Ocena brak

DYGASIŃSKI (TOMASZ) ADOLF

Autor /szkolnik Dodano /18.02.2012

DYGASIŃSKI (TOMASZ) ADOLF, ur. 7 III 1839 w Niegosławicach (Kieleckie), zm. 3 VI 1902 w Grodzisku Maz., powieściopisarz, nowelista, publicysta, pedagog. Syn oficjalisty dworskiego. W 1862 wstąpił na wydz. hist.-filol. Szkoły Głównej. Wziął udział w powstaniu styczniowym i był więziony kilka miesięcy w Olkuszu. Wznowił studia
1864. Wśród jego kolegów, a później przyjaciół, byli m. in. J. Baudouin de Courtenay oraz historyk i pedagog S. Mieczyński. Trudne warunki materialne zmusiły D. do przerwania studiów i podjęcia pracy guwernerskiej. W 1868 wyjechał do Pragi, gdzie zapisał się na wydz. filol. Uniw. Karola, ale nękany biedą znów przerwał studia. Po powrocie był guwernerem w majątku Karczewskich Wielgie w ziemi radomskiej. Uczniami D. byli W. Karczewski i jego cioteczny brat Jacek Malczewski, który potem kilkakrotnie portretował swego nauczyciela. W 1871D. zorganizował instytut wychowawczy w Krakowie, gdzie kształcili się m. in. Karczewscy i Malczewski, korepetytorem był W. Nałkowski. Założył też księgarnię, wydawał Bibliotekę Umiejętności Przyr. i Wydawnictwo Dzieł Tanich i Pożytecznych (m. in. dramaty A. Świętochowskiego Niewinni, Antea, Ojciec Makary). Wydawał wraz z W. Sabowskim 1873-76 „Dziennik Mód" i 1876 jego kontynuację, „Modę", oraz 1875-76 red. przez K. Bartoszewicza „Szkice Społ. i Literackie". Był zwalczany przez sfery konserwatywno-klerykalne za popularyzację myśli pozytywist. i teorii Darwina. Po bankructwie księgarni 1877 przeniósł się do Warszawy. Uczył w szkołach warsz., m. in. w słynnej szkole H. Benniego. Współpracował z „Niwą", „Przeglądem Tygodniowym", „Głosem", Nowinami"; 1884-87 należał wespół z A. Gruszeckim, A. Sygietyń-skim i S. Witkiewiczem do kolegium red. i gł..przedstawicieli grupy skupionej wokół —> „Wędrowca"; okres ten miał duże znaczenie dla jego twórczości. Był
inicjatorem założenia „Przeglądu Pedag." (1882) i jego red. do 1885, 1887 wraz z A. Gruszeckim redagował miesięcznik etnogr. —> „Wisła". Współudział D. w ofensywie myśli pozytywist. wyraził się w przyswajaniu kulturze pol. dzieł filoz.-społ. (streszczenie Logiki J.S. Milla 1879, przekł. Obowiązku S. Smilesa 1882 i in.). W latach nast. kilkakrotnie wracał do pracy guwernerskiej na prowincji, w przerwach mieszkał w Warszawie, do końca jednak pozostał „bez gniazda". Jesienią 1890 udał się jako korespondent „Kuriera Warsz." do Brazylii, w lecie 1901 odbył z przyjacielem z powstania J. Borkowskim podróż do pd. Francji i Włoch. W sierpniu 1901 wrócił do Warszawy. Pochowany na Powązkach. Początki twórczości D. to tłumaczenia dzieł nauk. (M. Muller Religia jako przedmiot umiejętności porównawczej 1873), prace pedag. (m.in. Pierwsze nauczanie w domu i w szkole 1883, Jak się uczyć i jak uczyć innych 1889),
publicystyka (m.in. art. programowe My i nasze sztandary, „Przegl. Tyg." 1882, Myśli luźne o konserwatyzmie i postępie, „Wędrowiec" 1886). Uprawiał także krytykę literacką. Do ważniejszych prac z tej dziedziny należą studia Bolesław Prus (Aleksander Głowacki) i jego utwory („Przegl. Tyg." 1886) i Prus —> humorysta („Kur. Codz." 1897)  oraz polemika z Konopnicką na temat gwary (—> Beldonek). Debiut literacki D. był późny- nowela Za krowę. Opowiadanie z życia ludu („Przegl. Tyg." 1883). W 1884 - u początku ofensywy naturalizmu ukazał się zbiór Nowele. Seria I, zawierający opowiadania Wilk, psy i ludzie, Co się dzieje w gniazdach, Za krowę. Był to początek płodnej działalności nowelistycznej D. (napisał 131 nowel). We wczesnych opowiadaniach podejmował pisarz gł. dwa tematy: życie ludu i obrazy z życia zwierząt. Wprowadził do literatury, jak nikt ze współczesnych,
