąganiu się poborcy z d. snopową zaradzono zakazując zwożenia zboża z pola przed jej pobraniem; w XVI i XVII w. wzywały wiernych do uiszczania d., którą w okresie reformacji zarzucono.

Od d. zwalniano rycerzy osiedlonych na określonych gruntach, a od ugody śląskiej (1227) i uchwały sieradzkiego synodu prow, czasowo osadników na gruntach nowiźnianych (tzw. okres wolnizny), a także częściowo właścicieli łanów sołtysich; na przełomie XII i XIII w. pod wpływem osadnictwa niem. obniżano wymiar d. pieniężnej i osepowej, mimo że Kościół w ustawodawstwie synodalnym nie aprobował tego zwyczaju; naciski władzy państw., zwł. w ustawach z 1359 i 1360, a ponadto konstytucje sejmowe z okresu reformacji niekiedy obniżały wymiar d. tytułem wynagrodzenia za zasługi dla Kościoła lub państwa.

Chociaż d. snopową pobierano z pola, szlachta w przywileju d. swobodnej mogła ją przekazywać po zwózce; inne d. gruntowe składano w miejscach zbornych, skąd odbierali je duchowni; w oparciu o ustawę króla Kazimierza Wielkiego ustalono, że mieszkańcom osady przysługuje prawo pierwokupu d. do 25 VII; na sejmie piotrkowskim 1562-63 d. zostały opodatkowane przez szlachtę.

Przestępstwa związane z d. podlegały (zgodnie z prawem powsz.) sądownictwu kośc., które wspierały władze państw. (-»> brachium saeculare); płatnicy zaś walczyli o zarezerwowanie ich sądom świeckim; w wyniku starań wydano 1768 i 1775 kompromisowe ustawy sejmowe, przydzielając sądom ziemskim spory co do faktycznego stanu d. z prawem apelacji do Trybunału Koronnego, a sądom kośc. co do stanu prawnego.

Za przetrzymywanie, przywłaszczanie, zmniejszanie lub odmawianie d. synody legackie, metropolitalne i diec. przewidywały różne kary — m.in. ekskomunikę, interdykt, utratę przywileju d. swobodnej czy nawet odmowę udzielenia rozgrzeszenia sakramentalnego. D. zanikła w Polsce porozbiorowej wraz z in. przywilejami Kościoła.

 

A. Lipski, Decas quaestionum, Kr 1632; T. Czacki, O d.w powszechności, a szczególniej w Polsce i Litwie, Wwa 1801, Kr 1802J; I. Miączyński, Rozprawa o d., Kr 1816; J. Pociej, Zbiór wiadomości historycznych i aktów dotyczących d., Wwa 1845; W.A. Maciejowski, Stan d. w diecezjach polskich aż do czasów Kazimierza Wielkiego, PRM 14(1848) 324-341 ; A. Muczkowski, Wyrok polubowny z roku 1776 tyczący się pobierania d. z dóbr w Mazowszu położonych, PRM 17(1849) 189-255; J. Lipski, De iure decimarum ecclesiaslicarum in Polonia, Wr 1852; A.Z. Helcel, Badania w przedmiocie historii d. kościelnych w Polsce szczególniej pod względem tak zwanej d. swobodnej oddawanej w gonitwę, BW 91(1863) z. 3, 1-55; W. Bartoszewski, D. Kościoła polskiego, Kr 1887; W. Abraham, O powstaniu d. swobodnej, BW 204(1891) z. 4, 146-180; P. Czapiewski, Ostatnie walki o d. biskupie na Pomorzu, ZTNT 4(1917) 58-69; M. Wyszyński, Stosunek ustawodawstwa państwowego za Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego w sprawie d. do kościelnego ustawodawstwa powszechnego i partykularnego w Polsce, STNL 8(1928) 190-196; I. Czubek, Decima In gonitwom. Język Polski 2(1929) 54-56; Ze studiów nad historią d. w Polsce średniowiecznej I, Lw 1929; A. Kubik, Kwestia kompetencji forum dla spraw dziesięcinnych. Nowa Myśl Teologiczna 1 (1930) 183-184; F. Smidoda, Sprawy d. w Trybunale Koronnym w latach 1578-1589, Wwa 1933.

Podobne prace

Do góry