Ocena brak

Dwór

Autor /Herminia Dodano /26.10.2012

Staropol. dworzec, dworzyszcze, w Polsce
siedziba, niewielka rezydencja ziemiańska; nazwa
stosowana również do niektórych, na ogół szlacheckich
budowli mieszkalnych w obrębie miast: 1) pierwotnie,
od późnego średniowiecza do poł. XVII w., a wyjątkowo także później, kompleks zabudowań,
obejmujący budynki mieszkalne i gosp. z całym ich
otoczeniem; w tym znaczeniu termin stosowano do
mniejszych siedzib król., jak też - zwł. na kresach
wsch. - do zagrody kmiecej.

D. w XV-XVI w. był siedzibą
samoistną, zabudowaną nieregularnie; obejmował
- zależnie od skali założenia - tzw. dom wielki
lub kilka domów o funkcji mieszkalnej, domy czeladne,
kuchenne, spiżarnie, podwórze, ogród, gumno,
obory itp.; całość otaczał drewn. częstokół czy parkan
z basztami (bojnicami), bramą z izbą strażniczą (samborzem)
oraz okop z fosą i wałem; 2) ok. poł. XVI w. termin
d. oznaczał także pojedynczy budynek mieszkalny,
tzw. dom pański; w tym znaczeniu, powszechnym
od poł. XVII w, był to budynek na ogół parterowy,
o skromnym programie arch., bez użycia - w odróżnieniu
od pałacu - form monumentalnych.

Od późnego
średniowiecza do kon. XVII w. wznoszono gł. d.
drewn., choć już w XVI w. pojawił się d. murowany.
D. drewn. był arch. niejednolity, zestawiany z elementów
o różnych rozmiarach i liczbie kondygnacji;
zależnie od potrzeb mieścił sień, salę, świetlicę, izby,
komnaty, komory, alkierze.

Od kon. XIX w. przyjęto nazywać d. lub d. obronnymi
zachowane z XVI i 1 poł. XVII w. siedziby szlacheckie
w formie piętrowych budowli murowanych
(współcześni nazywali je raczej: wieżą, kamienicą,
domem, fortalicją; od poł. XVII w. pałacem, zamkiem, zameczkiem). XVI-wieczne d. murowane były budynkami
piętrowymi, o zwartych bryłach na rzucie
prostokąta, półtora- lub dwutraktowe, z sienią z boku;
przyziemie sklepione miało charakter gosp.-adm.
(skarbiec, kancelaria, itp.), piętro kryte stropem było
mieszkalno-reprezentacyjne, z dużą izbą stołową; z
naroży wysuwały się alkierze (od jednego do czterech),
układ okien w elewacjach był na ogół nieregularny.
D. krył dach pogrążony, osłonięty attyką, bądź
czterospadowy. Obronny charakter d. podkreślały
nieliczne strzelnice.

Pokrewne tej grupie d. budowle
na Węgrzech, a gł. w Słowacji, noszą nazwę kaszteli.
W ciągu XVII w. d. tracił cechy obronne, a wykształcił
się nowoż. typ d. - wygodnej rezydencji
mieszkalnej. D. taki był zazwyczaj budynkiem parterowym,
na ogół podpiwniczonym, trzytraktowym z
dużą sienią na osi, spełniającą niekiedy rolę izby stołowej;
po obu stronach sieni mieściły się pokoje mieszkalne.

Na zewnątrz znajdowały się osiowo usytuowane
ganki i alkierze akcentujące naroża, a całą bryłę
wzbogacały wysokie czterospadowe dachy. Do XVIII w.
przeważały d. dwutraktowe, ze zwiększoną liczbą
pokoi (izby sypialne z alkowami, komory, alkierze,
garderoby, gabinety, bokówki i kaplice), wyodrębnioną
częścią gosp. po drugiej stronie sieni (kancelaria,
izba czeladna, spiżarnia, komory, kredens, kuchnia).

Bryłę zewn. wzbogacano gontowymi dachami mansardowymi,
uskokowymi itp.; alkierze przekształciły
się z czasem w odrębne pawilony, a ganek i podwyższona
część środk. budynku akcentowała układ osiowy.
Gł. urządzenia ogniowe pieców i kominów skupiały
się przy sieni. Wnętrza kryły belkowane stropy
lub sufity, rzadziej, w części gosp. - sklepienia.

W 4 ćw. XVIII w. wygląd d. zmienił się pod wpływem
klasycyst. architektury pałacowej; zanikały narożne
alkierze, częściej stosowano ryzality, środk. i skrajne,
nierzadko piętrowe; oś d. akcentował portyk
kolumnowy, zwieńczony trójkątnym frontonem lub
ścianką attykową, często piętrowy, w wielkim porządku
(-» porządki architektoniczne); elewacje częściej
otrzymywały podziały, boniowanie, gzymsy, a
okna - obramienia. We wnętrzu gł. ośrodkiem stał się
reprezentacyjny salon o różnych kształtach (owalne,
okrągłe, wieloboczne), zdobiony stiukami i malowidłami.

Formy d. klasycyst., zredukowane w najskromniejszych
przykładach do portyku czy ganku kolumnowego,
trwały aż do poł. XIX w. Obok nich w 2 ćw.
XIX w. pojawiły się d. o formach neogot. (gł. w dekoracji,
wykrojach okien), zwartość i symetria bryły budynku
rozbita była dodatkowymi elementami wieżyczek,
baszt itp. W kon. XIX w. tradycyjne formy d.
ustąpiły stylom hist. i architekturze eklekt.

Od kon.
XVIII w., wraz z przemianami społ.-gosp., pojawiały
się liczne, gł. w 1 poł. XIX w., dworki podmiejskie,
murowane i drewn. W XX w., zwł. w okresie międzywojennym,
d. stał się źródłem inspiracji dla tzw. stylu
dworkowego. Wznoszono także inne rodzaje budowli
o formach d., np. wiejskie plebanie, miejskie wille,
budynki dworcowe, szkoły.

Podobne prace

Do góry