Ocena brak

Działalność Delegatury Rządu na Kraj

Autor /Lewin Dodano /02.05.2012

 

Delegatura Rządu Rzeczypospolitej na Kraj była konspiracyjną, krajową agendą rządu polskiego na obczyźnie, powołaną jego dekretami z 16 IV i 8 V 1940. Koncepcje rządu zmierzały do zorganizowania konspiracji w kraju w 2 podstawowych pionach: wojskowym w postaci ZWZ (przekształconej w AK) i cywilnym w postaci urzędu Delegata Rządu na Kraj. Intencją rządu było minimalizowanie roli partii politycznych, które miały odgrywać rolę opiniodawczą.

Koncepcje te spotkały się z niezadowoleniem działających w kraju partii politycznych, które domagały się przyznania Politycznemu Komitetowi Porozumiewawczemu (PKP) szerokich kompetencji, wraz z prawem desygnowania kandydata na urząd Delegata Rządu.

Po klęsce Francji (3 VII 1940) utworzono w kraju 5 osobową Delegaturę Rządu (Stefan Rowecki - ZWZ, Kazimierz Pużak - PPS, Aleksander Dębski - SN, Stefan Korboński - SL. Przewodnictwo objął płk Jan Skorobohaty-Jakubowski (później doszedł przedstawiciel SP Franciszek Kwieciński).

Rząd nie uznał Zbiorowej Delegatury, we IX nakazał ją rozwiązać i polecił żeby partie wyznaczyły 1 kandydata na urząd Delegata. Został nim przedstawiciel SP Cyryl Ratajski, który 3 XII 1940 rozpoczął działalność, opierając się na przedstawicielach 4 stronnictw politycznych (tzw. „gruba czwórka”, skupionych w PKP: SL - „Roch”, PPS - WRN (na jej miejsce od X 1941 do III 1943 wchodził przedstawiciel Polskich Socjalistów), SN i SP.

Do 1941 było dwóch Delegatów: jeden w Warszawie dla Generalnego Gubernatorstwa, drugi w Poznaniu dla ziem wcielonych do Rzeszy; od 1942 tylko jeden w Warszawie.

Ratajski energicznie przystąpił do organizowania podziemnej administracji cywilnej. Głównym zadaniem aparatu Delegatury miało być przygotowanie warunków do objęcia przez rząd emigracyjny władzy w kraju po jego wyzwoleniu.

W latach 1941-43 udało się stworzyć administrację podziemnego państwa wszystkich szczebli: centralnego, wojewódzkiego (okręgowego) i powiatowego. Na szczeblu centralnym dzieliła się na 13 departamentów, m. in.: prezydialny, spraw wewnętrznych, spraw zagranicznych, przemysłu i handlu, których zakres czynności odpowiadał poszczególnym ministerstwom rządu na emigracji.

Najbardziej ożywioną działalność prowadziły departamenty: spraw wewnętrznych (zorganizował sprawnie działający Państwowy Korpus Bezpieczeństwa i referat pomocy Żydom pod kryptonimem „Żegota”), informacji i propagandy (wydawał organ prasowy „Rzeczpospolita Polska”), oświaty i kultury (organizował tajne nauczanie).

Aktywnie działały również departamenty: rolnictwa, robót publicznych i odbudowy, likwidacji skutków wojny oraz Ziem Zachodnich, który przygotowywał materiały dokumentujące prawa Polski do Ziem Zachodnich i Północnych oraz plan ich przyszłego zagospodarowania.

Jesienią 1941 Delegatura przejęła zwierzchnictwo nad Kierownictwem Walki Cywilnej (utworzonej z inicjatywy Ratajskiego).

W związku z protestami PPS-WRN i SL „Roch” przeciw nominacji Ratajskiego ustąpił on (został odwołany ?- różne wersje) ze stanowiska we IX 1942 (miesiąc później zmarł), a funkcję Delegata objął Jan Piekałkiewicz (areszt.19 II 43 przez gestapo i w VI `43 rozstrzelany). Trzeci Delegat (od IV`43) Jan Stanisław Jankowski, aresztowany w III 1945 i sądzony w procesie „16”, zginął w więzieniu radzieckim.

Dekretem prezydenta Raczkiewicza z 26 IV 1944 Delegat mianowany został wicepremierem, a trzech jego zastępców ministrami. 3 V 1944* utworzyli oni Krajową Radę Ministrów (wicepremier J. S. Jankowski, Antoni Pajdak z PPS, Adam Bień z SL, Stanisław Jasiukowicz - SN), która miała sprawować wszystkie funkcje administracji państwowej z wyjątkiem spraw zagranicznych, do czasu przybycia do kraju Rady Ministrów.

Organem opiniodawczym Delegata miała być powołana w I 1944 Rada Jedności Narodowej, tworząca konspiracyjne przedstawicielstwo ugrupowań związanych z rządem polskim.

Delegatura stanowiła istotny element Polskiego Państwa Podziemnego. W związku z powstaniem TRJN 1 VII 1945 rozwiązała się.

Podobne prace

Do góry