surową prawdę o niedoli biedoty wiejskiej, w naturalist. obrazach ukazywał zwł. losy chłopów-komorników. Bogaty świat zwierząt ukazany został ze znawstwem, podpatrzony w różnych tajnikach swego bytowania. Tym dwu tematom pozostał D. wierny. W 1885 wydał 2 nast. serie Nowel, 1886 zbiór Z ogniw życia (t. 1-2), a 1887 zbiór Z siół, pól i lasów (t. 1-2). Wczesny okres twórczości D. zamyka Beldonek (1888), utwór najbardziej dojrzały i artystycznie najdoskonalszy. Mniej natomiast przekonujący był D. wówczas, gdy podejmował tematy z życia wielkiego miasta i lum-penproletariatu (Nowe tajemnice Warszawy t. 1-2 1887). Talent jego najpełniej wypowiadał się w obrazach wsi, zarówno gdy opisywał losy chłopów (powieść Właściciele 1887), jak gdy przedstawiał dzieje degenerującej się rodziny szlach. (Pan Jędrzej Piszczalskit. 1-2 1890). W 1890-91 przemierzył nowy szlak chłopskiej biedy w czasie podróży do Brazylii. Owocem jej były Listy z Brazylii (1891) i powieść Na złamanie karku (1893). Zawarł tu pisarz surowy obraz nędzy chłopskich emigrantów i jednocześnie namiętne oskarżenie pol. klas posiadających, które doprowadziły chłopa do rozpaczliwej ucieczki z ojczyzny. W tym drugim okresie twórczości D., poza utworami z życia wsi (powieść Gorzałkat. 1-4 1894, nowele Wywczasy młynowskie 1895, powieści Dramaty lubądzkie 1897 i W Swojczy, czyli Żywot poczciwego włościanina 1899), wydał powieść dydakt. Przygody młodzieńca, czyli Robinson polski dla młodzieży (1891), nast. powieść, As(1896), której gł. bohaterem jest pies, Cudowne bajki (1896), Pióro (1897) -satyrę na świat dziennikarski i niezbyt udaną próbę powieści psychol., oraz wspomnienia z lat szkolnych W Kielcach (1899). Syntezą drugiego okresu twórczości jest powieść —> Zając (1900), jeden z najbardziej popularnych utworów pisarza, żywa opowieść o leśnych przygodach ludzi i zwierząt. Ostatni okres działalności pisarskiej D. przyniósł jedno z jego najpiękniejszych opowiadań Łabędzia woda (1901) i krótką powieść, świadectwo wrażliwości pisarza na ciężką dolę ludu wiejskiego Margiela i Margielka (1901). W 1901 ogłosił w „Kurierze Warsz." ostatnie swe dzieło, Mysikrólik, czyli
Gody życia. (wyd. os. pt. —>Gody życia 1902), swoisty traktat poet.-naturalist., podejmujący próbę stworzenia mitologii łączącej elementy chrześc. i pogańskie. Żyjący jakby w cieniu wielkich realistów 2 poł. XIX w., zajmuje przecież D. w dziejach pol. literatury miejsce odrębne, oryginalne: wywalczył prawo obywatelstwa dla tematu lud. w literaturze narodowej; był najznakomitszym znawcą życia zwierząt i całej natury; wzbogacił język pol. gwarą.
Najtrafniej ujął rolę pisarza Żeromski w Snobizmie i postępie: „Miał w uchu jedną z najczystszych gwar, na południowych stokach i rozłożach gór świętokrzyskich... rozumiał i czuł, jak nikt inny istotę tamecznego życia, byt tamecznych ludzi, zwierząt, ptaków, roślin i kwiatów, lasów, pól".

Pisma wybrane, t. 1-24, oprac. B. Horodyski (w t. 24 J.Z. Jakubowski A.D.), W. 1949-53; Pisma pedagogiczne, oprac, i wstąp W. Danek, Wr. 1957; Listy, oprać. T. Nuckowski, komentarze biogr. A. Górski, wstęp J.Z. Jakubowski, Wr. 1972; Wybór nowel, posłowie D. Knysz-Rudzka, W. 1974.PSB 6 (W. Wolert); OLPIV4 (D. Brzozowska); S. KOŁACZKOWSKI O A.D., w: Portrety i zarysy literackie, W. 1968 (prwdr. 1939); Z. SZWEYKOWSKI Dramat D„ W. 1938; J.Z. JAKUBOWSKI Zapomniane ogniwo. Studium o A.D., wyd. 2 W. 1978 (wyd. 11967); B. DYDU-CHOWA Narracja w utworach nowelistycznych A. D., Kr. 1974.

Jan Zygmunt Jakubowski

Podobne prace

Do góry